
Uch o‘lchamli grafika — kompyuter grafikasining obyektlarni modellashtirish orqali uch o‘lchamda tasvirlar yoki videolar yaratish usullariga bag‘ishlangan bo‘limi.
3D modellashtirish — obyektning uch o‘lchamli modelini yaratish jarayoni. 3D modellashtirishning vazifasi — kerakli obyektning ko‘rgazmali hajmli tasvirini ishlab chiqish. Bunda model real dunyodagi obyektlarga (avtomobillar, binolar, dovul, asteroid) mos kelishi yoki butunlay mavhum bo‘lishi mumkin (masalan, to‘rt o‘lchamli fraktal).
Uch o‘lchamli obyektlarning grafik tasviri ularning uch o‘lchamli modelidan geometrik proyeksiya yaratish, ya’ni sahnani aynan tekislikka (masalan, kompyuter ekraniga) maxsus dasturlar yordamida proyeksiyalashni o‘z ichiga olishi bilan farqlanadi. Biroq 3D displeylar va 3D printerlar yaratilishi va joriy etilishi bilan uch o‘lchamli grafika har doim ham tekislikka proyeksiyalashni talab qilmaydi.
Qo‘llanilishi
Uch o‘lchamli grafika ekran yoki bosma mahsulot sahifasida tasvir yaratish uchun fan va sanoatda keng qo‘llaniladi. Masalan, avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlarida (ALT; bino, mashina detallari va mexanizmlar kabi qattiq jismlarni yaratish), me’moriy vizualizatsiyada (jumladan, «virtual arxeologiya»da), shuningdek, zamonaviy tibbiy vizualizatsiya tizimlarida qo‘llaniladi.
Uch o‘lchamli grafika ko‘plab zamonaviy kompyuter o‘yinlarida, shuningdek, kinematografiya, televideniye, bosma mahsulotlarda eng keng qo‘llaniladi.
Uch o‘lchamli grafika odatda virtual, tasavvurdagi uch o‘lchamli makon bilan ishlaydi; bu makon displey yoki qog‘ozning tekis, ikki o‘lchamli yuzasida aks ettiriladi. Hozir uch o‘lchamli axborotni hajmli ko‘rsatishning bir necha usuli ma’lum, biroq ularning aksariyati stereotasvir bilan ishlagani sababli hajm xususiyatlarini shartli ravishda namoyon etadi. Bunday qurilmalarga stereoko‘zoynaklar, virtual reallik shlemlari va 3D displeylar kiradi. Bir qancha ishlab chiqaruvchilar seriyali ishlab chiqarishga tayyor uch o‘lchamli displeylarni taqdim etgan. Ammo hajmli tasvirdan bahramand bo‘lish uchun tomoshabin aynan markazda turishi kerak. O‘ngga yoki chapga bir qadam tashlash, shuningdek, boshni ehtiyotsizlik bilan burish uch o‘lchamli tasvirni yoqimsiz, tishli ko‘rinishga keltiradi. Bu muammoning yechimi ilmiy laboratoriyalarda allaqachon ishlab chiqilgan. Germaniyadagi Fraungofer instituti ikki kamera yordamida tomoshabinning ko‘zlari joylashuvini kuzatadigan va tasvirni shunga moslashtiradigan 3D displeyni namoyish etgan. Shu yili[qachon?] yana bir qadam oldinga borildi. Endi nafaqat ko‘zlar, balki uch o‘lchamli tugmalarni «bosish» mumkin bo‘lgan barmoqning holati ham kuzatiladi. Tokio universiteti tadqiqotchilari guruhi esa tasvirni teginish orqali his qilish imkonini beruvchi tizim yaratdi. Nurlatkich inson barmog‘i turgan nuqtaga yo‘naltiriladi va barmoqning holatiga qarab akustik bosim kuchini o‘zgartiradi. Natijada hajmli tasvirni ko‘rish bilan birga undagi obyektlar bilan ham o‘zaro ta’sirlashish mumkin bo‘ladi.
Biroq 3D displeylar ham uch o‘lchamli grafika usullari bilan yaratilgan matematik modelning to‘laqonli, jismonan seziladigan nusxasini hosil qila olmaydi.
Rivojlanishi 1990-yillarga borib taqaladigan tezkor prototiplash texnologiyalari bu bo‘shliqni to‘ldiradi. Ta’kidlash joizki, tezkor prototiplash texnologiyalarida obyektning matematik modeli qattiq jism sifatida (voksel modeli shaklida) ifodalanadi.
