IP telefoniya nima

IP-telefoniya (quyidagicha talaffuz qilinadi: «aypi-telefoniya») — telefon aloqasi, uning asosi — IP protokoli. IP-telefoniya deganda aloqa protokollari, texnologiyalari va usullari majmui tushuniladi. Ular telefoniya uchun odatiy raqam terish, qo‘ng‘iroqni ulash, ikki tomonlama ovozli muloqot, shuningdek, videoaloqani Internet yoki boshqa istalgan IP tarmog‘i orqali ta’minlaydi. Aloqa kanali bo‘ylab signal raqamli shaklda uzatiladi va odatda uzatishdan oldin qayta ishlanadi (ya’ni siqiladi), buning maqsadi ortiqcha axborotni olib tashlash va ma’lumotlar uzatish tarmog‘i yuklamasini kamaytirishdir.

IP-telefoniyaning turlari

  1. Aloqa tegishli dasturiy ta’minotga ega kompyuterlar (masalan, softfonlar o‘rnatilgan kompyuterlar) o‘rtasida amalga oshiriladi. Ular Internet yoki boshqa kompyuter tarmog‘i orqali serverga ulanadi; u qo‘ng‘iroqlarni kommutatsiya qilishni amalga oshiradi. Shuningdek, umumiy foydalanishdagi telefon tarmog‘i (UFTT)ga qo‘ng‘iroq qilish mumkin. Bunday holatda server kerakli abonent joylashgan telefon tarmog‘ining proksi-serverini (ichiga shlyuzlar o‘rnatilgan) topadi (masalan, Skype foydalanuvchisi).
  2. UFTTga ulangan telefon apparatiga ega abonent IP-telefoniya provayderining telefon raqamiga qo‘ng‘iroq qiladi, autentifikatsiyadan PIN-kod orqali o‘tadi va kerakli raqamni teradi. Provayderning proksi-serveri (ichki shlyuzli) Internetda kerakli abonent joylashgan telefon tarmog‘iga shlyuz orqali ulangan proksi-serverni topadi va u bilan bog‘lanadi. Shaharlararo suhbat telefon kanallari orqali emas, balki Internet trafikini uzatish orqali amalga oshirilgani sababli bunday qo‘ng‘iroq narxi ancha past bo‘ladi.
  3. Ichiga VoIP-shlyuzi o‘rnatilgan IP-telefonga ega abonent Internet orqali bevosita o‘z IP-telefoniya provayderining proksi-serveriga ulanadi. Server terilgan telefon raqamiga mos proksi-serverni Internetdan qidirib topadi va unga ulanadi. Bu proksi-server esa o‘z navbatida kerakli abonent joylashgan UFTTga shlyuz orqali ulangan bo‘ladi. Teskari qo‘ng‘iroq paytida avtomatik telefon stansiyasi raqam IP-telefonga tegishli ekanini aniqlaydi va chaqiruvni UFTT proksi-serveriga yo‘naltiradi. U tegishli IP-telefoniya provayderining proksi-serveriga ulanadi, provayder esa o‘z abonentiga chaqiruv yuboradi. Masalan, DEF-kodi 800 bo‘lgan raqamlarga qo‘ng‘iroqlar IP-telefoniya orqali shu tartibda amalga oshiriladi. IP-telefoniya abonentlarining raqamlari oddiy telefon raqamlariga o‘xshaydi. IP-telefon o‘rniga oddiy telefon apparati ulangan VoIP-shlyuzdan ham foydalanish mumkin.
  4. Korxona yoki telekommunikatsiya kompaniyasi (aloqa operatori) telefon tarmog‘i kompyuter IP tarmog‘i asosida quriladi. Unda softswitch, IP-ATS yoki virtual ATS qo‘llanadi. Bunday tarmoq ichida foydalanuvchilar IP-telefoniya orqali bog‘lanadi, boshqaruv esa VoIP-server yordamida amalga oshiriladi. UFTTga ulanish VoIP-shlyuz orqali yoki ma’lumotlar uzatish tarmog‘i (jumladan, Internet) orqali boshqa softswitch yoki IP-ATS bilan bevosita ishlashni nazarda tutadi.

IP-telefoniya yoki VoIP?

IP-telefoniya ikki tomonlama muloqotni tashkil etish uchun yanada keng qamrovli VoIP texnologiyasidan (inglizcha Voice over IP) foydalanadi. VoIP texnologiyasi umuman olganda IP orqali ovoz uzatishning barcha usullarini, shu jumladan, telefoniya va odamlar o‘rtasidagi muloqotga hech qanday aloqasi bo‘lmagan usullarni ham qamrab oladi. Masalan, VoIP texnologiyasi IP-videokuzatuv tizimlarida, ogohlantirish tizimlarida, vebinarlarni translyatsiya qilishda, filmlarni onlayn tomosha qilishda va hokazolarda ovoz uzatish uchun ishlatiladi.

IP-telefoniyadan foydalanish

Ovozli va videoaloqa kompyuter tarmoqlari orqali XX asr oxiridan (so‘nggi o‘n yillikdan) boshlab butun dunyoda ommalashdi. Hozirda undan xususiy foydalanuvchilar, korporativ sektor va davlat tashkilotlari keng foydalanadi. IP-telefoniya tizimlaridan foydalanish aloqa operatori bo‘lgan kompaniyalarga qo‘ng‘iroqlar (ayniqsa, xalqaro qo‘ng‘iroqlar) narxini sezilarli pasaytirish, telefoniyani Internet xizmatlari bilan birlashtirish va intellektual xizmatlarni taqdim etish imkonini beradi.

