Posted inAstronomiya

Katta portlash haqida

Fazoning metrik kengayishi vaqt shkalasi. Unda fazo, jumladan, faraziy kuzatilmaydigan Koinot qismlari har safar aylana shaklidagi kesimlar bilan tasvirlangan. Chap tomonda keskin kengayish inflyatsiya davrida yuz beradi, markazda esa kengayish tezlashadi (rassom tasavvuri, masshtabga rioya qilinmagan)[tarjimani tekshirish]
Katta portlash nazariyasiga ko‘ra, Koinot paydo bo‘lgan paytda nihoyatda zich va issiq, kosmologik singulyarlik deb ataluvchi holatda bo‘lgan

Katta portlash — fizik nazariya bo‘lib, Koinot kengayishini, yaʼni dastlabki yuqori zichlik va harorat holatidan boshlangan kengayish jarayonini tavsiflaydi. Katta portlash tushunchasiga asoslangan turli kosmologik modellar ko‘plab hodisalarni, jumladan, quyidagilarni tushuntiradi: yengil elementlarning ko‘pligi, kosmik mikroto‘lqinli fon nurlanishi va Koinotning yirik masshtabli tuzilishi. Koinotning bir jinsliligi bilan bog‘liq ufq muammosi va yassilik muammosi, asosan, kosmik inflyatsiya — dastlabki bosqichlardagi tezlashgan kengayish davri bilan izohlanadi. Ko‘plab empirik dalillar Katta portlash sodir bo‘lganini ishonchli tasdiqlaydi; hozir bu qarash deyarli umumiy eʼtirof etilgan. Koinot kengayish tezligini aniq o‘lchash Katta portlash singulyarligi taxminan 13,787±0,02 milliard yil avval yuz berganidan dalolat beradi. Bu muddat Koinotning yoshi deb qabul qilinadi.

Kosmik kengayishni vaqt bo‘yicha ortga hisoblashda maʼlum fizika qonunlaridan foydalaniladi. Shu asosda modellar dastlabki Koinotni nihoyatda issiq va zich holatda tasvirlaydi. Fizikada Katta portlashning eng ilk sharoitlarini modellashtira oladigan umumiy qabul qilingan nazariya hozircha yo‘q. Koinot kengaygani sari yetarlicha sovib, avval subatom zarralar, keyinchalik esa atomlar hosil bo‘lishiga imkon yaratdi. Dastlabki elementlar — asosan vodorod, shuningdek, maʼlum miqdordagi geliy va litiy — keyinroq gravitatsiya taʼsirida, qorong‘i materiya ishtirokida birlashib, dastlabki yulduzlar va galaktikalarni hosil qildi. O‘ta yangi yulduzlarning qizilga siljishi haqidagi o‘lchovlar Koinot kengayishi tezlashayotganini ko‘rsatadi va bu hodisa qorong‘i energiya bilan izohlanadi.

Kengayayotgan Koinot haqidagi tushunchani fizik Aleksandr Fridman 1922-yilda Fridman tenglamalarini matematik yo‘l bilan keltirib chiqarish orqali ilmiy asoslab bergan. Kengayayotgan Koinot haqidagi eng dastlabki empirik kuzatuv Xabbl qonuni sifatida tanilgan; u fizik Edvin Xabblning 1929-yildagi ishida eʼlon qilingan. Unda galaktikalar Yerdan uzoqlashishi va ularning uzoqlashish tezligi masofaga mutanosib ravishda ortishi ko‘rsatilgan. Fridman ishlari hamda Xabbl kuzatuvlaridan mustaqil ravishda fizik Jorj Lemetr 1931-yilda Koinot «dastlabki atom»dan paydo bo‘lganini taxmin qilib, Katta portlash haqidagi zamonaviy tasavvurni ilgari surdi. 1964-yilda kosmik mikroto‘lqinli fon nurlanishi kashf etildi. Bu ko‘plab kosmologlarni kosmik evolyutsiyaning raqobatchi statsionar modeli dalillar bilan rad etilganiga ishontirdi, chunki Katta portlash modellari olis o‘tmishdagi yuqori harorat va zichlik tufayli yuzaga kelgan bir xil fon nurlanishi mavjud bo‘lishini bashorat qiladi.