Yaratish
Tekislikda uch o‘lchamli tasvir hosil qilish uchun quyidagi bosqichlar bajariladi:
- modellashtirish — sahna va undagi obyektlarning uch o‘lchamli matematik modelini yaratish;
- teksturalash — model yuzalariga rastrli yoki protseduraviy teksturalarni biriktirish (shuningdek, materiallarning shaffofligi, aks ettirish xususiyati, g‘adir-budurligi va boshqa jihatlarini sozlash);
- yoritish — yorug‘lik manbalarini o‘rnatish va sozlash;;
- animatsiya (ayrim hollarda) — obyektlarni harakatlantirish;
- dinamik simulyatsiya (ayrim hollarda) — zarrachalar, qattiq va yumshoq jismlarning modellashtirilgan gravitatsiya, shamol, ko‘taruvchi kuch va boshqa kuchlar hamda bir-biri bilan o‘zaro ta’sirini avtomatik hisoblash;
- renderlash (vizualizatsiya) — tanlangan fizik modelga muvofiq proyeksiyani hosil qilish;
- kompoziting (kompozitsiyalash) — tasvirga yakuniy ishlov berish;
- tayyor tasvirni chiqarish qurilmasiga — displey yoki maxsus printerga uzatish.
Modellashtirish

Sahnani modellashtirish (virtual modellashtirish makoni) bir necha turdagi obyektlarni o‘z ichiga oladi:
- Geometriya (turli usullarda, masalan, poligonal to‘r yaratish orqali qurilgan model, masalan, bino);
- Materiallar (modelning ko‘rinish xususiyatlari haqidagi ma’lumotlar, masalan, devor rangi va derazalarning yorug‘likni aks ettirish yoki sindirish qobiliyati);
- Yorug‘lik manbalari (yoritishning yo‘nalishi, quvvati va spektrini sozlash);
- Virtual kameralar (proyeksiya nuqtasi va burchagini tanlash);
- Kuchlar va ta’sirlar (obyektlarning dinamik deformatsiyalarini sozlash; asosan animatsiyada);
- Qo‘shimcha effektlar ( atmosfera hodisalarini taqlid qiluvchi obyektlar: tumandagi yorug‘lik, bulutlar, alanga va boshqalar).
Uch o‘lchamli modellashtirishning vazifasi — ushbu obyektlarni tavsiflash va bo‘lajak tasvir talablariga muvofiq geometrik o‘zgartirishlar yordamida sahnaga joylashtirish.
Materiallarni belgilash: haqiqiy fotokamera sensori uchun real dunyodagi obyektlar materiallari yorug‘likni qay tarzda aks ettirishi, o‘tkazishi va sochishi bilan farqlanadi. Virtual materiallarga ham haqiqiy materiallarning tegishli xususiyatlari — shaffoflik, yorug‘likni aks ettirish va sochish, g‘adir-budurlik, relyef va boshqalar beriladi.
Aynan modellashtirish uchun eng ommabop dasturiy paketlar quyidagilar:
- Pixologic ZBrush;
- Autodesk Mudbox, Autodesk 3ds Max;
- Robert McNeel & Assoc. Rhinoceros 3D;
- Trimble SketchUp.
- Blender
- Kompas (ALT)
- Cinema 4D
- 3D-Coat
- Autodesk Maya
Inson yoki mavjudotning uch o‘lchamli modelini yaratishda (ko‘p hollarda) namuna sifatida haykaldan foydalanish mumkin.
Teksturalash
Teksturalash uch o‘lchamli obyekt yuzasiga rastrli yoki protseduraviy teksturalarni UV koordinatalar xaritasiga muvofiq proyeksiyalashni anglatadi. Bunda obyektning har bir uchiga teksturaning ikki o‘lchamli makonida ma’lum koordinata mos keladi.
Yoritish
Virtual yorug‘lik manbalarini yaratish, yo‘naltirish va sozlashdan iborat. Virtual olamda yorug‘lik manbalari manfiy intensivlikka ega bo‘lib, «manfiy yoritish» hududidan yorug‘likni kamaytirishi ham mumkin. Odatda 3D grafika paketlarida quyidagi yoritish manbalari mavjud:
- Omni light (Point light) — barcha yo‘nalishga nur taratuvchi manba;
- Spot light — konussimon (projektor), tarqaluvchi nurlar manbai;
- Directional light — parallel nurlar manbai;
- Area light (Plane light) — tekislikdan yorug‘lik chiqaradigan manba;
- Photometric — fizik o‘lchov birliklarida yorqinligi va belgilangan rang harorati hisobga olinadigan yorug‘lik manbalari.
Turli uch o‘lchamli grafika va vizualizatsiya dasturlarida vazifasi jihatidan farqlanadigan boshqa yorug‘lik manbalari ham mavjud. Ayrim paketlar qat’iy belgilangan hajm ichida hajmli nur taratish (Sphere light) yoki hajmli yoritish (Volume light) manbalarini yaratishga imkon beradi. Boshqalar esa ixtiyoriy shakldagi geometrik obyektlardan foydalanishga ruxsat beradi.