Funksional imkoniyatlari

IP-telefoniya umumiy foydalanishdagi telefon tarmog‘i texnologiyasi bilan amalga oshirish qimmatroq yoki ancha murakkab bo‘ladigan vazifa va yechimlarni ta’minlaydi.

Misollar:

  • Yuqori tezlikdagi telefon ulanishi orqali bir vaqtning o‘zida bir nechta telefon qo‘ng‘irog‘ini uzatish imkoniyati. IP tarmog‘i orqali ma’lumot uzatishda raqamlashtirilgan ovozni siqish va tarmoq yuklamasini kamaytirish usullari qo‘llanadi. Bu usullar birgalikda o‘tkazish qobiliyatining 90 % gacha qismini tejash imkonini beradi. Shu sababli IP-telefoniya uy yoki ofisga qo‘shimcha telefon liniyasini qo‘shishning oddiy usuli sifatida ishlatiladi.
  • Telefon aloqasining quyidagi qo‘shimcha funksiyalari:

ancha sodda tarzda (ba’zan bevosita foydalanuvchi terminalining o‘zida) taqdim etiladi va shu sababli ko‘pincha bepul bo‘ladi. An’anaviy telekommunikatsiya kompaniyalarida esa bu imkoniyatlar qo‘shimcha uskuna va texnologiyalarni talab qiladi hamda odatda qo‘shimcha xizmat sifatida haq olinadi.

  • Standartlashtirilgan protokoldan (masalan, SRTP) foydalaniladigan xavfsiz qo‘ng‘iroqlar. An’anaviy telefon liniyalarida xavfsiz ulanishni ta’minlash bilan bog‘liq ko‘pgina muammolar, masalan, signalni raqamlashtirish va raqamli signalni uzatish, IP-telefoniya doirasida allaqachon hal qilingan. Faqat mavjud ma’lumotlar oqimidagi signalni shifrlash va identifikatsiya qilish talab etiladi.
  • Joylashuvga bog‘liq emaslik. IP-telefoniya provayderiga ulanish uchun faqat Internet aloqasi kerak. Masalan, qo‘ng‘iroqlar markazi operatorlari IP-telefonlardan foydalanib, samarali, tezkor va barqaror Internetga ulangan istalgan ofisdan ishlashi mumkin.
  • Internet orqali boshqa xizmatlar bilan integratsiya qilish imkoniyati mavjud. Jumladan, videoqo‘ng‘iroq, suhbat davomida xabarlar va ma’lumotlar almashish, audiokonferensiyalar, manzillar kitobini boshqarish hamda boshqa abonentlar qo‘ng‘iroqni qabul qila olishi haqida ma’lumot olish mumkin.
  • Qo‘shimcha telefon funksiyalarini, masalan, qo‘ng‘iroqlarni marshrutlash, qo‘ng‘iroq qiluvchi haqidagi ma’lumotni qalqib chiquvchi oynada ko‘rsatish, muqobil GSM-rouming va IVRni joriy etish hamda birlashtirish osonroq va arzonroq. Telefon qo‘ng‘irog‘i foydalanuvchining shaxsiy kompyuteri bilan bir xil ma’lumotlar uzatish tarmog‘ida amalga oshirilishi ko‘plab yangi imkoniyatlar yaratadi.

Qo‘shimcha imkoniyat: dunyoning istalgan mamlakatida bevosita telefon raqamlarini ulash (DID).

Mobil raqamlar

Telefon raqamlarini ko‘chirish imkoniyati (inglizcha Mobile number portability, MNP yoki inglizcha Local Number Portability, LNP) — foydalanuvchilarga bir mobil aloqa operatoridan boshqasiga o‘tganda mavjud telefon raqamini saqlab qolish imkonini beradigan xizmat. Telefon raqamini ko‘chirish imkoniyati muayyan mamlakat qonunchiligiga bog‘liq. MNP/LNP xizmati tranzit operatorlar tomonidan IP-telefoniyadan tijoriy maqsadlarda foydalanishga ta’sir qiladi. IP-telefoniya kanali orqali kelgan ovozli qo‘ng‘iroq an’anaviy mobil aloqa operatorining mobil telefoniga yo‘naltiriladi.

Qo‘ng‘iroqning eng past narxi

PBX (Asterisk asosida qurilgan) chiqish qo‘ng‘irog‘i uchun aloqa kanalini tanlashda mavjud SIM-kartalardan eng mosini tanlashi mumkin; ular GSM-shlyuzda joylashgan

IP-telefoniyada qo‘ng‘iroq narxi «qo‘ng‘iroqni eng arzon marshrut bo‘ylab yo‘naltirish tizimi» (LCR, Least Cost Routing tizimi) orqali aniqlanadi. Bunda tarmoqda amalga oshirilgan har bir qo‘ng‘iroqning manzili darhol tekshiriladi va foydalanuvchi uchun eng arzon narx tanlanadi.

Agar GSM-raqamlarni ko‘chirish imkoniyati hozir[qachon?] keng tarqalgan bo‘lsa, eng arzon marshrutlash (LCR) tizimlarining provayderlari qo‘ng‘iroqni qayerga yo‘naltirishni aniqlashda endi raqam prefiksiga tayanib qololmaydi. Buning o‘rniga har bir qo‘ng‘iroq uchun mobil operator tarmog‘ining haqiqiy nomini bilishlari zarur.

