Is gazi nima

Uglerod monooksidi
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Sistematik
nomi
Uglerod oksidi​(II)​
An’anaviy nomlari Is gazi
Uglerod oksidi
Uglerod oksidi
Kimyoviy formulasi CO
Fizik xossalari
Agregat holati Gazsimon
Molyar massa 28,010 ± 0,002 g/mol
Zichligi 1,25 kg/m3 (0 °C da), 814 kg/m3 (-195 °C da)
Ionlanish energiyasi 14,01 ± 0,01 eV
Issiqlik xossalari
Harorat
 • suyuqlanish −205 °C
 • qaynash −191,5 °C
Portlash chegaralari 12,5 ± 0,1 hajm %
Kritik nuqta  
 • harorat −140,23 °C
 • bosim 3,499 MPa
Entalpiya
 • hosil bo‘lish −110,52 kJ/mol
 • suyuqlanish 0,838 kJ/mol
 • qaynash 6,04 kJ/mol
Bug‘ bosimi 35 ± 1 atm
Kimyoviy xossalari
Eruvchanligi
 • suvda 0,0026 g/100 ml
Tuzilishi
Dipol momenti 3,7E−31 Kl·m
Tasniflanishi
Ro‘yxatga olish CAS raqami 630-08-0
PubChem
Ro‘yxatga olish EINECS raqami 211-128-3
SMILES
InChI
RTECS FG3500000
ChEBI 17245
BMT raqami 1016
ChemSpider
Xavfsizligi
Chegaraviy konsentratsiya 20 mg/m3
LD50 200—250 mg/kg
Zaharliligi Umumiy zaharli ta’sir ko‘rsatadi. O‘ta zaharli. Xavflilikning 4-sinfi.
ECB piktogrammalari Пиктограмма «T+: Крайне токсично» системы ECBПиктограмма «F+: Крайне огнеопасно» системы ECBПиктограмма «N: Опасно для окружающей среды» системы ECB
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond
4
3
0
Ma’lumotlar, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan.
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Uglerod monooksidi (uglerod (II) oksidi, uglerod oksidi, is gazi; lot. Carbonii monoxidum; kimyoviy formulasi — CO) — kimyoviy birikmabo‘lib, u tuz hosil qilmaydigan uglerod oksidihisoblanadi. Molekulasi bir atom kislorod va bir atom ugleroddan tashkil topgan. Juda kuchli qaytaruvchidir.

Standart sharoitda uglerod monooksidi — rangsiz, zaharli gaz bo‘lib, ta’m va hidga ega emas; u havodan yengildir.

Molekula tuzilishi

CO molekulasida uch bog‘mavjud, xuddi azotning N2molekulasidagi kabi. Tuzilish jihatidan o‘xshash (izoelektron, ikki atomli va molyar massalari yaqin) bu molekulalarning xossalari ham o‘xshash: suyuqlanish va qaynash haroratlari juda past, standart entropiya qiymatlari ham bir-biriga yaqin va hokazo.

Mazkur valent bog‘lar usuli doirasida CO molekulasining tuzilishini :C≡O: formula bilan ifodalash mumkin.

Xuddi shunday, molekulyar orbitallar usulibo‘yicha qo‘zg‘almagan CO molekulasining elektron konfiguratsiyasi σ2
O
σ2
z
π4
x, y
σ2
C
. Uch bog‘ σ-bog‘dan hosil bo‘lgan; u σz elektron jufti hisobiga yuzaga keladi, ikki karra degeneratsiyalangan πx, y sathidagi elektronlar esa ikkita π-bog‘ga mos keladi. Bog‘lanishda ishtirok etmaydigan σC-orbital va σO-orbitaldagi elektronlar ikki elektron juftiga mos keladi: ulardan biri uglerodatomi yaqinida, ikkinchisi esa kislorod atomi yaqinida joylashgan.

Uch bog‘ mavjudligi tufayli CO molekulasi nihoyatda barqaror (dissotsiatsiya energiyasi — 1069 kJ/mol (256 kkal/mol), bu boshqa barcha ikki atomli molekulalarnikidan katta) va uning yadrolararo masofasi (dC≡O=0,1128 nm).

Molekula kuchsiz qutblangan bo‘lib, uning elektr dipol momenti μ = 0,04⋅10−29 Kl·m. Ko‘plab tadqiqotlar CO molekulasidagi manfiy zaryad uglerod atomida jamlanganini ko‘rsatgan: C−←O+ (molekuladagi dipol momentining yo‘nalishi ilgari taxmin qilinganiga teskari). Ionlanish energiyasi — 14,0 eV, bog‘ning kuch konstantasi — k = 18,6.