Animatsiya
Uch o‘lchamli grafikaning asosiy vazifalaridan biri — uch o‘lchamli modelga harakat (animatsiya) berish yoki uch o‘lchamli obyektlar harakatini taqlid qilishdir. Universal uch o‘lchamli grafika paketlari animatsiya yaratish uchun juda keng imkoniyatlarga ega. Faqat animatsiyaga mo‘ljallangan, modellashtirish vositalari esa juda cheklangan maxsus dasturlar ham mavjud:
Renderlash
Bu bosqichda fazoviy matematik (vektorli) model tekis (rastrli) tasvirga aylantiriladi. Agar film yaratish talab etilsa, bunday tasvirlar ketma-ketligi — kadrlar renderlanadi. Ma’lumotlar tuzilmasi sifatida ekrandagi tasvir nuqtalar matritsasi ko‘rinishida ifodalanadi, undagi har bir nuqta kamida uchta son — qizil, ko‘k va yashil ranglarning intensivligi bilan belgilanadi. Demak, renderlash uch o‘lchamli vektorli ma’lumotlar tuzilmasini tekis piksellar matritsasiga aylantiradi. Bu bosqich ko‘pincha, ayniqsa, realistik tasvir yaratishda juda murakkab hisob-kitoblarni talab qiladi. Renderlashning eng oddiy turi — yuqorida ko‘rsatilganidek, proyeksiya yordamida kompyuter ekranida modellar konturlarini chizish. Odatda buning o‘zi yetarli emas: obyektlar tayyorlangan materiallarning haqiqiy ko‘rinishini yaratish va shaffof muhitlar (masalan, stakandagi suyuqlik) tufayli paydo bo‘ladigan tasvir buzilishlarini hisoblash ham kerak.
Ko‘pincha birgalikda qo‘llaniladigan bir nechta renderlash texnologiyalari mavjud. Masalan:
- Z-bufer ( OpenGL va DirectX 10);
- Skanlayn (scanline), ya’ni Ray casting («nur tashlash», nurlarni teskari kuzatishning soddalashtirilgan algoritmi) — kuzatuvchining nigoh nuqtasidan ekrandagi tasavvuriy teshik orqali shu piksel joylashgan nuqtadan sahnadagi birinchi sirt bilan kesishguncha nur o‘tkazib, tasvirning har bir nuqtasi rangini hisoblash. Piksel rangi shu sirt rangi bilan bir xil bo‘ladi (ba’zan yoritish va boshqa omillar hisobga olinadi);
- Nurlarni kuzatish (reytreysing, ingl. ray tracing) — skanlaynga o‘xshash usul, biroq piksel rangi nigoh nurining sirt bilan kesishgan nuqtasidan qo‘shimcha (qaytgan, singan va hokazo) nurlarni o‘tkazish orqali aniqlashtiriladi. Nomlanishiga qaramay, amalda faqat teskari nurlarni kuzatish (kuzatuvchidan yorug‘lik manbaiga qarab) qo‘llanadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri kuzatish esa samaradorligi pastligi va sifatli tasvir uchun haddan tashqari ko‘p resurs talab qilishi bilan ajralib turadi;
- Global yoritish (ingl. global illumination, radiosity) — integral tenglamalar yordamida ko‘rinadigan nurlanish spektrida sirtlar va muhitlarning o‘zaro ta’sirini hisoblash.
Hozir nurlarni kuzatish algoritmlari o‘rtasidagi farq deyarli yo‘qolgan. Masalan, 3D Studio Max dasturidagi standart renderlovchi Default scanline renderer nafaqat diffuz, qaytgan va o‘zidan chiqadigan (o‘z-o‘zidan nurlanish rangi) yorug‘lik hissasini, balki yumshatilgan soyalarni ham hisoblaydi. Shu sababli Raycasting atamasi ko‘proq nurlarni teskari kuzatishni, Raytracing esa to‘g‘ri kuzatishni anglatadi.
Eng ommabop renderlash tizimlari:
- PhotoRealistic RenderMan (PRMan)
- Mental ray
- V-Ray
- CoronaRenderer
- Arnold Render
- FinalRender
- Brazil R/S
- Cycles
- Turtle
- Maxwell Render
- Fryrender
- Indigo Renderer
- LuxRender
- POV-Ray
Bir xil turdagi hisob-kitoblar hajmi katta bo‘lgani uchun renderlashni bir necha oqimga ajratib (parallellashtirib) bajarish mumkin. Shu bois renderlashda ko‘p protsessorli tizimlardan foydalanish juda muhim. So‘nggi paytlarda GPU dan CPU o‘rnida foydalanadigan renderlash tizimlari jadal rivojlanmoqda. Hozirning o‘zida bunday hisoblarda ularning samaradorligi ancha yuqori. Bunday tizimlarga quyidagilar kiradi:
- Refractive Software Octane Render
- AAA studio FurryBall
- RandomControl ARION (gibrid)
- Cycles
- V-Ray GPU Next
- LuxRender
- Iray
Ko‘plab CPU uchun renderlash tizimlarini ishlab chiqaruvchilar ham GPU qo‘llab-quvvatlashini joriy etishni rejalashtirmoqda (LuxRender, YafaRay, mental images iray).