Demak, ovozli qo‘ng‘iroqlarni yo‘naltirishda MNP — mobil raqamlarni ko‘chirish imkoniyatini boshqarish uchun ham IP-telefoniya zarur. Buyuk Britaniya kabi markazlashgan ma’lumotlar bazasi bo‘lmagan mamlakatlarda ba’zan muayyan mobil telefon qaysi tarmoqqa (qaysi operatorga) tegishli ekanini aniqlash uchun GSM tarmog‘iga so‘rov yuborish kerak bo‘ladi. IP-telefoniya qo‘ng‘iroqlarni eng arzon marshrutlash tizimi funksiyalari tufayli korporativ bozorda tobora keng qo‘llanayotganligi sababli qo‘ng‘iroqlarni boshqarishda ma’lum darajadagi ishonchlilikni ta’minlash zarur.

Mobil raqamlarni ko‘chirish (MNP) bo‘yicha tekshiruvlar xizmat sifati belgilangan talablarga mos kelishini ta’minlash uchun zarur. Qo‘ng‘iroq marshrutlanishidan oldin mobil raqamning ko‘chirilgan-ko‘chirilmaganini tekshirish va shu orqali qo‘ng‘iroq aynan kerakli abonentga yetib borishini ta’minlash orqali VoIP kompaniyalari o‘z korporativ mijozlariga (iste’molchilarga) IP-telefoniya provayderini topa olishlarini kafolatlaydi. Buyuk Britaniyada ro‘yxatdan o‘tgan Internet-peyjer xizmatlarini taqdim etuvchi Tyntec kompaniyasi Voice Network Query (ovozli tarmoq so‘rovi) xizmatini taklif qiladi. Bu xizmat an’anaviy ovozli aloqa operatorlariga ham, VoIP operatorlariga ham ko‘chirilgan raqamning asosiy tarmog‘ini aniqlash maqsadida GSM tarmog‘iga so‘rov yuborish imkonini beradi.

Favqulodda xizmatlarga qo‘ng‘iroq qilish raqamlari

IP texnologiyasining o‘ziga xos xususiyatlari tufayli foydalanuvchining joylashuvini aniqlash qiyin. Favqulodda xizmatlar raqamlariga qilingan qo‘ng‘iroqlarni yaqin joydagi qo‘ng‘iroqlarni qabul qilish markaziga osongina yo‘naltirib bo‘lmaydi (bu tezkor xizmatlar uchun muhim). Ba’zan bunday tizimlar tarmoq ichidagi shoshilinch chaqiruvlarni tegishli bo‘linmaning favqulodda bo‘lmagan telefon liniyalariga yo‘naltirishi mumkin.

Qo‘ng‘iroq qiluvchi abonentni identifikatsiya qilish

Ba’zi hollarda VoIP provayderlari qo‘ng‘iroq qiluvchiga o‘ziga tegishli bo‘lmagan Caller ID identifikatorini taqlid qilishga ruxsat berishi mumkin. Natijada qo‘ng‘iroq qiluvchining haqiqiy raqamiga mos kelmaydigan identifikator ko‘rsatilishi mumkin. Tijoriy VoIP uskunalari va dasturiy ta’minoti odatda qo‘ng‘iroq qiluvchi haqidagi Caller ID ma’lumotini osongina o‘zgartirish imkonini beradi. Bu xizmat keng imkoniyatlar yaratsa-da (shuningdek, DID va DODga qarang), undan suiiste’mol qilish ham mumkin.

Provayder tomonidan Caller ID identifikatorini qasddan soxtalashtirish holatlari qonun bilan tartibga solinadi.

Qo‘shimcha xizmat turlari

IP-telefoniya uskunalari oddiy telefon tarmoqlarida mavjud funksiyalarni ham, faqat dasturiy ta’minot va kompyuter tarmoqlari bilan integratsiya tufayli yuzaga keladigan maxsus imkoniyatlarni ham amalga oshirishga xizmat qiladi.

Bularga qo‘ng‘iroq yuborilayotganini bildiruvchi chaqiruvni nazorat qilish signallari, ovozli pochta, suhbatni yozib olish va jismoniy shaxslar hamda tashkilotlarning ichki telefon tarmoqlari abonentlari va korporativ aloqa uchun mo‘ljallangan boshqa ko‘plab xizmatlar kiradi.

Aloqa operatorlari tashkilotlarning telefon tarmoqlari uchun taqdim etadigan xizmatlar majmui odatda IP-Centrex yoki virtual ATS deb ataladi.

Alohida FMC xizmati bir tashkilot foydalanuvchilariga ichki telefon raqamlariga ega qurilmalar sifatida mobil telefonlar, statsionar IP-telefonlar, analog telefonlar (VoIP-shlyuz orqali) va dasturiy telefonlardan foydalanish imkonini beradi.

Virtual faks xizmati bir tomondan elektron hujjat yoki tasvirni faks xabari sifatida yuborish, ikkinchi tomondan esa kelgan faksni tasvir ko‘rinishida qabul qilish (jumladan, uni avtomatik ravishda foydalanuvchining elektron pochtasiga jo‘natish) imkonini beradi.