Kuzatiladigan Koinotning Katta portlash modellari doirasida hali yetarlicha izohlanmagan jihatlari ham bor. Ularga materiya va antimateriya miqdorlarining teng emasligi — barion asimmetriyasi, galaktikalarni o‘rab turgan qorong‘i materiyaning asl tabiati hamda qorong‘i energiyaning kelib chiqishi kiradi.

Katta portlash nazariyasi va issiq Koinot nazariyasining zamonaviy talqini

Zamonaviy qarashlarga ko‘ra, kuzatiladigan Koinotning yoshi 13,799 ± 0,021 milliard yilni tashkil etadi. U muayyan dastlabki singulyar holatdan paydo bo‘lgan va o‘shandan buyon uzluksiz kengayib, sovib bormoqda. Hozirgi fizik nazariyalarning qo‘llanish chegaralariga ko‘ra, tavsiflash mumkin bo‘lgan eng dastlabki vaqt Plank davri bo‘lib, undagi harorat taxminan 1032 K (Plank harorati) va zichlik qariyb 1094 g/sm³ (1097 kg/m³, Plank zichligi) bo‘lgan. Ilk Koinot juda bir jinsli va izotrop muhit bo‘lib, unda energiya zichligi, harorat va bosim favqulodda yuqori edi. Kengayish va sovish natijasida Koinotda gazdan suyuqlik kondensatsiyalanishiga o‘xshash fazaviy o‘tishlar sodir bo‘ldi, biroq ular elementar zarralar bilan bog‘liq edi.

Katta portlashdan keyingi noldan 10−40 soniya oralig‘ida Koinot singulyarlikdan paydo bo‘lish jarayonlari kechgan. Bu davrda Koinot moddasining harorati va zichligi Plank qiymatlariga yaqin bo‘lgan deb hisoblanadi. Ushbu bosqichning mukammal fizik nazariyasi mavjud emas. Bosqich yakunida gravitatsion o‘zaro taʼsir boshqa o‘zaro taʼsirlardan ajralib chiqqan va Buyuk birlashuv davri boshlangan.

Katta portlashdan taxminan 10−42 soniya o‘tgach, fazaviy o‘tish Koinotning eksponensial kengayishiga sabab bo‘lgan. Bu davr kosmik inflyatsiya deb ataladi va Katta portlashdan 10−36 soniya o‘tgach yakunlangan.

Bu davr tugagach, Koinotning asosiy moddasi kvark-glyuon plazmasidan iborat edi. Biroz vaqt o‘tgach, harorat yana pasayib, bariogenez deb ataladigan navbatdagi fazaviy o‘tish mumkin bo‘ldi. Bu bosqichda kvarklar va glyuonlar birlashib, barionlarni, xususan, protonlar va neytronlarni hosil qildi. Shu bilan bir vaqtda materiya va antimateriya teng bo‘lmagan miqdorda hosil bo‘lgan, bunda materiya ustunlik qilgan. Ular o‘zaro annigilyatsiyaga uchrab, natijada elektromagnit nurlanishga aylangan.

Haroratning yanada pasayishi navbatdagi fazaviy o‘tishga — fizik kuchlar va elementar zarralarning hozirgi shaklida hosil bo‘lishiga olib keldi. Shundan keyin nukleosintez davri boshlandi: unda protonlar neytronlar bilan birlashib, deyteriy, geliy-4 va yana bir qancha yengil izotoplarning yadrolarini hosil qildi. Harorat yanada tushib, Koinot kengaygach, navbatdagi bosqichda gravitatsiya ustun kuchga aylandi. Katta portlashdan 380 ming yil o‘tgach, harorat vodorod atomlari mavjud bo‘la oladigan darajagacha pasaydi (bungacha protonlarning ionlanishi va rekombinatsiyasi, yaʼni ularning elektronlar bilan birikishi o‘zaro muvozanatda bo‘lgan).

Rekombinatsiya davridan keyin materiya nurlanish uchun shaffof bo‘lib qoldi. Nurlanish fazoda erkin tarqalib, bizgacha relikt nurlanish ko‘rinishida yetib kelgan.

