Chimkent haqida

Respublika ahamiyatidagi shahar
Shimkent
qozoqcha Shimkent / Şymkent

Logotip Shimkentning

Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: shaharning ramzi — «Lola» favvorasi, Rus drama teatri, Markaziy Arbat, Sitadel (eski shahar), Ordaboshi maydonidagi «Jer-Ana» stelasi, Mustaqillik bog‘idagi «Altin Shaniroq» monumenti
42°18′ shimoliy sh. 69°36′ sharqiy uzunlikHGYaO
Mamlakat  Qozog‘iston
Maqomi respublika ahamiyatidagi shahar
Ma'muriy bo‘linishi 5 ta ma'muriy tuman: Abay, Al-Farobiy, Enbekshi, Qoratov Turon
Hokim (akim) G‘abit Sizdiqbekov
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan Milodiy VI asr
Ilk bor tilga olingan Milodiy VI asr
Avvalgi nomlari gacha 1914 — Chimkent
gacha 1924 — Chernyayev
gacha 1992 — Chimkent
Maydoni 1170 km²
Markazining balandligi 506 m
Iqlim turi keskin kontinental
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholisi
Aholisi ↗1 310 681 kishi (1-iyul 2026-yil)
Zichligi ↗ 1044 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi ↗ 2,0 mln
Millatlari qozoqlar — 70,90 %
o‘zbeklar — 15,88 %
ruslar — 6,31 %
ozarbayjonlar — 1,87 %
tatarlar — 0,96 %
boshqalar — 4,09 % (2023-y.)
Rasmiy til qozoq tili va rus tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +7 +7 7252
Pochta indeksi 160000
Avtomobil kodi X / Y / 17
KATO kodi 511010000
Boshqa ma'lumotlar
Laqablari Uchinchi megapolis

gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru
Шымкент на карте
Shimkent xaritada
Шымкент
Shimkent
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Shimkentyoki Chimkent (qozoqcha Shimkent / Şymkentfayl haqida; ilgari — Chernyayev) — mamlakat janubida joylashgan, aholisi milliondan oshgan shahar. U Qozog‘istonningrespublika ahamiyatidagi uchta shahridan biri. Respublikaning 17-hududi sifatida u alohida ma’muriy-hududiy birlik bo‘lib, atrofidagi viloyat tarkibiga kirmaydi. Bu viloyat — Turkiston viloyati.

Shimkent — aholi soni bo‘yicha Qozog‘istonning uchinchi shahri va mamlakatning eng yirik sanoat, savdo va madaniyat markazlaridan biri; u aholi soni bo‘yicha ikkinchi o‘rindagi aglomeratsiyani tashkil etadi.

19-iyun 2018-yilgacha sobiq Janubiy Qozog‘iston (hozirgi Turkiston) viloyatining ma’muriy markazi bo‘lgan. Shimkent MDHning 2020-yilgi madaniyat poytaxti deb e'lon qilingan. Bu «Hamdo‘stlik madaniyat poytaxtlari» davlatlararo dasturi doirasida amalga oshirilgan.

Etimologiyasi

Shaharning hozirgi nomi Shimkent ikki qismdan iborat: kent ( eroniy tillarda — «shahar, qishloq, joy») atamasi hamda chim/shimkomponenti. shim/chim komponenti tarixan quyidagi shakllarda ham uchragan: chem, chemengen, chimin, chimingan va eroniy tillarda «o‘tloq, o‘t» ma'nosini bildirgan.

  • Fikriga ko‘ra, V. V. Bartoldning va E. M. Murzayevningshahar nomini sug‘d tilidagi chimin/chemen («o‘tloq, maysazor, daryo qayiridagi gullagan vodiy») so‘ziga kent.
  • V. V. Radlov so‘zini chaman/chimen (usmonli turkchasidagi (fors tilidan kirgan) so‘z sifatida «o‘tloq, chim, ilohiy o‘t, yunon pichani» deb izohlaydi.
  • V. V. Bartold ham chaman so‘zini arab tili orqali «daraxtzor» deb tushuntiradi.
  • Sayyoh G. N. Potanin 1830-yilda ushbu nomning yana bir varianti qayd etilgan: ket (Chimket).
  • E. M. Murzayev 1984-yilda (L. I. Rozovaning 1973-yilgi va V. I. Savinaning 1972-yilgi ishlariga tayangan holda) chamen/chemen so‘zlarini «chim, o‘t-o‘lan ildizlari zich chirmashgan tuproqning ustki qatlami» deb izohlaydi.