Uskunalar va dasturiy ta’minot

IP-telefoniya funksiyalarini amalga oshirishda aloqa o‘rnatish uchun turli uskunalar va dasturiy ta’minotdan foydalaniladi. Mijoz qurilmasi yoki dasturidan oxirgi foydalanuvchi boshqa mijoz qurilmasiga (dasturiga) yoxud IP-telefoniya serveriga, IP-ATSga kompyuter tarmog‘i orqali ulanishda foydalanadi. Ochiq standart va protokollar qo‘llanganda turli ishlab chiqaruvchilarning dastur va qurilmalari o‘zaro ishlashi mumkin.

Mijoz uskunalari

  • VoIP-shlyuz — analog telefon apparatini VoIP-serverga yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqa IP-telefoniya mijoz qurilmasiga ulash imkonini beruvchi qurilma. Shlyuzning har bir analog porti (FXS) kompyuter tarmog‘ida VoIP-terminal sifatida ko‘rinadi. 1-2 portli VoIP-shlyuzlar (ba’zan «VoIP-adapterlar» deb ham ataladi) hamda «o‘rtacha zichlikdagi» yoki «yuqori zichlikdagi» deb ataladigan ko‘p portli shlyuzlar farqlanadi.
  • IP-telefon — tashqi ko‘rinishidan oddiy zamonaviy telefon apparatiga o‘xshaydigan qurilma. Aslida esa u o‘zining tarmoq operatsion tizimiga ega kichik kompyuterga o‘xshash tarmoq qurilmasidir. Ba’zi IP-telefonlar qo‘ng‘iroq qiluvchining raqami, ish parametrlari va sozlamalarni ko‘rsatadigan oq-qora yoki rangli displey bilan jihozlangan.
  • Videotelefon — suhbat davomida videotasvirni ko‘rish va uzatish uchun rangli suyuq kristalli displey hamda ichki videokameraga ega stol usti VoIP-telefonining bir turi
  • SIP-DECT-telefon — DECT standarti bo‘yicha ishlaydigan raqamli simsiz radiotelefon bo‘lib, uning bazaviy radiostansiyasi kompyuter tarmog‘i orqali IP-telefoniya serveriga ulanadi
  • Dasturiy telefon (softfon) — stol usti kompyuteri yoki mobil qurilmada ishlaydigan, foydalanuvchi terminali vazifasini bajaruvchi dastur. Qurilmaning ovoz tizimi — ovoz kartasi, ichki yoki tashqi dinamiklar yoxud quloqchinlar va mikrofon yoki garnitura — ovozli aloqani ta’minlaydi. Dasturiy telefon foydalanilayotgan operatsion tizimdagi ovoz kartasi drayveridan foydalanadi. Tarmoq aloqasi funksiyalari ham operatsion tizim orqali amalga oshiriladi. Dasturiy telefonlar ko‘pincha tashqi ko‘rinishi bilan telefon apparati yoki mobil telefonga o‘xshaydi: ularda raqam terish paneli, qo‘ng‘iroq qilayotgan yoki chaqirilayotgan foydalanuvchi raqamini ko‘rsatuvchi displey, qo‘ng‘iroqlar tarixi va raqamni qo‘lda termasdan kontaktni bosib qo‘ng‘iroq qilish imkonini beruvchi ichki manzillar kitobi bo‘ladi. Dasturiy telefon ko‘pincha yagona kommunikatsiyalar uchun foydalanuvchi vositasi vazifasini bajaradi va nafaqat ovozli aloqa, balki konferens-aloqa, videoaloqa, matnli xabarlar almashish, fayllarni uzatish funksiyalariga ham ega bo‘ladi.
WebRTC texnologiyasi har qanday shaxsiy kompyuterdagi istalgan zamonaviy veb-brauzerdan dasturiy telefon sifatida foydalanish imkonini yaratdi.
Internetga ulangan mobil qurilmalarda softfonlardan foydalanish «mobil IP-telefoniya» (mobile VoIP, mVoIP) atamasining paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.
USB-telefon
  • USB-telefon — odatda tashqi ko‘rinishi telefon go‘shagi yoki telefon apparatini takrorlaydigan foydalanuvchi qurilmasi. USB-telefon kompyuterning USB portiga ulanadi (nomi ham shundan kelib chiqqan). Bunday qurilma odatda operatsion tizimga qo‘shimcha dastur o‘rnatishni talab qiladi (yoki birinchi ulanishda uni o‘zi o‘rnatadi). Bu holda u aslida dastur tomonidan qo‘shimcha boshqariladigan, kompyuter uchun tashqi garnitura yoki akustik tizimga ega softfon turidir. Ba’zi USB-telefonlar oddiygina USB-garnitura, ya’ni mikrofonli dinamikdan iborat. H.323, SIP va Skype kabi qo‘ng‘iroqlarni boshqarish protokollari hamda media ma’lumotlarni uzatish usullarini ichki qo‘llab-quvvatlovchi USB-telefonlar ham keng tarqalgan.

So‘nggi paytlarda[qachon?] «Aqlli uy» turidagi tizimlarda masofadan audio va videonazorat qilish uchun VoIP funksiyalaridan foydalanish tendensiyasi kuzatilmoqda. Natijada IP-domofonlar va videokuzatuv uchun VoIP funksiyali turli videokameralar paydo bo‘ldi. Ular muhim hodisa yuz berganda egasiga oldindan belgilangan telefon raqamiga avtomatik kiruvchi qo‘ng‘iroq orqali xabar berishi mumkin. Yoki aksincha, egasi maxsus raqamga qo‘ng‘iroq qilib, tizimni tonal raqam terish orqali, xuddi ovozli menyudagidek boshqarishi mumkin.