Katta portlashning barcha bosqichlarida kosmologik prinsip amal qiladi. Unga ko‘ra, Koinot har qanday vaqtda fazoning istalgan nuqtasidagi kuzatuvchi uchun bir xil ko‘rinadi. Xususan, har qanday muayyan lahzada fazoning barcha nuqtalarida materiyaning o‘rtacha zichligi bir xil bo‘ladi. Katta portlash bo‘sh fazoda dinamit portlaganiga o‘xshamaydi: dinamit portlaganda modda kichik hajmdan atrofdagi bo‘shliqqa tarqalib, aniq kengayish chegarasiga ega sferik gaz bulutini hosil qiladi, bu chegaradan tashqarida esa vakuum bo‘ladi. Bunday keng tarqalgan tasavvur noto‘g‘ri. Katta portlash fazoning barcha nuqtalarida bir vaqtning o‘zida, uyg‘un tarzda sodir bo‘lgan. Shuning uchun hech bir nuqtani portlash markazi deb ko‘rsatib bo‘lmaydi. Fazoda bosim va zichlikning yirik masshtabli gradientlari ham, kengayayotgan moddani bo‘shliqdan ajratib turadigan chegaralar yoki frontlar ham mavjud emas. Katta portlash — fazoning o‘zi undagi materiya bilan birga kengayishi bo‘lib, materiya har bir muayyan nuqtada o‘rtacha hisobda tinch holatda turadi.

Dastlabki singulyarlik muammosi

Ekstrapolyatsiya yordamida kuzatilayotgan Koinot kengayishini vaqt bo‘yicha ortga hisoblash, bunda umumiy nisbiylik nazariyasi va boshqa ayrim muqobil gravitatsiya nazariyalari qo‘llansa, o‘tmishdagi cheksiz zichlik va haroratga ega bo‘lgan, vaqt bo‘yicha esa chekli bir lahzaga olib keladi. Fazo-vaqt egriligi cheksiz darajada katta qiymatga yetadi. Bunday holat kosmologik singulyarlik deb ataladi (kosmologik singulyarlikni ko‘pincha majozan Koinotning «tug‘ilishi» deb atashadi). Umumiy nisbiylik nazariyasiga asoslangan kosmologik modellarda singulyarlikning muqarrarligi, boshqa tadqiqotlar qatori, singulyarlik haqidagi teoremalarga tayangan holda, R. Penrouz va S. Xoking tomonidan 1960-yillarning oxirida isbotlangan.

Katta portlash nazariyasi bu lahzadan avval nima bo‘lgani haqida biror xulosa chiqarishga imkon bermaydi (chunki Katta portlash lahzasida fazo-vaqtning matematik modeli amal qilish doirasidan chiqadi; shu bilan birga, nazariya Katta portlashdan oldin biror narsa mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini inkor etmaydi). Bu esa Koinotni klassik umumiy nisbiylik nazariyasi bilan tavsiflash yetarli emasligini ko‘rsatadi.

Maʼlum fizika qonunlarini singulyarlikka qanchalik yaqin davrgacha ekstrapolyatsiya qilish mumkinligi ilmiy munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Biroq Plank davridan oldingi bosqichni hozirgi usullar bilan o‘rganib bo‘lmasligi deyarli umumiy eʼtirof etilgan. Ushbu nazariyadagi singulyarlik muammosi kvant va boshqa muqobil gravitatsiya nazariyalarini ishlab chiqishga turtki beruvchi omillardan biridir. Ular bu muammoni hal qilishga intiladi.

Koinotning bizga ko‘rinadigan qismi qanday paydo bo‘lgani haqida bir nechta faraz mavjud:

Koinotning keyingi evolyutsiyasi

Katta portlash nazariyasiga ko‘ra, keyingi evolyutsiya tajriba orqali o‘lchanadigan parametrga — hozirgi Koinotdagi moddaning o‘rtacha zichligiga bog‘liq. Agar zichlik nazariyada belgilangan maʼlum kritik qiymatdan oshmasa, Koinot abadiy kengayishda davom etadi. Agar zichlik kritik qiymatdan yuqori bo‘lsa, kengayish qachondir to‘xtab, siqilishning teskari bosqichi boshlanadi va Koinot dastlabki singulyar holatga qaytadi. Zamonaviy (2015-yil) kuzatuvlar maʼlumotlariga ko‘ra, o‘rtacha zichlik tajribaviy xatolik chegarasida (foizning ulushlari darajasida) kritik qiymatga teng.

