
Kimyo sanoati — sanoat tarmog‘i bo‘lib, unda uglevodorod, mineral va boshqa xomashyolar kimyoviy qayta ishlanib, turli mahsulotlar ishlab chiqariladi.
Kimyo sanoati zamonaviy jahon iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biridir. U xomashyolarni (neft, tabiiy gaz, havo, suv, metallar va foydali qazilmalar) 30 000 dan ortiq turli mahsulotga aylantiradi. Dunyoda kimyo sanoati ishlab chiqarishining yalpi hajmi qariyb $2 trln dollarni tashkil etadi.[manba 728 kundan beri ko‘rsatilmagan]
So‘nggi yillarda kimyo sanoati Rossiya iqtisodiyotining eng tez rivojlanayotgan yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning yillik o‘sish sur’ati 5-7 % ni tashkil etmoqda. 2004-yilda Rossiya kimyo va neft-kimyo sanoatining ishlab chiqarish hajmi 528,156 mlrd rublga yetgan. 2018-yil holatiga ko‘ra, kimyo sanoati AQSH iqtisodiyoti ishlab chiqarish sektorining taxminan 15 % ini tashkil etgan.
Tarmoqning rivojlanish tarixi
Kimyoviy moddalar butun insoniyat tarixi davomida ishlab chiqarilgan va ishlatilgan bo‘lsa-da, og‘ir kimyo sanoatining (turli maqsadlar uchun kimyoviy moddalarni katta hajmda ishlab chiqarishning) paydo bo‘lishi sanoat inqilobining boshlanish davriga to‘g‘ri keladi.
Odamlar foydalanadigan sulfat kislota eng muhim mineral kislotalardan biridir. Uni ishlab chiqaruvchi dastlabki zavodlar 1736-yilda (Buyuk Britaniya, Tvikenem), 1766-yilda (Fransiya, Ruan), 1805-yilda (Rossiya, Moskva viloyati), 1810-yilda (Germaniya, Leypsig)da qurilgan. Rivojlanayotgan to‘qimachilik va shisha sanoati ehtiyojlarini qondirish uchun kalsinatsiyalangan soda ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. Dastlabki soda zavodlari 1793-yilda (Fransiya, Parij), 1823-yilda (Buyuk Britaniya, Liverpul), 1843-yilda (Germaniya, Shyonebek-na-Elbe), 1864-yilda (Rossiya, Barnaul)da paydo bo‘lgan. XIX asr o‘rtalarida qishloq xo‘jaligi rivojlanishi bilan sun’iy o‘g‘it ishlab chiqaruvchi zavodlar tashkil etildi: 1842-yilda Buyuk Britaniyada, 1867-yilda Germaniyada, 1892-yilda Rossiyada.
Xomashyo manbalari bilan aloqalar va sanoatning erta shakllanishi Buyuk Britaniyaning XIX asrning to‘rtdan uch qismi davomida kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarish bo‘yicha jahon yetakchisiga aylanishiga yordam berdi. XIX asr oxiridan iqtisodiyotlarda organik moddalarga talab oshishi natijasida kimyo sanoatida Germaniya yetakchilik qila boshladi. Ishlab chiqarishning tez sur’atlarda yiriklashishi, ilmiy-texnik taraqqiyotning yuqori darajasi va faol savdo siyosati tufayli Germaniya XX asr boshlariga kelib kimyoviy mahsulotlar jahon bozorida yetakchilikni qo‘lga kiritdi.
AQSHda kimyo sanoati Yevropa bilan solishtirganda kechroq rivojlana boshlagan, ammo 1913-yilga kelib AQSH kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha Yevropadan o‘zib ketdi. Bunga foydali qazilmalarning juda boy zaxiralari, rivojlangan transport tarmog‘i va katta ichki bozor yordam berdi. Faqat XX asrning 80-yillari oxiriga kelib YI mamlakatlari kimyo sanoatining jami ishlab chiqarish hajmi yana AQSH ko‘rsatkichidan oshdi.
Kimyo sanoatining Rossiya YAIM tarkibidagi ulushi 2006-yilda qariyb 6 %, eksport tarkibida qariyb 5 %, valyuta tushumlarida qariyb 5 % ni tashkil etdi; bu tarmoqda sanoat asosiy fondlarining deyarli 7 % i jamlangan edi.