Server uskunalari (IP-ATS) va ulanish uskunalari

Foydalanuvchilari ko‘p murakkab tarmoqda ishlash uchun markazlashtirilgan kommutator — IP tarmog‘ida avtomatik telefon stansiyasi vazifasini bajaruvchi qurilma yoki dastur, ya’ni VoIP-server kerak bo‘ladi. IP-telefoniya serverlariga quyidagilar kiradi:

  • Ko‘p nuqtali konferensiya serveri (inglizcha Multipoint Control Unit, MCU) — apparat-dasturiy qurilma — audio va videokonferensiyalarni ko‘p nuqtali rejimda birlashtirish uchun mo‘ljallangan. Odatda korporativ muhitda ichki aloqani tashkil etishda ishlatiladi.
  • Apparatli VoIP-shlyuz — bir nechta analog telefon apparatini ulash imkonini beradigan qurilma. U ko‘pincha ichki mini-ATS funksiyalariga ega bo‘lib, bu holda VoIP-server vazifasini ham bajara oladi. VoIP-shlyuz standart telefon FXS portiga FXO interfeysi orqali boshqa analog yoki raqamli telefon stansiyasiga ulanishi mumkin.
    • VoIP-GSM-shlyuz — VoIP-shlyuzning bir turi. Telefon signalini IP tarmoqlaridan uyali telefon tarmog‘iga va aksincha bevosita uzatish uchun mo‘ljallangan qurilma.
Shuningdek, oqimli shlyuzlar ham mavjud. Bular analog yoki raqamli telefon stansiyasini kompyuter tarmog‘i orqali boshqa IP-ATSga ulash va signalni o‘zgartirish funksiyasini bajarish imkonini beradigan qurilmalardir.
  • Raqamli ATS — maxsus tarmoq kartasi yoki kompyuter tarmog‘iga ulanish va VoIP funksiyalarini qo‘llab-quvvatlovchi qo‘shimcha kengaytirish platasi yordamida foydalanuvchilarning VoIP-terminallarini kompyuter tarmog‘i orqali ulash imkoniyatiga ega telefon stansiyasi.
  • Dasturiy kommutator (softswitch) — tarmoq operatsion tizimi boshqaruvida istalgan apparat serveri yoki virtual mashinada ishlaydigan dastur. Dasturiy ta’minotni oson takomillashtirish mumkinligi sababli softswitchlarda turli ish mantiqlari hamda boshqa tizimlar bilan integratsiya vositalari amalga oshiriladi. Ayrim softswitchlar maxsus alohida apparat qurilmaga birlashtirilgan va boshqa qurilmaga o‘rnatib bo‘lmaydi.
  • Virtual ATS — telekommunikatsiya kompaniyasi tomonidan xizmat sifatida taklif qilinadigan softswitch turidir

Protokollar

Protokollar mijoz qurilmasini (shlyuz, terminal yoki IP-telefonni) provayderning serveri yoki «darvozabon» (gatekeeper) deb ataluvchi qurilmasida ro‘yxatdan o‘tkazish, qo‘ng‘iroqni amalga oshirish va/yoki yo‘naltirish, ovozli yoki video ulanishni o‘rnatish, abonent ismi va/yoki raqamini uzatishni ta’minlaydi. Hozirda quyidagi protokollar keng tarqalgan:

  • RTP/RTCP — IP tarmog‘ida raqamlashtirilgan media ma’lumotlarni paketlar orqali uzatishni ta’minlaydigan juft transport protokollari. Aloqa seansi va uning parametrlarini boshqarishda media trafikni uzatish parametrlarini ham belgilovchi signalizatsiya protokollari qo‘llanadi. Xavfsizlikni ta’minlashda SRTP/SRTCP yoki DTLS protokollaridan foydalanish mumkin
  • SIP — sessiyani o‘rnatish protokoli bo‘lib, ovoz, video, tezkor xabar almashish tizimlari xabarlari va boshqa ma’lumotlarni uzatish parametrlarini kelishish va o‘zaro aloqani boshqarishni ta’minlaydi. Signalizatsiya uchun odatda 5060-portdan va UDP protokolidan foydalanadi. Ishtirokchining tarmoqda mavjudligini nazorat qilish funksiyasini qo‘llab-quvvatlaydi.
  • H.323 — ITU-T tavsiyasi, SIPga qaraganda an’anaviy telefoniya tizimlariga ko‘proq bog‘langan protokollar to‘plami. Signalizatsiya 1720-portda TCP, terminallarni gatekeeperda ro‘yxatdan o‘tkazish esa 1719 TCP porti orqali amalga oshiriladi.
  • MGCP — media shlyuzlarini boshqarish protokoli (o‘rnini egallagan: SGCP).
  • Megaco/H.248 — MGCPning rivojlantirilgan turi bo‘lgan media shlyuzlarini boshqarish protokoli.
  • SIGTRAN — dasturiy kommutatorga IP orqali PSTN signalizatsiyasining OKS-7 protokolini tunnellash uchun mo‘ljallangan protokollar to‘plami (Softswitch).
  • SCTP — IP tarmoqlarida paketlarning kafolatlangan yetkazilishini ta’minlovchi protokol.
  • SCCP (Skinny) — Cisco kompaniyasi mahsulotlarida terminallarni (IP-telefonlar va media shlyuzlarni) boshqarish uchun ishlatilgan, ilgari yopiq, hozir esa ochiq protokol.
  • Jingle (XMPP / Jabber uchun qo‘shimcha).
  • IAX2 — IP-PBX Asterisk tizimlari o‘rtasida ma’lumot almashish protokoli. Signalizatsiya ham, media trafik ham 4569 UDP porti orqali uzatiladi.
  • UNIStim — Nortel kompaniyasi mahsulotlarida signalizatsiya trafikini uzatish uchun ishlatilgan, ilgari yopiq, hozir esa ochiq protokol.
  • WebRTC — HTTP yoki HTTPS protokoli doirasida VoIP ulanishini o‘rnatish uchun veb-texnologiya; media trafik quyidagi protokol orqali uzatiladi — DTLS. Zamonaviy veb-brauzerlarda qo‘llanadi.