Tarixi

Hozirgi Shimkent hududida miloddan avvalgi III–II asrlar chegarasidayoq aholi manzilgohi mavjud bo‘lgan. Buni arxeologik topilmalar tasdiqlaydi: ularga o‘xshash buyumlar topilgan manzilgoh — Afrosiyob (Samarqand).

Bizgacha yetib kelgan yozma manbalarda Shimkentni birinchi bo‘lib Markaziy Osiyo tarixchisi Sharafiddin Yazdiy (1425-yil) o‘zining «Zafarnoma» («G‘alabalar kitobi») asarida Amir Temurningharbiy yurishlarini tasvirlar ekan, tilga olgan. Chimkent (Shimkent) shahar manzilgohi sifatida milodiy VI asrdayoq mavjud bo‘lgan, degan qarash mashhur elchi-sayyoh Syuan Szanningo‘z qaydlarida Isfijob — Sayram haqida yozganiga asoslanadi. Shu asosda Chimkent ham Isfijobning chekka hududi sifatida mavjud bo‘lgan bo‘lishi kerak, deb taxmin qilinadi. Chimkent shahri o‘rnida milodiy V–VII asrlarda manzilgoh vujudga kelganini Chim–(Shim–)kent toponimini tahlil qilish yoki fosfor zavodi yaqinidagi, Bodomdaryosining o‘ng qirg‘og‘idagi miloddan avvalgi III asr — milodiy I–II asrlarga oid skif-sarmat davri qo‘rg‘onlarini qazish materiallariga tayanib asoslashga urinish, shuningdek, Al-Farobiy ko‘chasi oxiridagi milodiy I–V asrlarga oid qabrtosh qo‘rg‘onlarga qarab Chimkentning yoshi 1300 yildan oshishini taxmin qilish sodda yondashuv bo‘lib, bu masalani hal qilish uchun asos bo‘la olmaydi. Qo‘rg‘onli dafnlar va hatto o‘rta asrlarda maqbara-qabrlar zodagon dunyoviy va diniy shaxslar qabri ustiga ko‘pincha ochiq dashtda barpo etilganini unutmaslik lozim. Shaharning XII asrda mavjud bo‘lgani haqidagi fikr keng tarqalgan. Bu ma'lumotlar A. Dobrosmislovning «Sirdaryo viloyati shaharlari» kitobidan olingan. Unda shunday deyiladi: «Chimkent nomi chim — maysali tuproq qatlami va kent — shahar so‘zlaridan kelib chiqqan... Chimkentning tub aholisi shaharning paydo bo‘lishini XII asrga taalluqli deb biladi; bunga bu yerda avliyo Bobo Darvishning, Xoja Ahmad Yassaviyning zamondoshi bo‘lgan shaxsning qabri borligini dalil qiladi». Bu ma'lumotni tasdiqlovchi yozma dalillar saqlanmagan. Hozirgacha ma'lum bo‘lgan shahar haqidagi ilk qaydni esa «Zafarnoma» — Temur va temuriylar davri tarixchisi Sharafiddin Yazdiyningkitobida uchratamiz. Uning xabar berishicha, hozirgi yil hisobida 1365–1366-yillarda Temur Mo‘g‘ulistontomon yurish boshlayotganda o‘zining yuk karvonlarini Sayramdanuncha uzoq bo‘lmagan Chimkent qishlog‘ida topgan. Bu Chimkent haqidagi yozma manbalardagi ilk aniq eslatmadir. Hozirgi Chimkent hududida inson qadimdan yashaganini miloddan avvalgi II ming yillikka oid bronza davri sopol idishlarining tasodifan topilgani ham tasdiqlaydi. Ular Andronovo madaniyatiga mansub bo‘lib, yog‘-moy kombinati yaqinidan topilgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikka oid skif-saklar bronza xanjari — akinak ham kimyo-farmatsevtika zavodi yonidan tasodifan topilgan. 1888-yilda Turkiston arxeologiya ixlosmandlari to‘garagi a'zosi N. Ostroumov shahar yaqinida Bodom daryosining o‘ng qirg‘og‘idagi Alva-Kent tepaligida kichik qazishmalar olib borgan. U yerda odam suyak qoldiqlari solingan sopol dafn idishlari — ossuariylarni topgan; topilmalar VIII–X asrlarga oid. Shaharning bir qancha hududlarida X–XII asrlarga oid sopol buyumlar topilgan. Chimkent pedagogika instituti tomonidan 1970–1980-yillarda eski qal'aning sitadeli va qadimgi shahar hududida olib borilgan qazishmalar XV–XVIII asrlarga oid materiallarni bergan. Musulmon qamariy va quyosh taqvimlari o‘rtasidagi farq hisobga olinsa, shaharning vujudga kelgan yillari 1365–1366-yillar deb ko‘rsatiladi.