Katta portlash nazariyasi hali javob bera olmaydigan bir qator savollar mavjud. Biroq uning asosiy qoidalari ishonchli tajribaviy dalillar bilan tasdiqlangan. Hozirgi nazariy fizika darajasi bunday tizimning vaqt bo‘yicha evolyutsiyasini, «olamning boshlanishi»dan keyingi taxminan soniyaning yuzdan bir ulushiga teng eng dastlabki bosqich bundan mustasno, yetarlicha ishonchli tavsiflashga imkon beradi. Nazariya uchun muhimi shundaki, ilk bosqichdagi ushbu noaniqlik amalda katta ahamiyat kasb etmaydi, chunki mazkur bosqichdan keyin shakllangan Koinot holati va uning keyingi evolyutsiyasini yetarlicha ishonchli tasvirlash mumkin.

Katta portlash haqidagi qarashlarning rivojlanish tarixi

  • 1799 — faylasuf Fridrix Shellingning «Naturfalsafa tizimining dastlabki chizmasi» asari chop etildi. Unda Quyosh tizimi materiyaning portlashi va «kengayishi» natijasida vujudga kelgani taʼkidlangan.
  • 1916 — fizik Albert Eynshteynning «Umumiy nisbiylik nazariyasining asoslari» asari eʼlon qilindi. Bu asarda u gravitatsiyaning relyativistik nazariyasini yaratishni yakunlagan.
  • 1917 — Eynshteyn o‘z maydon tenglamalari asosida egriligi vaqt va fazoda o‘zgarmaydigan fazo haqidagi tasavvurni (kosmologiyaning shakllanishini boshlab bergan Eynshteynning Koinot modelini) ishlab chiqdi hamda kosmologik doimiy Λ ni kiritdi. (Keyinchalik Eynshteyn kosmologik doimiyni kiritishni o‘zining eng katta xatolaridan biri deb atagan; zamonaviy davrda esa Λ-had Koinot evolyutsiyasida juda muhim rol o‘ynashi aniqlandi.) V. de Sitter «Eynshteynning gravitatsiya nazariyasi va uning astronomik oqibatlari haqida» asarida Koinotning kosmologik modelini (de Sitter modeli) ilgari surdi.
  • 1922 — sovet matematigi va geofizigi A. A. Fridman Eynshteynning gravitatsiya tenglamasiga nostatsionar yechimlar topdi hamda Koinot kengayishini bashorat qildi. Bu nostatsionar kosmologik model «Fridman yechimi» deb ataladi. Agar ekstrapolyatsiya qilib, bu vaziyatni o‘tmishga tatbiq etsak, eng boshida Koinotning butun materiyasi ixcham hududda jamlangan, so‘ng shu yerdan tarqala boshlagan degan xulosaga kelamiz. Koinotda portlash xususiyatiga ega jarayonlar tez-tez sodir bo‘lgani uchun Fridman uning rivojlanishi ham avvalida portlash jarayoni — Katta portlash bo‘lgan deb taxmin qilgan.
  • 1923 — nemis matematigi G. Veyl, agar bo‘sh Koinotga mos keluvchi de Sitter modeliga modda qo‘shilsa, Koinot kengayishi kerakligini taʼkidladi. De Sitter Koinotining statsionar emasligi o‘sha yili chop etilgan A. Eddingtonning kitobida ham qayd etilgan.
  • 1924 — K. Virts galaktikalarning burchak diametrlari va uzoqlashish tezliklari o‘rtasida kuchsiz bog‘liqlikni aniqladi. Uning taxminicha, bu bog‘liqlik de Sitter kosmologik modeli bilan aloqador bo‘lishi mumkin: modelga ko‘ra, uzoq jismlarning uzoqlashish tezligi ularning masofasi ortishi bilan oshishi kerak.
  • 1925 — K. E. Lundmark, keyin esa Shtremberg Virts ishini takrorlashdi, lekin ishonarli natijaga erisha olishmadi. Shtremberg hatto «radial tezliklar Quyoshdan masofaga bog‘liq emas» deb eʼlon qildi. Ammo galaktikalarning na diametri, na yorqinligi ularning masofasini aniqlashda ishonchli mezon bo‘la olmasligi aniq edi. Modda bilan to‘lgan Koinotning kengayishi o‘sha yili nashr etilgan belgiyalik nazariyotchi Jorj Lemetrning birinchi kosmologik ishida ham tilga olingan.
  • 1927 — Lemetrning «Galaktikadan tashqari tumanliklarning radial tezliklarini tushuntiruvchi, massasi o‘zgarmas va radiusi ortib boruvchi bir jinsli Koinot» maqolasi eʼlon qilindi. Lemetr hisoblab chiqqan tezlik va masofa o‘rtasidagi mutanosiblik koeffitsiyenti E. Xabbl tomonidan 1929 topilgan qiymatga yaqin edi. Lemetr kengayayotgan Koinotni tashkil etuvchi, taqsimlanishi va harakat tezliklari kosmologiyaning tadqiqot predmeti bo‘lishi kerak bo‘lgan obyektlar yulduzlar emas, balki ulkan yulduz tizimlari, galaktikalar. Lemetr Xabblning AQShdagi 1926-yilgi maʼruzasida tanishgan natijalariga tayangan.