Xossalari

Uglerod(II) oksidi — ta’msiz va hidsiz, rangsiz gaz. Yonuvchan. «Is gazining hidi» deb ataladigan hid aslida organik aralashmalarning hididir.

Uglerod(II) oksidining xossalari
Hosil bo‘lishning standart Gibbs energiyasi ΔG−137,14 kJ/mol (gaz) (298 K da)
Hosil bo‘lishning standart entropiyasi S197,54 J/mol·K (gaz) (298 K da)
Standart molyar issiqlik sig‘imi Cp29,11 J/mol·K (gaz) (298 K da)
Suyuqlanish entalpiyasi ΔHsuyuq0,838 kJ/mol
Qaynash entalpiyasi ΔHqaynash6,04 kJ/mol
Kritik harorat tkritik−140,23 °C
Kritik bosim Pkritik3,499 MPa
Kritik zichlik ρkritik0,301 g/sm3

Uglerod(II) oksidi qatnashadigan kimyoviy reaksiyalarning asosiy turlari birikish reaksiyalari va oksidlanish-qaytarilish reaksiyalaribo‘lib, ularda u qaytaruvchilik xossalarini namoyon qiladi.

Xona haroratida CO ning faolligi past; qizdirilganda va eritmalarda uning kimyoviy faolligi sezilarli ortadi. Masalan, eritmalarda u Au, Pt, Pd va boshqa metallarning tuzlarini xona haroratidayoq metall holigacha qaytaradi. Qizdirilganda boshqa metallarni ham qaytaradi, masalan: CO + CuO → Cu + CO2↑. Bu usul pirometallurgiyada keng qo‘llaniladi. CO ning eritmada palladiy xlorid bilan reaksiyasiga asoslangan holda CO ni sifat jihatidan aniqlash mumkin.

Eritmada CO ning oksidlanishi ko‘pincha faqat katalizator ishtirokida sezilarli tezlikda kechadi. Katalizator tanlashda oksidlovchining tabiati muhim. Masalan, KMnO4 CO ni eng tez mayda dispers kumush, K2Cr2O7 — simob, KClO3 — OsO4ishtirokida. Umuman olganda, qaytaruvchilik xossalari bo‘yicha CO molekulyar vodorodga o‘xshaydi.

830 °C dan pastda CO kuchliroq qaytaruvchi, undan yuqorida esa vodorodhisoblanadi. Shuning uchun reaksiya muvozanati 𝖧𝟤𝖮+𝖢𝖮⇄𝖢𝖮𝟤+𝖧𝟤 830 °C gacha o‘ngga, 830 °C dan yuqorida esa chapga siljiydi.

Qizig‘i shundaki, CO ni oksidlab yashashi uchun zarur energiyani oladigan bakteriyalar ham mavjud.

Uglerod(II) oksidi havoda ko‘k alanga bilan yonadi (reaksiya boshlanish harorati 700 °C):

𝟤𝖢𝖮+𝖮𝟤→𝟤𝖢𝖮𝟤 (ΔG°298 = −257 kJ, ΔS°298 = −86 J/K).

Yonish issiqligi yuqori bo‘lgani uchun CO turli texnik gaz aralashmalarining (masalan, generator gazi) tarkibiga kiradi va ular, jumladan, isitishda ishlatiladi. Havo bilan aralashmasi portlash xavfini tug‘diradi; alangalanishning quyi va yuqori konsentratsiya chegaralari hajm bo‘yicha 12,5 dan 74 % gacha.

Uglerod(II) oksidi galogenlar. Amaliy jihatdan eng muhim reaksiya xlor bilan reaksiyadir:

𝖢𝖮+𝖢𝗅𝟤→𝗁ν𝖢𝖮𝖢𝗅𝟤.

Bunda ekzotermik reaksiya kechadi; uning issiqlik effekti 113 kJ. Katalizator (faollashtirilgan ko‘mir) ishtirokida u xona haroratida ham boradi. Reaksiya natijasida fosgen hosil bo‘ladi. Bu modda kimyoning turli sohalarida (shuningdek, jangovar zaharlovchi moddasifatida) keng qo‘llanilgan. Shunga o‘xshash reaksiyalarda COF2 (karbonil ftorid) va COBr2 (karbonil bromid) ham olinishi mumkin. Karbonil yodid olinmagan. Reaksiyalarning ekzotermikligi F dan I ga tomon tez kamayadi (F2 bilan reaksiyada issiqlik effekti 481 kJ, Br2 bilan reaksiyada esa 4 kJ). Masalan, COFCl kabi aralash hosilalar ham olinadi (qarang: karbonat kislotaning galogenli hosilalari).