Mustaqillik bog‘idagi davlat bayrog‘i

Asrlar davomida shahar bir bosqinchidan boshqasining qo‘liga tez-tez o‘tib turgan. XIII asr boshida Sayram vohasi orqali Movarounnahrga Chingizxonning qo‘shinlarikirib kelgan, shundan keyin shahar istilochi hukmronligi ostiga o‘tgan. XVI asr boshida Shimkent Qozoq xonligitarkibiga kirgan, XVII–XVIII asrlarda esa jung‘or bosqinchilarining hujumlariga uchragan. Aholi hayotiga halokatli ta'sir ko‘rsatgan son-sanoqsiz urushlar va ichki nizolarga qaramay, Sayram vohasi rivojlangan dehqonchilik, bog‘dorchilik va hunarmandchilik hududi bo‘lib qolgan.

XVIII asr oxiri va XIX asrning 1-yarmida Chimkent uchun Qo‘qon va Buxoro xonliklari kurash olib borgan. 1810–1864-yillarda shahar Qo‘qon hukmronligi ostidagi, ko‘p sonli qo‘shin va xonnoibi qarorgohi joylashgan harbiy lager-qal'a bo‘lgan. 1821-yilda qozoq sultoni Tentek-to‘ra Qo‘qon xonligiga qarshi qo‘zg‘olonga boshchilik qilgan. Qo‘zg‘olonchilar Sayram va Chimkentni hujum bilan egallagan, ammo Qo‘qondan yetib kelgan katta kuchlar bir necha jangdan so‘ng qo‘zg‘olonni bostirgan.

1864-yilda harbiy amaliyot davomida Rossiya qo‘shinlari Chimkentni qo‘qonliklardan tortib olgan. Kelajakda Turkiston general-gubernatori bo‘lgan, o‘sha paytda polkovnik unvonidagi Chernyayev o‘z vazifasini juda cheklangan kuch bilan bajarishga kirishgan. Chernyayevning kichik otryadi Avliyootaqal'asini egallab, 1864-yil iyulida zabt etish qiyin sanalgan Chimkentni ham olgan. Qo‘shin qal'a devoridagi gumbazsimon teshik orqali suv quvuridan ichkariga kirgan. Dushman shahar devorlari ichida to‘satdan paydo bo‘lganidan garnizon shu darajada hayratga tushganki, deyarli qarshilik ko‘rsatmagan. Chimkentni egallagani uchun Chernyayev Muqaddas Georgiy ordenining 3-darajasi bilan taqdirlangan.

Shu vaqtdan boshlab shahar muhim tranzit punktiga aylangan. U Yevropa qismidagi Rossiyani va G‘arbiy Sibirni bevosita Markaziy Osiyo bilan bog‘laydi.

1883-yil yozida shaharning janubiy chekkasida, Bodom daryosi bo‘yida va Toshkent yo‘li yaqinida, savdogarlar Nikolay Ivanovich Ivanov va Nikifor Prokofyevich Savinkov (N. I. Ivanovning kuyovi) tomonidan o‘sha davrda Markaziy Osiyodagi birinchi farmatsevtika korxonasi — santonin zavodi («Santonin» shirkati yoki «Savinkov va Nikitinning santonin zavodi») qurilishi boshlangan. Zavod 1885-yil kuzidayoq dastlabki 189 tonna santonin ishlab chiqargan. Keyinchalik uning negizida SSSRdagi eng yirik farmatsevtika zavodlaridan biri tashkil etilgan. Qozog‘iston mustaqillikka erishguniga qadar zavod F. E. Dzerjinskiy nomini (5-iyun 1925-yildan boshlab) olgan. Hozir u «Ximfarm» AJ deb ataladi. Hozirgi vaqtda korxona Polpharma ((Polsha)).