  • 1929 — 17-yanvarda AQSh Milliy fanlar akademiyasi asarlari jurnaliga Xyumason kuzatgan NGC 7619 obyektining radial tezligi haqidagi maqolasi va Xabblning «Galaktikadan tashqari tumanliklarning masofasi bilan radial tezligi o‘rtasidagi bog‘liqlik» maqolasi topshirildi. Bu masofalarni radial tezliklar bilan solishtirish tezlikning masofaga aniq chiziqli bog‘liqligini ko‘rsatdi. Hozir bu bog‘liqlik haqli ravishda Xabbl qonuni deb ataladi.
  • 1948 — G. A. Gamovning Fridmanning kengayayotgan Koinot nazariyasiga asoslangan «issiq Koinot» haqidagi ishi eʼlon qilindi. Fridmanning fikricha, avval portlash bo‘lgan. Bu portlash bir vaqtning o‘zida Koinotning hamma joyida sodir bo‘lib, fazoni nihoyatda zich modda bilan to‘ldirgan. Milliardlab yillardan so‘ng shu moddadan biz kuzatayotgan osmon jismlari — Quyosh, , yulduzlar, , galaktikalar va sayyoralar, jumladan, Yer hamda undagi barcha narsalar vujudga kelgan. Gamov bunga dastlabki materiya nafaqat nihoyatda zich, balki juda issiq ham bo‘lganini qo‘shgan. Uning fikricha, ilk Koinotning issiq va zich moddasida yadro reaksiyalari sodir bo‘lib, ana shu yadroviy «qozon»da bir necha daqiqa davomida yengil kimyoviy elementlar sintezlangan. Nazariyaning eng taʼsirli natijasi kosmik fon nurlanishining bashorat qilinishi edi. Termodinamika qonunlariga ko‘ra, ilk Koinotning «issiq» davrida elektromagnit nurlanish issiq modda bilan birga mavjud bo‘lishi kerak edi. U Koinotning umumiy kengayishi jarayonida yo‘qolmay, faqat kuchli sovigan holda hozirgacha saqlanib qolgan. Gamov va uning hamkasblari bu qoldiq nurlanishning hozirgi haroratini taxminan baholashga muvaffaq bo‘lishdi. Natijaga ko‘ra, u mutlaq nolga yaqin bo‘lgan juda past harorat edi. Butun Koinotning umumiy parametrlari haqidagi astronomik maʼlumotlarning ishonchliligi pastligi va yadro doimiylari haqida maʼlumotlar kamligi tufayli yuzaga keladigan noaniqliklarni hisobga olganda, bashorat qilingan harorat 1 dan 10 K gacha bo‘lishi kerak edi. 1950-yilda Gamov ilmiy-ommabop maqolasida (Physics Today, № 8, 76-bet) kosmik nurlanish harorati, ehtimol, taxminan 3 K ekanini maʼlum qilgan.
  • 1955 — Sovet radioastronomi Tigran Shmaonov tajribada shovqinsimon o‘ta yuqori chastotali nurlanishni aniqladi; uning harorati taxminan 3 K edi.
  • 1964 — amerikalik radioastronomlar A. Penzias va R. Uilson kosmik fon nurlanishini kashf etib, uning haroratini o‘lchadilar. Harorat aynan 3 K bo‘lib chiqdi. Bu 1929-yilda Xabbl Koinotning umumiy kengayishini aniqlaganidan buyon kosmologiyadagi eng yirik kashfiyot edi. Gamov nazariyasi to‘liq tasdiqlandi. Hozir bu nurlanish relikt nurlanish deb ataladi; atamani sovet astrofizigi I. S. Shklovskiy kiritgan.
  • 2003 — WMAP sunʼiy yo‘ldoshi relikt nurlanishning anizotropiyasini yuqori aniqlikda o‘lchadi. Oldingi o‘lchovlar (COBE, Xabbl kosmik teleskopi va boshqalar) bilan birgalikda olingan maʼlumotlar kosmologik ΛCDM modelini va inflyatsiya nazariyasini tasdiqladi. Koinotning yoshi va turli materiya turlarining massalar bo‘yicha taqsimoti yuqori aniqlik bilan aniqlandi (barion materiyasi — 4 %, qorong‘i materiya — 23 %, qorong‘i energiya — 73 %).
  • 2009 — Plank sunʼiy yo‘ldoshi uchirildi; u hozirda relikt nurlanish anizotropiyasini yanada yuqori aniqlik bilan o‘lchamoqda.
  • 2022 — Jeyms Uebb teleskopi ilk Koinotda kutilmagan darajada ko‘p yorqin galaktikalarni aniqladi. Bu galaktikalar evolyutsiyasi modelini qayta ko‘rib chiqishni talab etadi.