Uch o‘lchamli grafika (umuman, kompyuter grafikasi) sohasidagi eng ilg‘or yutuq va g‘oyalar har yili o‘tkaziladigan SIGGRAPH simpoziumida taqdim etiladi va muhokama qilinadi. An’anaga ko‘ra, u AQShda o‘tkaziladi.
3D fayl formatlari
Har bir 3D fayl turi o‘ziga xos ma’lumotlar tuzilmasiga ega. Aksariyat formatlarni ularni yaratgan dasturlar qo‘llab-quvvatlaydi, ammo ko‘pchiligini tashqi import vositalari yoki konvertorlar orqali ham ochish mumkin. Blender (.blend), Wavefront (.obj) va Autodesk FBX (.fbx) kabi keng tarqalgan formatlarning ko‘pi mulkiy hisoblanadi yoki rasmiy standartga ega emas. Quyidagi jadvallarda e’lon qilingan standartga ega yoki standartlashtirish jarayonidagi formatlar keltirilgan.
Standartlashtirilgan formatlar
3D fayl formatlarini vazifasiga ko‘ra guruhlash mumkin: sahnalar almashinuvi, veb va ilovalarga ma’lumot uzatish, ALT va muhandislik ma’lumotlari almashinuvi, me’morchilik, geofazoviy ma’lumotlar va nuqtalar bulutlari, shuningdek, 3D bosib chiqarish.
| Kengaytma | Nomi | Toifasi | Asosiy qo‘llanilishi | Standart |
|---|---|---|---|---|
| .3mf | 3D Manufacturing Format (3MF) | 3D bosib chiqarish | 3D bosib chiqarish; loyihalash dasturlaridan to‘liq funksiyali modellarni boshqa ilovalar, xizmatlar va printerlarga uzatish | ISO/IEC 25422:2025 |
| .amf | Additive manufacturing file format (AMF) | 3D bosib chiqarish | Additiv ishlab chiqarishda ma’lumot almashish uchun XML asosidagi format | ISO/ASTM 52915:2020 |
| .b3dm, .i3dm, .pnts, .cmpt, .glb (tileset.json bilan) | 3D Tiles | Geofazoviy ma’lumotlar | Fotogrammetriya ma’lumotlari, 3D binolar, BIM/ALT modellari va nuqtalar bulutlari kabi ulkan geofazoviy 3D ma’lumotlar to‘plamlarini oqim orqali uzatish; tayllar uchun asosiy format glTF hisoblanadi | OGC hamjamiyati standarti (2019) |
| .e57 | ASTM E57 3D imaging data exchange format | Nuqtalar bulutlari | Lazerli skanerlar kabi 3D skanerlash tizimlaridan olingan nuqtalar bulutlari, rang va intensivlik qiymatlari hamda fotosuratlar | ASTM E2807-11 (2026-yilda qayta tasdiqlangan) |
| .gltf, .glb | glTF (GL Transmission Format) | Internet va real vaqt rejimi | Veb-ilovalar hamda real vaqt rejimidagi ilovalarda 3D sahna va modellarni samarali uzatish va yuklash; tasdiqlangan KHR_gaussian_splatting kengaytmasi orqali 3D Gaussian Splatting usuli | ISO/IEC 12113:2022 |
| .gml | CityGML (City Geography Markup Language) | Geofazoviy ma’lumotlar | Shaharsozlikni rejalashtirish, BIM, favqulodda vaziyatlarni boshqarish, navigatsiya va energiya modellashtirish uchun shahar hamda landshaftlarning 3D modellari | OGC CityGML 3.0, GML Encoding Standard (2023) |
| .ifc | Industry Foundation Classes (IFC) | Me’morchilik | Binolarni axborot asosida modellashtirish (BIM) va ko‘prik, yo‘l, temiryo‘l hamda port kabi infratuzilma obyektlarini modellashtirish | ISO 16739-1:2024 |
| .jt | JT | ALT va muhandislik | Mahsulotning hayotiy sikli davomida turli kompyuter tizimlarida mahsulot haqidagi ma’lumotlarni 3D ko‘rinishda aks ettirish; avtomobil sanoatida ma’lumot almashish uchun STEP AP242 bilan birga ishlatiladi | ISO 14306 seriyasi (ISO 14306-1:2024) |