Nutqni kodlash

IP tarmog‘i orqali ovoz uzatish uchun inson ovozi raqamlashtiriladi, bunda impuls-kodli modulyatsiya qo‘llanadi. So‘ng ovoz siqiladi (kodlanadi) va paketlarga bo‘linadi. Qabul qiluvchi tomonda teskari jarayon yuz beradi: ma’lumotlar paketlardan ajratib olinadi, dekodlanadi va yana analog signalga aylantiriladi.

Kodlash quyidagi sabablarga ko‘ra taxminan 15—45 ms qo‘shimcha kechikish keltirib chiqaradi:

  • signalni to‘plash va keyingi namunalarning statistik xususiyatlarini hisobga olish uchun buferdan foydalanish (algoritmik kechikish);
  • nutq signaliga qo‘llanadigan matematik o‘zgartirishlar protsessor vaqtini talab qiladi (hisoblash kechikishi).

Xuddi shunday kechikish boshqa tomonda nutqni dekodlashda ham yuzaga keladi.

Uchdan uchgacha bo‘lgan umumiy kechikishni hisoblashda kodek kechikishini ham inobatga olish kerak (qarang: yuqorida). Bundan tashqari, murakkab kodlash/dekodlash algoritmlari tizimdan ko‘proq hisoblash resurslarini talab qiladi.

Turli tadqiqot guruhlari Internet orqali nutq ma’lumotlarini uzatish sifatini tahlil qilib, sintez qilingan nutqning buzilishi, sifati va tushunarliligi pasayishining asosiy sababi nutq ma’lumotlari oqimidagi uzilishlar ekanini ko‘rsatgan. Ularga quyidagilar sabab bo‘ladi:

  • aloqa tarmog‘i orqali uzatishda paketlarning yo‘qolishi;
  • nutq ma’lumotlari paketining ruxsat etilgan yetkazib berish vaqtining oshib ketishi.

Bu tarmoqdagi kechikishlarni optimallashtirish va paketlar yo‘qolishiga chidamli nutqni siqish (yo‘qolgan paketlarni tiklash) algoritmlarini yaratishni talab qiladi.

Kodeklar

IP tarmog‘i orqali uzatishda ovozni siqish uchun ishlatiladigan algoritmlar xilma-xil. Ayrimlari ovozni deyarli siqmay, uni impuls-kodli modulyatsiya darajasida (ya’ni 64 kilobit/s) qoldiradi. Boshqa kodeklar samarali kodlash algoritmlari yordamida raqamli ovoz oqimini 8 yoki undan ko‘p baravar siqish imkonini beradi. Litsenziya talab qilmaydigan ko‘plab yaxshi erkin kodeklar mavjud. Boshqalaridan foydalanish uchun esa uskuna (dasturiy ta’minot) ishlab chiqaruvchisi va siqish usuli mualliflari o‘rtasida tegishli litsenziyaviy sertifikatlash talab qilinadi.

VoIP-kodeklarning qiyosiy xususiyatlari:

KodekPaketning foydali
yuklamasi, bayt
Uzatish tezligi,
kbit/s
Algoritmik
kechikish, millisekund
Egallangan oqim, kbit/s
IP-paketlarEthernet-kadrlar
G.71116064207880
G.723.1 (6.3)246,337,56,917,1
G.723.1 (5.3)205,337,55,916
G.726-32160322032,842,7
G.726-24160242024,834,7
G.726-16160162016,826,7
G.729 (8)208258,818,7
G.729 (6.4)166,4257,217,1

Tarmoq kechikishlarini optimallashtirish va yuklamani kamaytirish

IP-telefoniyaning asosiy afzalliklaridan biri — nutq trafigining statistik xususiyatlarini hisobga olish hisobiga uzatish kanalining o‘tkazish qobiliyatiga qo‘yiladigan talablarni kamaytirishdir. Bunga quyidagilar orqali erishiladi:

  • sukut oralig‘ini uzatishni to‘xtatish (dialog, bo‘g‘in, mazmuniy va boshqa pauzalar); ular uzatish kanali band bo‘lgan vaqtning 40-50 % gacha qismini tashkil etishi mumkin (VAD);
  • nutq signalidagi ortiqcha axborotning ko‘pligi va uni (qayta tiklashda sifatni yo‘qotmasdan) dastlabki signal hajmining 20-40 % darajasigacha siqish (qarang: audio kodek).