CO ning F2bilan reaksiyasida karbonil ftorid COF2dan tashqari, (FCO)2O2 — bis(ftorkarbonil) peroksid yoki peroksidikarbonil diftoriddeb ataladigan peroksid birikma olinishi mumkin. Uning xossalari: suyuqlanish harorati −42 °C, qaynash harorati +16 °C, o‘ziga xos hidi bor ( ozonhidiga o‘xshaydi), 200 °C dan yuqorida qizdirilganda portlab parchalanadi (reaksiya mahsulotlari CO2, O2 va COF2), kislotali muhitda kaliy yodid bilan quyidagi tenglama bo‘yicha reaksiyaga kirishadi:

(𝖥𝖢𝖮)𝟤𝖮𝟤+𝟤𝖪𝖨→𝟤𝖪𝖥+𝖨𝟤+𝟤𝖢𝖮𝟤.

Uglerod(II) oksidi xalkogenlarbilan reaksiyaga kirishadi. Oltingugurt bilan karbonil sulfid COS hosil qiladi; reaksiya qizdirilganda quyidagi tenglama bo‘yicha kechadi:

𝖢𝖮+𝖲→𝖢𝖮𝖲 (ΔG°298 = −229 kJ, ΔS°298 = −134 J/K).

Shunga o‘xshash karbonil selenid COSe va karbonil tellurid COTe ham olingan.

SO2:

𝟤𝖢𝖮+𝖲𝖮𝟤→𝟤𝖢𝖮𝟤+𝖲.

ni qaytaradi. O‘tish metallari bilan yonuvchan va zaharli birikmalar — karbonillar, masalan, [Fe(CO)5], [Cr(CO)6], [Ni(CO)4], [Mn2(CO)10], [Co2(CO)9] va boshqalarni hosil qiladi. Ularning ayrimlari uchuvchan.

𝗇𝖢𝖮+𝖬𝖾→[𝖬𝖾(𝖢𝖮)𝗇]

Uglerod(II) oksidi suvda kam eriydi, lekin u bilan reaksiyaga kirishmaydi. Shuningdek, ishqorlar va kislotalareritmalari bilan ham reaksiyaga kirishmaydi. Biroq ishqor suyuqlanmalari bilan reaksiyaga kirishib, tegishli formiatlar:

𝖢𝖮+𝖪𝖮𝖧→𝖧𝖢𝖮𝖮𝖪.

ni hosil qiladi. Uglerod(II) oksidi metall kaliy bilan reaksiyaga kirishib, umumiy formulasi (COK)nbo‘lgan mahsulotlar aralashmasini hosil qiladi. Bu reaksiya Yustus Libix tomonidan 1834-yilda tavsiflangan. Aralashma tarkibi reaksiyaning sharoitlariga bog‘liq; muayyan sharoitda asosiy mahsulot geksagidroksibenzol (COK)A6 ning kaliy tuzi bo‘ladi (35 % 150—200 °C da). Dastlab kaliy etinildiolati KOC≡COKhosil bo‘lishi, keyin u dimerlanib (COK)A4 ga aylanishi taxmin qilinadi (bu CA4OA4(Me)A4 ning mahsulotlar aralashmasini (COK)n metil yodidbilan metillash mahsulotlaridan ajratilishi bilan tasdiqlangan); yana bir etinildiolat molekulasi qo‘shilgach, kaliy tuzi hosil bo‘ladigan birikma — geksagidroksibenzol.

Yuqori haroratda ammiak bilan reaksiyaga kirishib, sanoatda muhim bo‘lgan birikma — sianid kislotasi HCN ni olish mumkin. Reaksiya katalizator (toriy dioksidi ThO2) ishtirokida quyidagi tenglama bo‘yicha kechadi:

𝖢𝖮+𝖭𝖧𝟥→𝖧𝟤𝖮+𝖧𝖢𝖭.

Uglerod(II) oksidining eng muhim xossalaridan biri vodorod bilan reaksiyaga kirishib, organik birikmalar hosil qilishidir (Fisher—Tropsh sintezi jarayoni):

𝗑𝖢𝖮+𝗒𝖧𝟤→ spirtlar + chiziqli alkanlar.

Bu jarayon sanoat uchun muhim bo‘lgan metanol, sintetik dizel yoqilg‘isi, ko‘p atomli spirtlar, moylar va surkov materiallarini ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.