| .las | LAS (LASer) format | Nuqtalar bulutlari | Nuqtalar buluti ma’lumotlarini lidarlardan turli apparat va dasturiy ta’minot o‘rtasida almashish | ASPRS LAS 1.4; OGC hamjamiyati standarti |
| .laz | LAZ (compressed LAS) | Nuqtalar bulutlari | LAS 1.4 formatidagi nuqtalar bulutini ma’lumot yo‘qotmasdan siqish va bir-biridan mustaqil ochiladigan bloklarda saqlash | OGC hamjamiyati standarti (2026) |
| .prc | Product Representation Compact (PRC) | ALT va muhandislik | Vizualizatsiya va almashish uchun PDF hujjatlariga joylashtiriladigan 3D kontent (ayniqsa, ALT ma’lumotlari) | ISO 14739-1:2014 |
| .slpk | Indexed 3D Scene Layers (I3S) Scene Layer Package | Geofazoviy ma’lumotlar | Binolar, aerofotosuratlar yoki uchuvchisiz uchish apparatlari suratlari asosidagi teksturali poligonal to‘rlar hamda nuqtaviy obyektlarni o‘z ichiga olgan yirik geografik 3D ma’lumotlar to‘plamlarini oqim orqali uzatish va tahlil qilish | OGC hamjamiyati standarti (2017) |
| .stp, .step | STEP (Standard for the Exchange of Product model data) | ALT va muhandislik | ALT tizimlari o‘rtasida mahsulot ma’lumotlarini almashish va uzoq muddatli arxivlash; AP242 protokoli (modelga asoslangan boshqariladigan 3D loyihalash) AP203 hamda AP214 o‘rnini bosgan | ISO 10303 (AP242: ISO 10303-242:2025) |
| .usd, .usda, .usdc, .usdz | Universal Scene Description (OpenUSD) | Sahnalar almashinuvi | Media, texnologiya va dizaynda 3D kontent yaratish hamda almashish | OpenUSD Core Specification 1.0 (Alliance for OpenUSD, 2025) |
| .x3d, .x3dv, .x3db | X3D (Extensible 3D) | Internet va real vaqt rejimi | Internetdagi interaktiv 3D grafika: HTML5 integratsiyasi, glTF formatidagi fizik jihatdan to‘g‘ri renderlash (PBR) va Web Audio qo‘llab-quvvatlashi | ISO/IEC 19775-1:2023 |
Taklif etilayotgan formatlar
2026-yil oktabr holatiga ko‘ra, bu formatlar ishlab chiqilmoqda, biroq hali standart sifatida e’lon qilinmagan.
| Kengaytma | Nomi | Toifasi | Mo‘ljallangan qo‘llanilishi | Holati |
|---|---|---|---|---|
| .ifcx | IFCX (IFC 5 deb ham ataladi) | Me’morchilik | Ushbu format IFC ning binolarni axborot asosida modellashtirish sohasidagi davomchisidir; dastlabki loyihalar qatlamlarni qo‘llab-quvvatlaydigan JSON fayllar bo‘lib, ular bir nechta ishtirokchiga bitta modelga ma’lumot qo‘shish va faqat o‘zgarishlar bilan almashish imkonini beradi | Xalqaro standartlashtirish uchun ISO/TC 59/SC 13 bilan hamkorlikda ishlab chiqilayotgan buildingSMART International loyihasi; loyiha rejasi 2026-yil avgustda tasdiqlangan |
| ma’lumot yo‘q | Gaussian Splat Coding (GSC) | Gauss splatting usuli | Mavjud .ply, .splat va .spz kabi formatlari bir-biridan farq qiladigan 3D Gaussian splat ma’lumotlarini siqilgan holda saqlash va oqim orqali uzatish | Tuzatishlar: MPEG tomonidan ISO/IEC 23090-5 (V-PCC) va ISO/IEC 23090-9 (G-PCC) standartlariga kiritilmoqda; mos ravishda 2026-yil yanvarda qo‘mita loyihasi (CD) va ishchi loyiha (WD) bosqichida |
Eskirgan formatlar
Bu formatlar boshqalari bilan almashtirilgan yoki faol rivojlantirilmayapti.