2010—2020-yillarda Osiyoda kimyo sanoatining ishga tushirilgan yangi ishlab chiqarish quvvatlari sezilarli darajada oshdi. 2022-yilda Xitoy AQSHdan ko‘proq etilen mahsulotini ishlab chiqardi. Etilen neft-kimyo sanoati mahsulotlarining 3/4 qismini tayyorlashda xomashyo hisoblanadi. Bundan tashqari, Xitoy polietilentereftalat smolalari, tereftal kislota, polivinilxlorid va poliester tolalarini eksport qilish bo‘yicha dunyoda yetakchilik qiladi. 2021-yilda daromad bo‘yicha dunyoning eng yirik kimyo kompaniyasi Xitoyning Sinochem Holdings.
Kimyo sanoatining kichik tarmoqlari
Eng yirik kimyo kompaniyalari
- Dunyodagi eng yirik kimyo kompaniyalari
| Kompaniya, bosh qarorgohi | 2005-yildagi savdo hajmi, mlrd dollar | O‘rni |
|---|---|---|
| BASF AG, Lyudvigshafen, Germaniya |
53,2 | 1 |
| Dow Chemical, Midland, AQSH |
46,3 | 2 |
| Shell Chemicals, Niderlandiya/Buyuk Britaniya |
35,0 | 3 |
| Bayer AG, Leverkuzen, Germaniya |
34,1 | 4 |
| INEOS, Lindxerst, Buyuk Britaniya |
33,0 | 5 |
- Rossiyaning eng yirik kimyo kompaniyalari
Rossiya Federatsiyasining kimyo sanoati 1000 dan ortiq yirik va o‘rta korxonani birlashtiradi.
| Kompaniya, bosh qarorgohi | Savdo hajmi mlrd rubl | Ixtisoslashuvi |
|---|---|---|
| Sibur Xolding (Moskva) | 531,3 (2019, MHXS) | Neft-kimyo sanoati |
| Yevroxim (Moskva) | 459,3 (2019, MHXS) | O‘g‘it ishlab chiqarish |
| Gazprom neftxim Salavat (Salavat, Boshqirdiston) | 246,7 (2019, RBHS) | Neft-kimyo sanoati |
| Nijnekamskneftxim (Nijnekamsk, Tatariston) | 174,1 (2019, MHXS) | Sintetik kauchuklar |
| Akron (Velikiy Novgorod) | 115 (2019, MHXS) | Mineral o‘g‘itlar |
| Qazonorgsintez (Qozon, Tatariston) | 72,4 (2019, RBHS) | Polietilen, polikarbonatlar |
| Uralkaliy (Berezniki, Perm o‘lkasi) | 2,8 (2019, MHXS) | Kaliyli o‘g‘itlar |
Adabiyotlar
- Kimyo. Katta ensiklopedik lug‘at / bosh muharrir I. L. Knyunyans. — 2-nashr. — KSE, 1998 ISBN 5-85270-253-6 (KRE)
- Fred Aftalion Xalqaro kimyo sanoati tarixi. Pensilvaniya universiteti nashriyoti. 1991. 10894619 onlayn versiyasi]
- E. N. Brandt. Rivojlanayotgan kompaniya: Dow Chemical’ning birinchi asri. Michigan shtati universiteti nashriyoti. xxii+ 650 bet. Ilovalar, tanlangan adabiyotlar ro‘yxati va indeks. ISBN 0-87013-426-4. onlayn taqriz
- Alfred D. Chandler. Sanoat asrini shakllantirish: zamonaviy kimyo va farmatsevtika sanoatining rivojlanish tarixi. Garvard universiteti nashriyoti, 2005. 366 bet. ISBN 0-674-01720-X. 3-6-boblarda AQSHdagi DuPont, Dow Chemicals, Monsanto, American Cyanamid, Union Carbide va Allied, shuningdek, Yevropadagi Bayer, Farben va ICI kimyo ishlab chiqaruvchilari ko‘rib chiqiladi.
Havolalar
- Kimyo sanoati yangiliklari (so‘nggi yangilanish — 2009-yil)
- RF Sanoat va energetika vazirligining statistik ma’lumotlari