Fiziologik ta’siri

Uglerod oksidi(II) nihoyatda zaharli. Belarus va Rossiya da GOST 12.1.007-76 «Mehnat xavfsizligi standartlari tizimi (MXST). Zararli moddalar. Tasnif va xavfsizlik bo‘yicha umumiy talablar» standartiga ko‘ra, uglerod oksidi organizmga ta’sir darajasi jihatidan 4- xavflilik sinfi.

ga mansub zaharli, kam xavfli modda hisoblanadi. TLV (chegaraviy konsentratsiya, AQSH) — 25 ppm); TWA (ish smenasi bo‘yicha o‘rtacha konsentratsiya, AQSH; ACGIH 1994—1995) — 29 mg/m3; MAC (maksimal ruxsat etilgan konsentratsiya, AQSH): 30 ppm; 33 mg/m3. REKish hududi GN 2.2.5.1313-03 «Ish joyi havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyalari (REK)» me’yoriga ko‘ra 20 mg/m3 (taxminan 0,0017 %).

Benzinda ishlaydigan avtomobilning chiqindi gazida 1,5—3,0 % gacha CO bo‘lishi mumkin (ruxsat etilgan miqdor mamlakat va amal qiluvchi standartlarga qarab keskin farq qiladi; 3 % katalitik neytrallagichsiz eski karbyuratorli avtomobil uchun ham juda ko‘p).

Tashkilot — BMT — tasnifiga ko‘ra, uglerod(II) oksidi 2,3 xavflilik sinfiga kiradi, BMT tasnifidagi ikkilamchi xavflilik sinfi esa 2,1.

Is gazi ayniqsa xavfli, chunki uning hidiyo‘q. O‘pkaga kirgach, u qonga o‘tadi va kislorod bilan gemoglobinga bog‘lanish uchun raqobatlashib, mustahkam birikma hosil qiladi hamda kislorod tashilishini to‘sadi. Hosil bo‘lgan birikma karboksigemoglobindeb ataladi. Bu birikma kislorodning gemoglobin bilan birikmasiga nisbatan ancha mustahkam bo‘lib, kislorodni biriktirmaydi. Uning qonda to‘planishi gipoksiyani keltirib chiqaradi; bu nerv faoliyatining susayishi va tez yuz beradigan o‘lim bilan namoyon bo‘ladi. Zaharlanishda og‘riq sezilmaydi.

O‘tkir bo‘lmagan (o‘rtacha og‘irlikdagi) zaharlanish belgilari: bosh og‘rig‘i va bosh aylanishi, idrok maydonining torayishi; quloqlarda shovqin, nafas qisishi, yurak urishining tezlashishi, ko‘zlaroldida miltillash, butun terining qizarishi (nafas olish zanjiri ingibitorlariga xos), mushaklarning umumiy kuchsizligi, ko‘ngil aynishi, ba’zan qusish; terminal bosqichlarda tirishishlar, hushdan ketish, o‘lim. O‘tkir bo‘lmagan zaharlanishning o‘ziga xos belgilaridan biri dahshatli tushlar ko‘rishdir.

Uglerod(II) oksidining zaharli ta’siri karboksigemoglobin hosil bo‘lishi bilan bog‘liq. U gemoglobinning kislorod bilan birikmasi (oksigemoglobin)ga nisbatan ancha mustahkam karbonil kompleksidir. Natijada kislorodni tashish va hujayraviy nafas olishjarayonlari to‘siladi. Havodagi konsentratsiya 0,1 % dan oshsa, bir soat ichida o‘limga olib keladi.

Yosh kalamushlar ustida o‘tkazilgan tajribalar havodagi CO konsentratsiyasi 0,02 % bo‘lganda ularning o‘sishi sekinlashishini va nazorat guruhiga nisbatan faolligi pasayishini ko‘rsatdi[manba 1867 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Ototoksik (eshitishni yomonlashtirishi mumkin).

Uglerod(II) oksididan zaharlanganda yordam

Zaharlanishda quyidagi choralar tavsiya etiladi:

  • jabrlanuvchini toza havoga olib chiqish.
  • o‘pkani sun’iy ventilyatsiya qilish, O2-terapiya, jumladan, barokamerada;
  • atsizol, xromosmon, unitiol, metilen ko‘ki ni vena ichiga yuborish.

Jahon tibbiyotida is gazidan zaharlanishda qo‘llash uchun ishonchli antidotlar ma’lum emas.