| Kengaytma | Nomi | Avvalgi qo‘llanilishi | Standart | Holati |
|---|---|---|---|---|
| .dae | COLLADA (Collaborative Design Activity) | Kontent yaratish vositalari, interaktiv 3D ilovalar, prototiplash vositalari va real vaqt vizualizatsiya tizimlari o‘rtasida ma’lumot almashish | ISO/PAS 17506:2012 | Format Blender 5.0 versiyasidan olib tashlangan; o‘rniga glTF, USD va FBX taklif etilgan |
| .igs, .iges | IGES (Initial Graphics Exchange Specification) | Turli ALT (CAD/CAM) tizimlari o‘rtasida ma’lumot almashish | ANSI Y14.26M-1981 | STEP standarti bilan almashtirilgan; o‘tish rejasi 1996-yilda e’lon qilingan |
| .u3d | Universal 3D (U3D) | Siqish, bosqichma-bosqich oqim orqali uzatish va tafsilot darajalari (LOD) bilan ALT ma’lumotlarini keyinchalik qayta ishlatish va vizualizatsiya qilish | ECMA-363 (4-nashr, 2007) | Endi qo‘llab-quvvatlanmaydi; PRC foydasiga foydalanishdan chiqishi kutilmoqda |
| .wrl | VRML (Virtual Reality Modeling Language) | Internetdagi interaktiv 3D sahnalar | ISO/IEC 14772-1:1997 | X3D standarti bilan almashtirilgan |
Dasturiy ta’minot
Fotorealistik tasvirlarni 3D modellashtirish
Dasturiy paketlar, ya’ni virtual reallik obyektlarini modellashtirish va shu modellar asosida tasvirlar yaratish imkonini beruvchi uch o‘lchamli grafika vositalari juda xilma-xildir. So‘nggi yillarda bu sohada quyidagi tijoriy mahsulotlar yetakchilik qilib kelmoqda:
- Autodesk 3ds Max
- Autodesk Maya
- Autodesk Softimage
- Blender
- Cinema 4D
- Houdini
- Modo
- LightWave 3D
- Caligari TrueSpace
- Unreal Engine
- Unity
- GitHub
- SFM
- shuningdek, nisbatan yangi Rhinoceros 3D, Nevercenter Silo va ZBrush.
Quyidagi ochiq kodli mahsulotlar orasida erkin tarqatiladigan dastur — Blender (3D modellar, animatsiya, turli simulyatsiyalar yaratish va keyinchalik renderlash imkonini beradi), K-3D va Wings3D.
SketchUp
Bepul SketchUp dasturi Google kompaniyasiga tegishli bo‘lib, Google Earth xizmatining geografik landshaftlariga mos modellar yaratish, shuningdek, foydalanuvchi kompyuterida Google Cities in Development (dunyoning mashhur binolari) deb nomlangan, muntazam to‘ldirib boriladigan bepul resursga joylashtirilgan minglab me’moriy modellarni interaktiv tomosha qilish imkonini beradi. Ularni foydalanuvchilar hamjamiyati yaratgan.
O‘yinlar va amaliy dasturlarda uch o‘lchamli grafikani vizualizatsiya qilish
Amaliy dasturlarda uch o‘lchamli grafikani namoyish etish uchun DirectX, OpenGL va boshqa dasturiy kutubxonalar mavjud.
O‘yinlarda 3D grafikani tasvirlashning bir qancha yondashuvlari bor: to‘liq 3D va soxta 3D.
Ko‘plab o‘yin dvijoklari mavjud bo‘lib, ular uch o‘lchamli o‘yinlar yaratishda nafaqat uch o‘lchamli grafika, balki o‘yin dunyosi fizikasini hisoblash, foydalanuvchining o‘yin bilan o‘zaro ta’siri, ko‘p foydalanuvchili rejimda o‘yinchilar o‘rtasidagi aloqa va boshqa vazifalarni ham bajaradi (qarang: 3D-shuter). Odatda dvijok muayyan o‘yin uchun ishlab chiqiladi, keyin esa boshqa o‘yinlarni yaratish uchun litsenziyalanadi (foydalanishga taqdim etiladi).
Tasvir o‘lchamini oshirish texnologiyalari grafik konveyerning katta qismini unumdorlikni oshirish uchun pastroq aniqlikda ishlatishga, so‘ngra yakuniy tasvirni yuqoriroq aniqlikka chiqarishga imkon beradi. Natija shu yuqori aniqlikda bevosita renderlangan tasvirning tafsilot darajasiga yaqin bo‘ladi (bu foydalanuvchi tanloviga qarab, belgilangan chiqish aniqligida grafik sifat sozlamalarini va/yoki kadrlar chastotasini oshirish imkonini beradi):
- Deep learning super sampling (DLSS[ingl.]*) — real vaqt rejimida tasvir sifatini yaxshilash va o‘lchamini oshirishga mo‘ljallangan, Nvidia kompaniyasi ishlab chiqqan texnologiyalar oilasi. Ular faqat RTX videokartalari turkumiga xos bo‘lib, ayrim videoo‘yinlarda mavjud (so‘nggi versiyasi DLSS 3.0).
- Deep learning anti-aliasing[ingl.] — tasvir o‘lchamini oshirmasdan DLSS 2.0 ning chetlarni silliqlash algoritmlariga asoslangan;
- FidelityFX Super Resolution (FSR, GPUOpen[ingl.]) — AMD kompaniyasining raqobatchi texnologiyasi (so‘nggi versiyasi FSR 3.0); DLSS dan farqli ravishda har qanday apparat ta’minotida ishlaydi, biroq kompaniya kamida RT yadrolari bo‘lgan boshlang‘ich darajadagi videokartani tavsiya qiladi; cheklangan miqdordagi o‘yinlarda qo‘llab-quvvatlanadi;
- Intel XeSS[ingl.] — Intel kompaniyasining sun’iy intellektga;
- LSFG — Valve kompaniyasining Lossless Scaling dasturiga o‘rnatilgan (har qanday, hatto integratsiyalashgan videokartada ham ishlaydi).