1914-yilda 50 yillik sana munosabati bilan — Chimkentning Rossiya imperiyasitarkibiga kirganiga shuncha yil to‘lgani uchun — shaharga Chernyayevnomi berilgan, ammo 1924-yilda sovet hokimiyati uning eski nomini qaytargan.

1930-yillarda Chimkentda qo‘rg‘oshin zavodi qurilgan. Zavod butun mamlakat bo‘yicha ishlab chiqarishning 70 % ini ta’minlagan, ya’ni qo‘rg‘oshinishlab chiqarish hajmi bo‘yicha butun SSSRmiqyosida yetakchi bo‘lgan. Yog‘-moy kombinati (YMK), paypoq va oyna fabrikalari ishga tushirilgan. 1932-yilda qishloq xo‘jaligi aviatsiyasi bazasi tashkil etilib, shahar aeroportining barpo etilishi va rivojlanishiga asos solingan.

Ikkinchi jahon urushi yillarida Chimkent SSSRning sanoat korxonalari ko‘chirilgan shaharlaridan biriga aylangan. Front yaqinidan bu yerga 17 ta zavod va fabrika ko‘chirilgan. Shahar tank ehtiyot qismlari, snaryadlar, metall, qo‘rg‘oshin, optik asboblar va boshqa mahsulotlar ishlab chiqargan. Fashistlarga otilgan har uch o‘qdan ikkitasi Chimkent qo‘rg‘oshinidan tayyorlangan. Chimkentlik yetti kishi Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bo‘lgan.

Urushdan keyingi 1950–1960-yillar shahar iqtisodiyotining jadal o‘sishi bilan ajralib turadi. Sanoat va iqtisodiyot rivoji bilan bir vaqtda jinoyatchilik ham ko‘paygan. Shahar aholisi orasida jinoiy o‘tmishga ega shaxslar salmoqli ulushni tashkil etgani olib-sotarlik va o‘g‘rilikningko‘payishiga, shuningdek, giyohvand moddalar savdosining rivojlanishiga olib kelgan. Chimkent mamlakatdagi eng yirik narkotrafik markazlaridan biriga aylangan. Shu bilan birga, korrupsiyaning shu sohada, jumladan militsiya tizimidagi o‘sishi ham kuzatilgan. Bu haqda, jumladan, o‘sha paytdagi Chimkent viloyat partiya qo‘mitasi rahbari V. A. Livensov o‘z xotiralarida yozgan..

13–14-iyun 1967-yilda shaharda ommaviy tartibsizliklar yuz bergan. Militsiya xodimlari haydovchi Ostrouxovni o‘ldirgani haqidagi mish-mishlar ortidan mingga yaqin kishi shaharning kuch ishlatar tuzilmalari binolarini vayron qilgan. Chimkentdagi bu voqealar SSSRda butun Brejnev hukmronligi davridagi eng yirik ommaviy g‘alayon bo‘lgan.

8-sentabr 1992-yilda Qozog‘iston hukumati shahar nomining rus tilidagi yozilishini «Шымкент» shakliga o‘zgartirgan.

Aholisi

XX asrning birinchi yarmi

1939-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma'lumotlariga ko‘ra, Chimkent shahar kengashi hududida (jami 91 867 kishi) Chimkent shahri (74 421 kishi, jumladan «shaharning markaziy qismi» — 63 032 kishi va «Kalinin tumani (qo‘rg‘oshin zavodi hududi)» — 11 389 kishi) hamda Ilich ishchilar shaharchasi — 17 446 kishi alohida ko‘rsatilgan.

Millatibutun shahar kengashi hududiChimkent sh.Markaziy qismKalinin tumani
(qo‘rg‘oshin zavodi hududi)
Ilich ishchilar shaharchasi
Ruslar47,26 %49,28 %48,95 %51,13 %38,63 %
Qozoqlar14,64 %13,09 %11,33 %22,80 %21,25 %
O‘zbeklar14,38 %16,71 %18,45 %7,09 %4,41 %
Ukrainlar9,65 %10,39 %10,26 %11,07 %6,49 %
Tatarlar4,20 %4,27 %4,17 %4,83 %3,89 %
Koreyslar1,39 %1,41 %1,65 %0,10 %1,31 %
Ozarbayjonlar1,24 %0,03 %0,04 %0,01 %6,37 %
Finlar0,83 %---4,37 %
Nemislar0,59 %0,38 %0,43 %0,10 %1,50 %
Tojiklar0,22 %0,07 %0,07 %0,05 %0,84 %
boshqalar6,44 %4,37 %4,64 %2,83 %15,30 %

XXI asr boshlarida

1-yanvar 2024-yil holatiga shahar aholisi soni 1 222 055 kishi deb baholangan.