Uglerod oksidi va gemoglobinning o‘zaro ta’siri xususiyatlari tufayli zaharlangan odamga sof kislorod berish qat’iyan taqiqlanadi , faqat karbonat angidrid bilan aralashmasi (karbogen) berilishi kerak, shunda qondagi karboksigemoglobin karbogemoglobinga, keyin esa oksigemoglobinga aylanadi.

Uglerod(II) oksididan himoyalanish

CO faollashtirilgan ko‘mir qatlami bo‘lgan odatiy filtrlovchi gazniqoblartomonidan juda sust yutiladi. Shu sababli undan himoyalanish uchun maxsus filtrlovchi element (asosiy filtrga qo‘shimcha tarzda ham ulanadigan) — gopkalit patron qo‘llaniladi. Gopkalit — katalizatorbo‘lib, odatiy haroratda CO ning CO2 ga oksidlanishini tezlashtiradi. Gopkalitdan foydalanishning kamchiligi shundaki, reaksiya tufayli qizigan havodan nafas olishga to‘g‘ri keladi. Odatiy himoya usuli — izolyatsiyalovchi nafas olish apparatidan foydalanish.

Endogen uglerod monooksidi

Endogen uglerod monooksidi odatda odam va hayvon organizmi hujayralarida ishlab chiqariladi va signal molekulasi vazifasini bajaradi. U organizmda muayyan fiziologik rol o‘ynaydi, xususan, neyrotransmitter hisoblanadi va tomirlarning kengayishi (vazodilatatsiya)ni keltirib chiqaradi. Organizmda endogen is gazining roli tufayli uning metabolizmidagi buzilishlar turli kasalliklar, jumladan, neyrodegenerativ kasalliklar, ateroskleroz qon tomirlari, gipertoniya kasalligi, yurak yetishmovchiligiva turli yallig‘lanish jarayonlari.

bilan bog‘lanadi. Endogen is gazi organizmda ferment gemoksigenazaning gemga oksidlovchi ta’siri natijasida hosil bo‘ladi. Gem gemoglobin va mioglobin, shuningdek, gem tutuvchi boshqa oqsillarning parchalanish mahsulotidir. Bu jarayon odam qoni da oz miqdorda karboksigemoglobin hosil bo‘lishiga olib keladi, hatto inson chekmasa hamda oz miqdorda tashqi is gazini doimo saqlaydigan atmosfera havosi dan emas, balki sof kislorod yoki azot bilan kislorod aralashmasidan nafas olsa ham.

1993-yilda endogen is gazi odam organizmidagi odatiy neyrotransmitter, shuningdek, organizmdagi yallig‘lanish reaksiyalarining kechishini me’yoriy boshqaradigan uch endogen gazdan biri ekanligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar paydo bo‘lgach (qolgan ikkitasi — azot(II) oksidi va vodorod sulfid), endogen is gazi muhim biologik boshqaruvchi sifatida shifokorlar va tadqiqotchilarning katta e’tiborini tortdi. Ko‘plab to‘qimalarda yuqoridagi uchala gaz ham yallig‘lanishga qarshi moddalar, vazodilatatorlarbo‘lishi, shuningdek, angiogenezni rag‘batlantirishi ko‘rsatildi. Lekin bu jarayon biryoqlama emas. Angiogenez har doim ham foydali emas: u, jumladan, xavfli o‘smalar o‘sishida qatnashadi hamda to‘r parda ning makulyar degeneratsiyada shikastlanish sabablaridan biridir. Xususan, chekish (qondagi is gazining asosiy manbai bo‘lib, uning tabiiy ishlab chiqarilishiga nisbatan bir necha barobar yuqori konsentratsiya hosil qiladi) to‘r parda makulyar degeneratsiyasi xavfini 4—6 barobar oshiradi.

Ba’zi sinapslar da ma’lumot uzoq muddatli xotirada saqlanadigan nerv hujayralari borligi haqida nazariya mavjud: signalni qabul qilgan hujayra unga javoban endogen is gazini hosil qiladi va shu gaz orqali signalni yuborgan hujayraga qayta signal uzatadi. Bu bilan u kelgusida ham signallarni qabul qilishga tayyorligini bildiradi hamda signal uzatuvchi hujayra faolligini oshiradi. Ushbu nerv hujayralarining ayrimlarida endogen is gazi ta’sirida faollashadigan guanilatsiklaza fermenti mavjud.