Ishlab chiqarish uchun detallar va mexanizmlarni modellashtirish

Loyihalash va texnologik ishlov berish uchun CAD/CAE/CAM dasturiy paketlari mavjud. Ular detallar va konstruksiyalar modellarini yaratish, hisoblash, ular asosida loyiha-texnologik hujjatlarni tayyorlash va zarur bo‘lsa, raqamli dasturiy boshqaruvli (CNC) dastgohlar hamda 3D printerlar uchun keyingi ishlov dasturlarini shakllantirishga mo‘ljallangan. Ushbu dasturiy ta’minot guruhlari uchun umumiy atama — «avtomatlashtirilgan loyihalash tizimi» (ALT).
Bu paketlarning o‘ziga xosligi — modelni yuqori aniqlikda yaratish, undan geometrik jihatdan aniq qirqim va kesimlar hosil qilish, mahsulot yoki konstruksiya massasi haqidagi hisob-kitob ma’lumotlarini olish hamda turli proyeksiyalar tayyorlash imkoniyatidir.
Bunday paketlar foydalanuvchiga 3D modelni bevosita boshqarish imkonini ham har doim beravermaydi. Masalan, OpenSCAD paketida model foydalanuvchi maxsus dasturlash tilida yozgan skriptni bajarish orqali yaratiladi.
Binolar va inshootlarni modellashtirish
Uch o‘lchamli modellashtirishning alohida yo‘nalishi — binolarni axborot asosida modellashtirish (BIM/TIM). Ishlab chiqarish uchun loyihalash tizimlari kabi, BIM dasturlari ham modellarni aniq qurish, ularni turli atribut xususiyatlari bilan to‘ldirish va har xil shaklda (qirqim, ko‘rinish, spetsifikatsiya) ko‘rsatishga imkon beradi.
Uch o‘lchamli displeylar
Uch o‘lchamli yoki stereoskopik displeylar (3D displays, 3D screens) — stereoskopik yoki boshqa effekt yordamida namoyish etilayotgan tasvirning haqiqiy hajmga ega ekanligi illyuziyasini yaratadigan displeylardir.
Hozir uch o‘lchamli tasvirlarning aksariyati texnik amalga oshirish oson bo‘lgan stereoskopik effekt yordamida namoyish etiladi. Biroq hajmni idrok etish uchun birgina stereoskopiya yetarli deb bo‘lmaydi. Inson ko‘zi ikkala ko‘z bilan ham, bitta ko‘z bilan ham hajmli obyektlarni tekis tasvirlardan birdek yaxshi ajrata oladi[manba 5145 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Stereoskopik displeylar
Stereoeffektni texnik jihatdan amalga oshirish usullariga maxsus displey bilan birga qutblangan yoki zatvorli ko‘zoynaklardan, displey bilan sinxronlashtirilgan anaglif filtrlardan maxsus moslashtirilgan tasvir bilan birga foydalanish kiradi.
Qo‘shimcha qurilmalarni talab qilmaydigan, biroq bir qancha cheklovlarga ega stereodispleylarning nisbatan yangi turi ham mavjud. Xususan, stereotasvir tiniq ko‘rinadigan rakurslar soni cheklangan va juda kam. New Sight x3d texnologiyasi asosidagi stereodispleylar sakkizta rakursni, Philips WOWvx esa to‘qqizta rakursni ta’minlaydi. 2008-yil oktabrda Philips kompaniyasi 3840×2160 nuqta aniqlikdagi va tasvirni «xavfsiz» ko‘rish uchun rekord darajadagi 46 rakursni ta’minlaydigan stereodispley prototipini taqdim etdi. Ammo oradan ko‘p o‘tmay Philips stereodispleylar sohasidagi ishlanmalar va tadqiqotlarni to‘xtatganini e’lon qildi.
Stereodispleylarning yana bir muammosi — «qulay tomosha qilish» hududi (tomoshabin bilan displey orasidagi tasvir tiniq saqlanadigan masofa oralig‘i) kichikligidir. O‘rtacha bu masofa 3 metrdan 10 metrgacha.
Stereodispleylarning o‘zi uch o‘lchamli grafikaga bevosita aloqador emas. Chalkashlik G‘arb ommaviy axborot vositalarida 3D atamasi ham grafikaga, ham stereoeffektdan foydalanuvchi qurilmalarga nisbatan ishlatilishi hamda Rossiya nashrlarida o‘zlashtirilgan materiallar noto‘g‘ri tarjima qilinishi tufayli yuzaga keladi.