Atamaning kelib chiqish tarixi

Dastlab Katta portlash nazariyasi «dinamik rivojlanuvchi model» deb atalgan. «Katta portlash» atamasini (inglizcha Big Bang) birinchi marta Fred Xoyl 28-mart, 1949-yilda BBC radiosidagi maʼruzasida qo‘llagan (Xoylning o‘zi Koinot kengayishi davomida materiyaning uzluksiz paydo bo‘lishi farazi tarafdori edi). U shunday degan:

Bu nazariyaning asosida Koinot yagona, qudratli portlash jarayonida paydo bo‘lgani va shu sababli faqat chekli vaqt davomida mavjud ekani haqidagi taxmin yotadi… Katta portlash haqidagi bu g‘oya menga mutlaqo qoniqarsiz tuyuladi.

Xoyl «Katta portlash» iborasini Koinotning qandaydir halokatli jarayon natijasida to‘satdan paydo bo‘lishi haqidagi fikrni masxara qilish uchun ishlatgan, deb hisoblanadi. Biroq «issiq Koinot» farazi tarafdorlari (masalan, Lemetr va Gamov) ham, Xoylning o‘zi ham bu iborani ayniqsa haqoratli deb bilmagan (atama muallifi unga faqat 1965-yilda yana qaytgan). Katta portlash nazariyasini qo‘llab-quvvatlagan olimlar bu atamani darhol qabul qilishga tayyor bo‘lgan degan tasavvur ham noto‘g‘ri. Aslida u uzoq vaqt asosan ommabop adabiyotda qo‘llangan va faqat 1980-yillarga kelib ilm-fanda mustahkam o‘rin egallagan.

Nazariyaga bildirilgan tanqidlar

Kengayayotgan Koinot nazariyasidan tashqari, yana Koinot statsionar holatda bo‘ladi, yaʼni vaqt davomida rivojlanmaydi va uning boshlanishi ham, oxiri ham yo‘q, degan nazariya ham mavjud edi. Bu qarashning ayrim tarafdorlari Koinot kengayishini rad etib, qizilga siljishni aynan yorug‘likning «qarishi» farazi bilan tushuntiradilar. Biroq aniqlanishicha, bu faraz kuzatuvlarga, masalan, o‘ta yangi yulduzlar chaqnashlari davomiyligining ulargacha bo‘lgan masofaga bog‘liqligiga zid keladi. Koinot kengayishini inkor qilmaydigan boshqa variant esa statsionar Koinot nazariyasi bo‘lib, F. Xoylga tegishlidir. U ham kuzatuvlar bilan yaxshi mos kelmaydi.

Baʼzi inflyatsiya nazariyalarida (masalan, abadiy inflyatsiya nazariyasida) biz kuzatadigan Katta portlash manzarasi Koinotning faqat ko‘rinadigan qismiga (Metagalaktikaga) tegishli bo‘lib, butun Koinotni qamrab olmaydi.

Bundan tashqari, Katta portlash nazariyasi singulyarlikning paydo bo‘lish sabablari yoki buning uchun zarur materiya va energiya qayerdan kelganini ko‘rib chiqmaydi; odatda uning boshi yo‘qligi shunchaki dastlabki shart sifatida qabul qilinadi. Dastlabki singulyarlik mavjudligi va kelib chiqishi haqidagi savolga kvant gravitatsiyasi nazariyasi javob beradi deb hisoblanadi.