Endogen is gazining yallig‘lanishga qarshi modda va hujayralarni himoya qiluvchi vosita (sitoprotektor) sifatidagi roliga bag‘ishlangan tadqiqotlar dunyoning ko‘plab laboratoriyalarida olib borilgan. Uning bu xossalari metabolizmiga ta’sir ko‘rsatishni turli patologik holatlarni davolashning istiqbolli yo‘nalishiga aylantiradi. Bunday holatlarga ishemiya va undan keyingi reperfuziya (masalan, miokard infarkti, ishemik insult), transplantatni rad etish, tomirlar aterosklerozi, og‘ir sepsis, og‘ir bezgakhamda autoimmun kasalliklar oqibatidagi to‘qima shikastlanishi kiradi. Odamlarda klinik sinovlar ham o‘tkazilgan, biroq ularning natijalari hozircha e’lon qilinmagan.

2015-yil holatiga ko‘ra, endogen is gazining organizmdagi roli haqida quyidagilar ma’lum:

  • u muhim endogen signal molekulalaridan biridir;
  • u markaziy nerv tizimi va yurak-qon tomir tizimi;
  • faoliyatini boshqaradi; u trombotsitlar ning agregatsiyasi va tomir devorlariga yopishishini susaytiradi;
  • endogen is gazi almashinuviga ta’sir ko‘rsatish kelajakda qator kasalliklar uchun muhim davolash strategiyalaridan biri bo‘lishi mumkin.

Kashf etilish tarixi

Ko‘mir yonishida ajraladigan tutunning zaharliligihaqida qadimdayoq Aristotel va Galen yozgan.

Uglerod(II) oksidini birinchi marta fransuz kimyogari Jak de Lasson tomonidan 1776-yilda qizdirib olingan: rux oksidi ko‘mir bilan qizdirilgan, ammo gaz ko‘k alanga bilan yongani uchun dastlab uni adashib vodorod deb o‘ylashgan.

Gaz tarkibida uglerod va kislorod mavjudligini 1800-yilda ingliz kimyogari Uilyam Kruykschenkaniqlagan. Gazning zaharliligi 1846-yilda fransuz shifokori Klod Bernar tomonidan itlarda o‘tkazilgan tajribalarda o‘rganilgan.

Yer atmosferasidan tashqarida uglerod(II) oksidi ilk bor belgiyalik olim M. Mijo (M. Migeotte) tomonidan 1949-yilda Quyoshning infraqizil spektridagi asosiy tebranish-aylanish polosasi orqali aniqlangan. Yulduzlararo muhitda uglerod(II) oksidi 1970-yilda aniqlangan.

Olinishi

Sanoat usuli

Haroratning reaksiya muvozanatiga ta’siri: 𝖢𝖮𝟤+𝖢⇄𝟤𝖢𝖮

U yonish jarayonida uglerod yoki uning birikmalari (masalan, benzin) yetarli miqdorda kislorod:

𝟤𝖢+𝖮𝟤→𝟤𝖢𝖮↑ bo‘lmagan sharoitda yonganda hosil bo‘ladi (bu reaksiyaning issiqlik effekti 220 kJ).

Shuningdek, uglerod dioksidi ning cho‘g‘langan ko‘mir bilan qaytarilishida hosil bo‘ladi:

𝖢𝖮𝟤+𝖢⇄𝟤𝖢𝖮↑ (ΔH = 172 kJ, ΔS = 176 J/K)

Bu reaksiya pechni yoqishda, pech mo‘risi to‘sig‘i juda erta (ko‘mirlar butunlay yonib tugamasidan) yopilganda sodir bo‘ladi. Bunda hosil bo‘lgan uglerod(II) oksidi zaharliligi tufayli fiziologik buzilishlar («is tegishi») va hatto o‘limga sabab bo‘ladi (quyiga qarang). «Is gazi» degan oddiy nom ham shundan kelib chiqqan.

Uglerod dioksidini qaytarish reaksiyasi qaytar reaksiyadir; haroratning uning muvozanat holatiga ta’siri grafikda ko‘rsatilgan. Reaksiyaning o‘ngga borishiga entropiya omili, chapga borishiga esa entalpiya omili ta’sir qiladi. Harorat 400 °C dan past bo‘lganda muvozanat deyarli butunlay chapga, 1000 °C dan yuqorida esa o‘ngga (CO hosil bo‘lishi tomon) siljiydi. Past haroratlarda bu reaksiya juda sekin kechadi, shuning uchun normal sharoitda uglerod(II) oksidi ancha barqaror. Bu muvozanat maxsus nom bilan ataladi: Buduarning muvozanati.