Shu bilan birga, IP-telefoniya uchun tarmoqda paketlarning kechikishi juda muhim, garchi bu texnologiya ayrim paketlarning yo‘qolishiga ma’lum darajada chidamli bo‘lsa ham. Masalan, paketlarning 5 % gacha yo‘qolishi nutqning tushunarliligini pasaytirmaydi.

Telefon trafigini IP texnologiyasi orqali uzatishda TL9000 standarti xizmat sifatiga qo‘ygan qat’iy talablar hisobga olinishi kerak. Bu talablar quyidagilarni tavsiflaydi:

  1. ulanishni o‘rnatish sifati, asosan, ulanish qanchalik tez o‘rnatilishi bilan belgilanadi;
  2. ulanish sifati, uning ko‘rsatkichlari uchdan uchgacha bo‘lgan (foydalanuvchi sezadigan) kechikishlar va qabul qilinayotgan nutqning sifatidir.

Standart bo‘yicha umumiy maqbul kechikish 250 msdan oshmasligi kerak. IP tarmog‘ida ovoz ma’lumotlarini uzatishdagi kechikish sabablari ko‘p jihatdan paketlar transportining xususiyatlariga bog‘liq. TCP protokoli paketlarning yetkazilishini nazorat qiladi, biroq nisbatan sekin ishlaydi va shu sababli ovoz uzatishda qo‘llanmaydi. UDP paketlarni tez jo‘natadi, ammo yo‘qolgan ma’lumotlarning tiklanishini kafolatlamaydi. Natijada tovushni qayta tiklash (teskari o‘zgartirish) vaqtida suhbatning ayrim qismlari yo‘qoladi. Yuklangan IP tarmog‘idagi ko‘p sonli tugunlar orqali uzatishda yuzaga keladigan jitter (paketlarning kelish-qabul qilinish oralig‘idagi tebranishlar) ham jiddiy muammolar tug‘diradi. Tarmoqning o‘tkazish qobiliyati yetarlicha yuqori bo‘lmasligi (masalan, bir necha foydalanuvchi bir vaqtda yuklama hosil qilganda) nafaqat kechikishlar va jitterning ortishiga, balki paketlarning ko‘p yo‘qolishiga ham olib keladi.

Bunday muammolarni hal qilish uchun quyidagi choralar majmui taklif etiladi:

  • ovozning yo‘qolgan qismlarini algoritmlar yordamida tiklash (qo‘shni ma’lumotlar bo‘yicha o‘rtacha qiymatni olish);
  • bir tarmoq orqali uzatishda trafikka ustuvorlik berish uchun IP-paketlarni Type of Service maydonida belgilash
  • kerakli uzunlikdagi moslashuvchan jitter-buferdan foydalanish; bu bufer paketlarni to‘playdi va ularni yana odatdagi vaqt oralig‘ida uzatadi;
  • tarmoqning tor bo‘g‘inida media ma’lumotlarini proksi orqali uzatishni o‘chirish, ya’ni oraliq serverlardan faqat qo‘ng‘iroqni o‘rnatish va yakunlash bosqichlarida foydalanib, qo‘ng‘iroq qiluvchi va chaqiriluvchi abonent tugunlari o‘rtasida ovozni bevosita almashishga erishish;
  • algoritmik kechikishi kichikroq bo‘lgan kodeklardan foydalanish (o‘zgartirishlarni bajaruvchi protsessor yuklamasini kamaytirish uchun, jumladan: analog-raqamli o‘zgartirish (ARO) va raqamli-analog o‘zgartirish (RAO))

Ulanish xavfsizligi

IP-telefoniya texnologiyasi doirasida xavfsiz telefon ulanishini ta’minlash an’anaviy telefon liniyalariga qaraganda ancha oson bo‘lsa-da, iste’molchilarga mo‘ljallangan ko‘plab IP-telefoniya yechimlari kriptografik shifrlashni qo‘llab-quvvatlamaydi. Natijada trafik analizatori yordamida IP qo‘ng‘iroqlarni tinglashni tashkil etish, ayrim usullar yordamida esa hatto suhbat mazmunini o‘zgartirish ham nisbatan oson.

Tarmoq paketlari analizatoridan foydalanuvchi tajovuzkor, agar foydalanuvchi himoyalangan virtual tarmoq — VPN ichida bo‘lmasa, IP qo‘ng‘iroqlarni tutib olishi mumkin. Bu xavfsizlik zaifligi foydalanuvchiga yoki uning raqami bilan bir tarmoqda bo‘lgan boshqa kishiga xizmat ko‘rsatishni rad etish (DoS) hujumlarini amalga oshirishga olib kelishi mumkin. Bunday hujumlar telefon tarmog‘ini keraksiz trafik bilan yuklab, doimiy «band» signalini keltirib chiqarishi hamda abonentlar aloqasi uzilishlarini ko‘paytirishi, hatto tarmoq ishini butunlay izdan chiqarishi mumkin.

Biroq bu muammo an’anaviy telefoniyaga ham taalluqli, chunki mutlaqo himoyalangan aloqa usullari mavjud emas.