Bundan tashqari, bir qator kuzatuv natijalari kuzatiladigan Koinotning izotropligi va bir jinsliligi bilan yetarlicha mos kelmaydi: galaktikalar aylanishida afzal yo‘nalishning mavjudligi, mavjud kuzatuvlar bilan qamrab olinadigan eng katta masshtablarda galaktikalar taqsimotining bir jinsli emasligi, «yovuzlik o‘qi».

SSSRning rasmiy ilm-fanida Katta portlash nazariyasi dastlab ehtiyotkorlik bilan qarshi olingan. Masalan, 1955-yilda Moris Eygenson shunday yozgan: «Marksistik-lenincha cheksiz Koinot haqidagi taʼlimot sovet kosmologiyasi asosidagi fundamental aksiomadir… Bu tezisni rad etish yoki undan chetlashish… muqarrar ravishda idealizm va fideizmga, yaʼni oxir-oqibat kosmologiyani inkor etishga olib keladi va shu bois ilm-fanga hech qanday aloqasi yo‘q». Katta portlash nazariyasi oxir-oqibat sovet olimlari va faylasuflari tomonidan qabul qilingan bo‘lsa-da, SSSR parchalanguniga qadar falsafiy lug‘atlarda materiyaning cheksizligi va abadiyligi haqidagi postulat saqlanib kelgan. Shu bilan birga, Katta portlash nazariyasi faqat Metagalaktika uchun o‘rinli, Metagalaktika esa hali butun Koinot emas, «Katta portlash» Koinotning boshlanishi emas, balki yaratilmaydigan va yo‘q bo‘lmaydigan materiyaning bir holatdan boshqasiga navbatdagi o‘tishi ekani taʼkidlangan.[ishonchli bo‘lmagan manba].

3-nashrida Katta sovet ensiklopediyasi quyidagilarni taʼkidlaydi:

Metagalaktikani tashkil etuvchi galaktikalarning bir-biridan uzoqlashishi uning qachonlardir sifat jihatidan boshqa holatda bo‘lgani va zichligi yuqoriroq bo‘lganidan dalolat beradi… Metagalaktikaning yoshi baʼzan Koinotning yoshi sifatida qabul qilinadi; bunday qarash Metagalaktikani butun Koinot bilan aynanlashtiruvchi tarafdorlarga xos. Aslida Koinotda bir-biridan maʼlum masofada joylashgan ko‘plab metagalaktikalar mavjudligi haqidagi faraz hech qanday tasdiq topmagan. Ammo Metagalaktika bilan butun Koinot, hatto alohida metagalaktikalar o‘rtasidagi munosabatlar yanada murakkab bo‘lishi mumkinligini ham hisobga olish kerak: fazoning bunday ulkan hajmlarida Evklid geometriyasi prinsiplari endi amal qilmaydi. Bu munosabatlar topologik jihatdan ham murakkab bo‘lishi mumkin. Hatto har bir zaryadlangan elementar zarra butun bir galaktikalar tizimiga teng bo‘lishi, yaʼni shunday tizimdan iborat bo‘lishi ehtimolini ham istisno qilib bo‘lmaydi. Kosmologiyada bunday murakkabroq munosabatlar imkoniyati ham hisobga olinishi kerak. Shu sababli butun Koinotning yoshi haqida biror maʼlumot mavjud deb aytishga hali erta.

Nazariya va din

22-noyabr, 1951-yilda Rim papasi Piy XII Katta portlash nazariyasi dunyoning yaratilishi haqidagi katolik qarashlariga zid emasligini eʼlon qildi. Konservativ protestant xristian konfessiyalari ham Katta portlash nazariyasini yaratilish haqidagi taʼlimotning tarixiy talqinini qo‘llab-quvvatlaydi, deb olqishlagan. Ayrim musulmonlar Qurʼonda Katta portlash haqida ishoralar borligini taʼkidlay boshlagan. Hinduizm taʼlimotiga ko‘ra, olamning boshlanishi ham, oxiri ham yo‘q; u davriy ravishda rivojlanadi. Biroq «Hinduizm ensiklopediyasi»da bu nazariya barcha narsalar Brahmandan kelib chiqqanini eslatishi aytiladi; Brahman «atomdan kichik, ammo eng ulkan narsadan ham katta» deb tasvirlangan.

Adabiyotlar

Havolalar