Uglerod(II) oksidining boshqa moddalar bilan aralashmalari havoni, suv bug‘ini va boshqa gazlarni qizigan koks, toshko‘mir yoki qo‘ng‘ir ko‘mir qatlamidan o‘tkazish orqali olinadi (qarang: generator gazi, suv gazi, aralash gaz, sintez-gaz).

Laboratoriya usuli

Suyuq chumoli kislotasi ning issiq konsentrlangan sulfat kislota ta’sirida parchalanishi yoki gazsimon chumoli kislotasini P2O5ustidan o‘tkazish. Reaksiya sxemasi:

𝖧𝖢𝖮𝖮𝖧→𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦𝗈𝗍𝖧𝟤𝖮+𝖢𝖮↑

Chumoli kislotasiga xlorsulfon kislotabilan ham ta’sir etish mumkin. Bu reaksiya oddiy haroratdayoq quyidagi sxema bo‘yicha kechadi:

𝖧𝖢𝖮𝖮𝖧+𝖧𝖲𝖮𝟥𝖢𝗅→𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖧𝖢𝗅↑+𝖢𝖮↑.

Oksalat kislotasi va konsentrlangan sulfat kislotalariaralashmasini qizdirish. Reaksiya quyidagi tenglama bo‘yicha kechadi:

𝖧𝟤𝖢𝟤𝖮𝟦→𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦𝗈𝗍𝖢𝖮↑+𝖢𝖮𝟤↑+𝖧𝟤𝖮.

Kaliy geksatsianoferrat(II) bilan konsentrlangan sulfat kislota aralashmasini qizdirish. Reaksiya quyidagi tenglama bo‘yicha kechadi:

𝖪𝟦[𝖥𝖾(𝖢𝖭)𝟨]+𝟨𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟨𝖧𝟤𝖮→𝗈𝗍𝟤𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖥𝖾𝖲𝖮𝟦+𝟥(𝖭𝖧𝟦)𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟨𝖢𝖮↑.

Qizdirilganda rux karbonat ni magniy yordamida qaytarish:

𝖬𝗀+𝖹𝗇𝖢𝖮𝟥→𝗈𝗍𝖬𝗀𝖮+𝖹𝗇𝖮+𝖢𝖮↑.

Uglerod(II) oksidini aniqlash

CO mavjudligini sifat jihatidan palladiy xlorid eritmasining (yoki shu eritmaga shimdirilgan qog‘ozning) qorayishidan aniqlash mumkin. Qorayish mayda dispers metall palladiy ajralib chiqishi bilan bog‘liq va quyidagi sxema bo‘yicha kechadi:

𝖯𝖽𝖢𝗅𝟤+𝖢𝖮+𝖧𝟤𝖮→𝖯𝖽↓+𝖢𝖮𝟤↑+𝟤𝖧𝖢𝗅.

Bu reaksiya nihoyatda sezgir. Standart eritma: bir litr suvga 1 gramm palladiy xlorid.

Uglerod(II) oksidini miqdoriy aniqlash yodometrik reaksiyaga asoslangan:

𝟧𝖢𝖮+𝖨𝟤𝖮𝟧→𝟧𝖢𝖮𝟤↑+𝖨𝟤.

Qo‘llanilishi

Yer atmosferasidagi uglerod(II) oksidi

Yer atmosferasidagi CO miqdori, MOPITT ma’lumotlariga ko‘ra

Tabiiy va antropogen manbalar mavjud bo‘lib, ulardan modda Yer atmosferasiga tushadi. Tabiiy sharoitda Yer yuzasida CO organik birikmalarning chala anaerob parchalanishi va biomassaning yonishi, asosan, o‘rmon hamda dasht yong‘inlari natijasida hosil bo‘ladi. Uglerod(II) oksidi tuproqda biologik yo‘l bilan (tirik organizmlar ajratishi) ham, biologik bo‘lmagan yo‘l bilan ham hosil bo‘ladi. Tuproq tarkibida odatda uchraydigan OCH3 yoki OH guruhlari birinchi gidroksil guruhiga nisbatan orto yoki para holatda joylashgan fenolli birikmalardan uglerod(II) oksidi ajralishi tajribada tasdiqlangan.

Biologik bo‘lmagan CO hosil bo‘lishi va uning mikroorganizmlar tomonidan oksidlanishining umumiy balansi aniq ekologik sharoitlarga, avvalo, namlik va pHqiymatiga bog‘liq. Masalan, qurg‘oqchil tuproqlardan uglerod(II) oksidi bevosita atmosferaga chiqib, shu gazning mahalliy konsentratsiya maksimumlarini hosil qiladi.