Foydalanuvchilar virtual lokal ma’lumotlar tarmog‘iga kirishni cheklab, ovoz ma’lumotlari tarmog‘ini boshqa foydalanuvchilardan yashirish orqali o‘z tarmog‘ini himoya qilishi mumkin. Nazorat qilinadigan kirish huquqiga ega, xavfsiz va to‘g‘ri sozlangan tarmoqlararo shlyuz-interfeysdan foydalanish ko‘pchilik xakerlik hujumlaridan himoyalanish imkonini beradi. Erkin dasturiy ta’minot, masalan, Wireshark IP suhbatlar trafigini tahlil qilishni osonlashtiradi.

Ayrim ishlab chiqaruvchilar axborotni tutib olishni qiyinlashtirish uchun siqishdan foydalanadi. Tarmoqning haqiqiy xavfsizligi to‘liq kriptografik shifrlash va kriptografik autentifikatsiyani talab qiladi, degan qarash mavjud. Shunga qaramay, ayrim ko‘rsatkichlar bo‘yicha IP-telefoniya xavfsizlik jihatidan an’anaviy telefoniyadan ustun turadi.

Hozirda mavjud xavfsizlik standarti SRTP va yangi ZRTP protokollari ayrim IP-telefon modellarida (Cisco, Yealink, SNOM va boshqalar), analog telefon adapterlari (Analog Telephone Adapters, ATAs), shlyuzlar, shuningdek, turli softfonlarda mavjud. Muqobil shifrlash (opportunistic encryption) yordamida P2P VoIP xavfsizligini ta’minlash uchun IPsecdan foydalanish mumkin. Skype dasturi SRTPdan foydalanmaydi, ammo unda Skype provayderi uchun shaffof bo‘lgan shifrlash tizimi ishlatiladi.

Voice VPN yechimi (VoIP va VPN texnologiyalarining birlashmasi) kompaniya ichidagi VoIP tarmoqlarida raqamlashtirilgan ovoz ma’lumotlari oqimiga IPSec shifrlashini qo‘llash orqali xavfsiz ovozli aloqa o‘rnatish imkonini beradi.

Shuningdek, barcha VoIP trafikni (ovoz, video, xizmat ma’lumotlari va hokazolarni) ko‘p darajali shifrlash va anonimlashtirish I2P tarmog‘i orqali amalga oshirilishi mumkin.

Trafik statistikasi

Har qanday VoIP ulanishida aloqa sifatini baholashning aniq ko‘rsatkichlari sifatida qabul qilingan qator parametrlar mavjud. Bundan tashqari, IP-telefoniya operatorlarining aksariyati xizmat ko‘rsatishda qo‘ng‘iroq o‘tadigan tugunni nafaqat narxga, balki aloqa sifatini ifodalovchi qo‘shimcha statistik parametrlarga qarab ham tanlash imkonini beradi:

  • ASR/ABR — xizmat ko‘rsatilgan qo‘ng‘iroqlar sonining qo‘ng‘iroq qilish urinishlari soniga foizlardagi nisbati. Qo‘ng‘iroq muvaffaqiyatli ulanishining eng yaxshi darajasini ifodalaydi.
  • ACD — ma’lum yo‘nalishda tugun orqali amalga oshirilgan qo‘ng‘iroqlarning o‘rtacha davomiyligi; 30 soniyadan kam davom etgan muvaffaqiyatli qo‘ng‘iroqlar ulushi. Suhbat davomida aloqaning qanchalik barqarorligini ifodalaydi.
  • ALOC (inglizcha: Average Length Of Conversation — suhbatning o‘rtacha davomiyligi). Ma’lum yo‘nalishda muvaffaqiyatli qo‘ng‘iroqlar davomiyligining o‘rtacha ko‘rsatkichi. Xalqaro elektraloqa ittifoqining (ITU) E.434 tavsiyasiga qarang: «Quality of service, network management and traffic engineering — Network management — Checking the quality of the international telephone service».

Ba’zan aloqa operatorlari yo‘nalishni baholash uchun boshqa statistik ko‘rsatkichlardan ham foydalanadi: erlanglardagi yuklama, raqam terilgandan keyingi kechikish (PDD), paket yo‘qolishi foizi (QoS), bir soniyada qo‘ng‘iroqlar sonining maksimal o‘sishi (Calls per seconds, CPS).

IP-telefoniya stansiyasi/serveri har bir alohida qo‘ng‘iroq haqidagi batafsil ma’lumotni CDR yozuvlari (qo‘ng‘iroqlar haqidagi batafsil qaydlar) ko‘rinishida saqlaydi. Har bir yozuvda qo‘ng‘iroq qiluvchi (A raqam) va chaqiriluvchi (B raqam) abonentlar raqamlari, IP manzillar (yoki domen nomlari), qo‘ng‘iroq vaqti va davomiyligi, shuningdek, uni yakunlagan tomon hamda yakunlash sababi keltiriladi. Qo‘ng‘iroqlar haqidagi batafsil yozuvlar (Call Detail Record) ko‘pincha billing tizimiga tahlil qilish va zarur bo‘lganda qo‘ng‘iroq qiluvchining hisob qaydnomasini bloklash uchun yuboriladi; buning uchun qo‘ng‘iroqni avtorizatsiya qilish (RADIUS) talab etilishi mumkin. Bunday tekshiruv usuli odatda postpaid — keyin to‘lov qilinadigan hisob-kitob tizimlariga xos.

Shuningdek, RADIUS protokolidagi Accounting jarayoni orqali billingda onlayn hisob yuritiladi; bu prepaid — oldindan to‘lanadigan to‘lov tizimlari uchun qulay.