WOWvx texnologiyasi ham mavjud bo‘lib, u maxsus ko‘zoynaksiz 3D effektni hosil qilish imkonini beradi. Bunda lentikulyar linzalar texnologiyasi qo‘llanadi: u ko‘plab tomoshabinlarga 3D effektini yo‘qotmagan holda erkin harakatlanish imkonini beradi. Shaffof linzalar qatlami suyuq kristalli displey oldiga o‘rnatiladi. Bu qatlam har bir ko‘zga turli tasvirni yo‘naltiradi. Miya ularning birikmasini qayta ishlab, hajmli tasvir illyuziyasini yaratadi. Linza qatlamining shaffofligi tasvirning to‘liq yorqinligi, aniq kontrasti va sifatli rang uzatilishini ta’minlaydi.
Uch o‘lchamli videoni yorug‘lik diodli ekranlarda namoyish etish texnologiyasi ham mavjud..
Boshga taqiladigan displeylar, videoko‘zoynaklar
Boshqa displeylar
2010-yil iyun holatiga ko‘ra, stereoskopiyasiz hajmli tasvir hosil qilishga imkon beruvchi bir nechta tajribaviy texnologiya mavjud. Ularda tutun zarrachalarida sochiladigan lazer nurining tezkor yoyilishi (aerozol ekran) yoki tez aylanadigan plastinkadan qaytishi qo‘llanadi.
Tez aylanadigan plastinkaga yorug‘lik diodlari o‘rnatilgan qurilmalar ham mavjud.
Bunday qurilmalar ilk bor mexanik televizion yoyilmani yaratish bo‘yicha qilingan urinishlarni eslatadi. Ehtimol, kelajakda hajmli obyektning turli yo‘nalishlarga tarqatadigan yorug‘lik oqimini taqlid qila oladigan to‘liq elektron qurilmalar paydo bo‘ladi. Shunda inson displeyni aylanib chiqib, hatto bitta ko‘z bilan qaraganda ham tasvirning hajmliligini yo‘qotmasdan ko‘ra oladi.
3D kinoteatrlar
Stereoskopik filmlarni «uch o‘lchamli» yoki «3D» deb atashning sababi — bunday filmlarni tomosha qilganda tasvir hajmli ko‘rinishi, uchinchi o‘lcham — chuqurlik mavjudligi sezilishi va 4D da fazoning yangi o‘lchami taassuroti paydo bo‘lishidir. Bundan tashqari, bunday filmlarni yaratishda kompyuter uch o‘lchamli grafikasi vositalarining tobora ko‘p ishlatilishi bilan bog‘liq tushunchaviy yaqinlik ham bor (dastlabki stereofilmlar oddiy filmlar kabi, lekin ikki obyektivli stereokameralar yordamida suratga olingan).
Hozirgi kunda «3D» formatidagi filmlarni tomosha qilish juda ommalashgan.
Hozir stereofilmlarni namoyish etishda ishlatiladigan asosiy texnologiyalar:
Kengaytirilgan reallik va 3D
3D grafikaning o‘ziga xos davomi — «kengaytirilgan reallik»dir. Tasvirlarni (markerlarni) tanish texnologiyasidan foydalanib, kengaytirilgan reallik dasturi haqiqiy fizik muhitga virtual 3D obyektni qo‘shadi. Foydalanuvchi markerni turli tomonga burishi, har xil yoritishi yoki uning ayrim qismlarini berkitishi va kompyuter monitorida 3D obyekt bilan yuz beradigan o‘zgarishlarni kuzatishi mumkin.
Texnologiyaning keng tarqalishiga 2008-yilda yaratilgan FLARToolKit ochiq kutubxonasi turtki bo‘lgan. U Adobe Flash uchun mo‘ljallangan.
Adabiyotlar
- J. Li, B. Uer. Uch o‘lchamli grafika va animatsiya. — 2-nashr. — M.: Vilyams, 2002. — 640 bet
- D. Hern, M. P. Beyker. Kompyuter grafikasi va OpenGL standarti. — 3-nashr. — M., 2005. — 1168 bet
- E. Endjel. Interaktiv kompyuter grafikasi. OpenGL asosidagi kirish kursi. — 2-nashr. — M.: Vilyams, 2001. — 592 bet
- G. Snuk. 3D landshaftlar: C++ va DirectX 9 yordamida real vaqt rejimida. — 2-nashr. — M.: Kudits-press, 2007. — 368 bet — ISBN 5-9579-0090-7.
- V. P. Ivanov, A. S. Batrakov. Uch o‘lchamli kompyuter grafikasi / G. M. Polishchuk tahriri ostida. — M.: Radio va aloqa, 1995. — 224 bet — ISBN 5-256-01204-5.