Atmosferada CO metan va boshqa uglevodorodlar (avvalo, izopren) ishtirokidagi ketma-ket reaksiyalar mahsulotidir.

Hozirgi vaqtda CO ning asosiy antropogen manbai chiqindi gazlar ichki yonuv dvigatellarihisoblanadi. Uglerod oksidi ichki yonuv dvigatellarida uglevodorodli yoqilg‘i harorat yetarlicha bo‘lmaganda yoki havo uzatish tizimi noto‘g‘ri sozlanganda (CO ni CO2ga oksidlash uchun yetarli kislorod berilmaganda) hosil bo‘ladi. Ilgari atmosferaga antropogen CO chiqarilishining salmoqli ulushi yoritish gaziga to‘g‘ri kelgan. U XIX asrdabinolarni yoritishda ishlatilgan. Tarkibi jihatidan u taxminan suv gaziga mos bo‘lib, tarkibida 45 % gacha uglerod(II) oksidi bo‘lgan. Kommunal xo‘jalikda undan ancha arzon va energiya jihatidan samaraliroq muqobil — tabiiy gaz.

Tabiiy va antropogen manbalardan CO kelib tushishi taxminan teng.

Uglerod(II) oksidi atmosferada tez aylanish jarayonida qatnashadi: uning o‘rtacha saqlanish vaqti taxminan 35 sutka. CO ning atmosferadan yo‘qolishidagi asosiy jarayon — gidroksil radikali ta’sirida uglerod dioksidigacha oksidlanishidir.

Kosmik fazodagi uglerod(II) oksidi

Uglerod(II) oksidi yulduzlararo muhitda H2dan keyin eng ko‘p tarqalgan ikkinchi molekuladir. Bu gaz molekulyar gaz bulutlarining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi; bu bulutlarda faol yulduz hosil bo‘lishijarayoni kechadi. Boshqa molekulalar singari CO ham molekulaning aylanish energetik sathlari orasidagi o‘tishlarda yuzaga keladigan bir qator infraqizil spektr chiziqlarini nurlantiradi; bu sathlar bir necha o‘n kelvin haroratdayoq qo‘zg‘aladi. CO ning yulduzlararo muhit dagi konsentratsiyasi yetarlicha past bo‘lgani uchun (ancha ko‘p uchraydigan H2molekulasidan farqli ravishda) molekulalarning aylanish chiziqlaridagi nurlanish bulutda kuchli o‘z-o‘zini yutishga uchramaydi. Natijada energiya bulutdan deyarli to‘siqsiz chiqadi, bulut sovib, siqiladi va yulduz hosil bo‘lishijarayonini boshlaydi. CO chiziqlaridagi o‘z-o‘zini yutish sezilarli bo‘lgan eng zich bulutlarda nodir izotopli analog 13CO chiziqlarida energiya yo‘qotilishi yaqqol ko‘rinadi (izotopning nisbiy tarqalishi: 13C — taxminan 1 %). Atom vodorodga qaraganda kuchliroq nurlanishi sababli uglerod(II) oksidi bunday gaz to‘planmalarini qidirishda qo‘llaniladi. 2012-yil fevral oyida astronomlar kosmik teleskop — Yevropa kosmik agentligining «Plank» yordamida uning osmon sferasida taqsimlanishining eng to‘liq xaritasini tuzishgan.

Adabiyotlar

  • Axmetov N. S. Umumiy va noorganik kimyo. 5-nashr, tuzatilgan. — M.: Visshaya shkola, 2003. — ISBN 5-06-003363-5.
  • Nekrasov B. V. Umumiy kimyo asoslari. I jild, 3-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M.: Ximiya, 1973. — 495—497, 511—513-betlar.
  • Shreter V., Lautenshleger K.-X., Bibrak X. va boshqalar. Kimyo: ma’lumotnoma. Nemis tilidan tarjima. 2-nashr, stereotip. — M.: Ximiya, 2000. — ISBN 5-7245-0360-3.
  • Baratov A. N. Modda va materiallarning yong‘in hamda portlash xavfi va ularni o‘chirish vositalari: ma’lumotnoma, 2 kitobda. 2-kitob. — Moskva: Ximiya, 1990. — 384 bet.
  • Zobnin Yu. V. (tahriri ostida). Uglerod monooksididan (is gazidan) zaharlanish. — Sankt-Peterburg: Taktik-Studio, 2011. — B. 86. — ISBN 978-5-91644-034-8.

Havolalar