Qo‘shib olingan hududlar hisobga olinganda: 2021-yil boshida
Etnik guruhSoniUlushi
Qozoqlar732 10468,13 %
O‘zbeklar187 97617,49 %
Ruslar91 9118,55 %
Ozarbayjonlar18 6271,73 %
Tatarlar10 4421,01 %
Koreyslar66800,65 %
Ukrainlar25300,24 %
Turklar76020,72 %
Uyg‘urlar18490,18 %
Qirg‘izlar18990,18 %
Chechenlar14790,14 %
Nemislar12090,12 %
Kurdlar32260,31 %
Yunonlar6190,06 %
Forslar12140,12 %
Tojiklar8910,08 %
Boshqirdlar4110,04 %
boshqalar34900,34 %
JAMI1 038 152100,00 %
Shimkentning etnik tarkibi
1-yanvar 2011-yil holatiga
Etnik guruhSoniUlushi
Qozoqlar407 37864,76 %
Ruslar91 31714,52 %
O‘zbeklar86 18013,70 %
Ozarbayjonlar11 6761,86 %
Tatarlar97001,54 %
Koreyslar63041,00 %
Ukrainlar33770,54 %
Turklar25680,41 %
Uyg‘urlar13900,20 %
Qirg‘izlar11340,18 %
Chechenlar11220,18 %
Nemislar10290,16 %
Kurdlar8820,14 %
Yunonlar5720,09 %
Forslar5030,08 %
Tojiklar4880,08 %
Turkmanlar1000,02 %
boshqalar33490,53 %
JAMI629 069100,00 %

Qozog‘iston mustaqilligi davrida Shimkent aholisi sezilarli ko‘paygan. Jumladan, 2011-yilga kelib shahar aholisi 44,5 % ga, 2000-yilga nisbatan oshgan (mos ravishda 629,1 ming va 435,3 ming kishi). 2000–2011-yillarda aholining yillik o‘sishi 3,5 % ni tashkil etgan.

Tarixan shahar ko‘p millatli bo‘lib kelgan. Bu davlat umumta'lim maktablarida qozoq, o‘zbek va rus tillarida ta'lim berilishining hozirgi nisbatlarida aks etgan: 83 ta davlat maktabidan 28 tasida (33,7 %) fanlar qozoq tilida, 38 tasida (45,7 %) qozoq va rus tillarida, 7 tasida (8,4 %) qozoq, rus va o‘zbek tillarida, 9 tasida (10,8 %) o‘zbek va qozoq tillarida, 1 tasida (1,2 %) rus tilida o‘qitiladi.

Shaharda yashovchi millatlarning davlat xizmatchilari orasidagi vakilligida nomutanosiblik mavjud. Shimkent davlat organlaridagi jami 466 nafar xizmatchidan 438 nafari (94,0 %) qozoq. Qolgan millatlarning davlat xizmatidagi ulushi ularning shahar aholisi tarkibidagi ulushiga nisbatan 5–6 baravar kam: 13 nafar (2,8 %) davlat xizmatchisi o‘zbek, 12 nafari (2,6 %) rus, 3 nafari (0,6 %) boshqa millatlardan.

2015-yil boshiga kelib Shimkentga qo‘shni tumanlarning hududlari qo‘shib olingan (quyiga qarang). Shu sababli yangi chegaralar doirasida shahar aholisi 858 147 kishiga, 2015-yil boshiga kelib yetgan. O‘sha paytda eski chegaralar ichida 711 783 kishi yashagan. Shahar maydoni kengaygach, aholi zichligi ham ancha o‘zgargan: avvalgi chegaralarda u taxminan 1825 kishi/km² bo‘lgan bo‘lsa, yangi chegaralarda 733 kishi/km² ni tashkil etgan. Ayrim tumanlar kesimida aholi zichligi keskin farq qiladi.

Hududlar qo‘shilishi natijasida aholining etnik tarkibi ham o‘zgargan. Masalan, o‘zbeklar soni 86 180 nafardan 161 222 nafargacha, deyarli ikki baravar ko‘paygan. Natijada ularning shahar aholisidagi ulushi 13,70 % dan 18,78 % gacha oshgan.

Shimkentga yangi hududlarning qo‘shib olinishi jarayoni

19-fevral 2013-yilda Sayram, To‘labiy va Ordaboshi tumanlarining ayrim hududlarini Shimkentga qo‘shish jarayonini boshlash haqida qaror qabul qilingan. 2013-yil birinchi yarim yilligi oxirigacha shaharga qo‘shilishi kutilgan hududlarda taxminan 120 ming kishi yashagan.

Shimkent hududini kengaytirish Qozog‘iston Respublikasi hukumatining 1134-son, 03.09.2012-yildagi qarori bilan tasdiqlangan shahar bosh rejasida nazarda tutilgan. Avvalgi kengayish 2004-yilgi bosh reja asosida amalga oshirilgan, bunda yerlarni amalda topshirish jarayoni 3 yilga cho‘zilib, faqat 2007-yilda yakunlangan. Shu jarayonda Shimkentga topshirilgan yer uchastkalari bo‘yicha Qozog‘iston yer qonunchiligining ko‘plab buzilish holatlari qayd etilgan.

2012-yilgi bosh rejani amalga oshirishda bunday holat takrorlanmasligi uchun Janubiy Qozog‘iston viloyati hokimi topshiriq bergan. Uning asosida viloyat hokimligi 305-son, 24.11.2012-yildagi qaror bilan Shimkentning yangi chegaralarini belgilash tadbirlarini tasdiqlagan.

Qozog‘iston Respublikasining «Qozog‘iston Respublikasining ma’muriy-hududiy tuzilishi to‘g‘risida»gi qonuniga muvofiq, Sayram, To‘labiy va Ordaboshi tumanlarida konferensiyalar o‘tkazilib, aholi orasida tushuntirish ishlari olib borilgan. 2012-yil dekabridan 2013-yil yanvarigacha ushbu tumanlar maslihatlari qarorlari va tuman hokimliklarining yerlarni Shimkentga topshirishni ma’qullovchi qarorlari qabul qilingan. 19-fevral 2013-yilda Shimkent shahar maslihatining navbatdan tashqari 17-sessiyasida loyiha ko‘rib chiqilib, «Shimkent shahri chegaralarini o‘zgartirish to‘g‘risida taklif kiritish haqida»gi qaror qabul qilingan.

Biroq amaldagi tartibga ko‘ra, bu qarorning qabul qilinishi Janubiy Qozog‘iston viloyatidagi uch tuman hududlari allaqachon Shimkent tarkibiga o‘tganini anglatmaydi. Tumanlar maslihatlarining qarorlari, tuman hokimliklari qarorlari va Shimkent shahar maslihatining qarori viloyat maslihati va viloyat hokimligiga yuborilishi kerak. Ular Shimkent chegaralarini o‘zgartirish bo‘yicha Qozog‘iston Respublikasi hukumatiga taklif kiritadi. Faqat hukumat roziligi olingach, Janubiy Qozog‘iston viloyati maslihatining qo‘shma qarori qabul qilinishi mumkin. Shundan keyin viloyat hokimligi qarori bilan Shimkent chegaralari tasdiqlanadi.

Faqat viloyat hokimligi Shimkent chegaralarini tasdiqlaganidan so‘nggina qo‘shilayotgan yerlar qabul qilish-topshirish dalolatnomasi asosida shaharga o‘tkaziladi.

28-avgust 2013-yilda Qozog‘iston Respublikasi hukumati Shimkent bosh rejasini ma’qullagan. Tasdiqlangan hujjatga ko‘ra, shahar hududi ikki bosqichda kengayadi: 2015-yilgacha Sayram tumanining 29 ta, 103840 kishi yashovchi aholi punkti shaharga o‘tkaziladi; ikkinchi bosqichda, 2025-yilga mo‘ljallangan muddatda, yana 7 ta aholi punkti (Ordaboshi tumanidan 2 ta va To‘labiy tumanidan 5 ta), jami 13098 kishi yashovchi hudud Shimkent tarkibiga kiradi.

Million aholili shahar maqomi

Shimkent aholisi rasman bir millionga yetishidan 10 yil oldinoq shahar hokimiyati energiya va suv iste'moli hajmiga tayanib, unda taxminan 1 million kishi yashayotganini bir necha bor bildirgan.

Bundan tashqari, 2011–2012-yillar oralig‘ida saylovchilar ro‘yxatini tuzish doirasida uy daftarlaridagi fuqarolar ma'lumotlari solishtirilgan. 2012-yil yanvar boshida e'lon qilingan dastlabki ma'lumotlarga ko‘ra, bazaga 1 000 200 fuqaro haqida ma'lumot kiritilgan. Keyingi 2 yil davomida bu raqamlar tasdiqlanmagan.

Ba'zan Shimkent aholisi rasmiy statistikadagidan ko‘proq bo‘lishi mumkinligiga shaharda ro‘yxatdan o‘tgan avtomobillar soni bilvosita dalil sifatida ko‘rsatilgan. 2011-yilda Shimkentda taxminan 390 mingta avtotransport vositasi ro‘yxatga olingan.

Shimkentning tasdiqlangan bosh rejasiga ko‘ra, shahar aholisi 2015-yilda bir millionga yetishi mumkin edi. Biroq 2014-yil oxirida shahar hokimi bu ko‘rsatkichga rasman 2019-yilda erishilishini taxmin qilgan.

Bu maqsad Shimkentning 2011–2015-yillarga mo‘ljallangan rivojlanish dasturida belgilangan. Aholi sonining tez o‘sishiga yuqori tabiiy o‘sish, yangi ish o‘rinlari tufayli shaharga migratsiya, shuningdek, shahar chegaralarining 650 km².

gacha kengayishi sabab bo‘lishi kerak edi. 2016-yil oxirida Qozog‘iston statistika organlari hisoblagan Shimkent aholisi 900 ming kishidan oshgan. Ammo o‘sha davrda fuqarolarni vaqtincha ro‘yxatga olish zarurligi tushuntirilayotganida Shimkent hokimi shaharning haqiqiy aholisi taxminan 1,2 million ekanini aytgan. Shu bilan birga, 2017-yil aprelda Janubiy Qozog‘iston viloyatiga ish safari davomida Qozog‘iston prezidenti Shimkent aholisi 2017-yildayoq bir millionga yetishini ta'kidlagan:

Davlat miqyosida Shimkentni rivojlantirishga katta e'tibor qaratilmoqda. Joriy yilda mamlakatning uchinchi megapolisi aholisi bir millionga yetadi.

Shunga qaramay, Qozog‘iston statistika organlari hisob-kitobiga ko‘ra, 1-yanvar 2018-yil holatiga Shimkentda 951 605 kishi yashagan. Shimkent aholisi o‘sishining o‘rtacha sur’ati (1-yanvardan 1-yanvar 2017-yilgacha bo‘lgan davrda) oyiga 3275 kishini, ya’ni yiliga qariyb 40 ming kishini tashkil etgan. 1 millionlik marraga (2017-yilgi o‘sish sur’atlari saqlansa) 2017-yilda emas, balki 2019-yilning birinchi yarmida erishilishi mumkin edi.

1-aprel 2018-yilda shahar aholisi 961 279 kishi bo‘lib, yil boshidan 9674 kishiga (oyiga 3224 kishi) ko‘paygan. Bu sur'at saqlansa, millionga yetish uchun zarur bo‘lgan yana 39 ming kishi 2019-yilning birinchi yarmida qo‘shilishi mumkin edi (2014-yilda sobiq shahar hokimi ham shunday taxmin qilgan). Ammo 17-may 2018-yilda Qozog‘iston prezidenti Nursulton Nazarboyev Shimkent aholisi allaqachon bir milliondan oshganini aytgan:

Qozog‘iston aglomeratsiyalarni rivojlantirish strategiyasini amalga oshirishni boshladi. Ilgari bizda million aholili bitta shahar — Olmaota bor edi. Endi unga Ostona va Shimkent ham qo‘shildi, ya'ni uchta shahar bo‘ldi.

Avvalroq Ostona aholisi 1 millionga yetgani munosabati bilan prezident Nazarboyev 2016-yil iyul boshida shunday bayonot bergan. Biroq Qozog‘iston statistika organlari Ostona millionlik maqomga 2016-yil iyulida ham, umuman 2016-yilda ham erishganini tasdiqlamagan; bu faqat keyingi yil — 2017-yil iyunida qayd etilgan.

6-iyun 2018-yilda Shimkent hokimligi shaharning millioninchi aholisi 17-may 2018-yilda tug‘ilganini e'lon qilgan.

8-iyun 2018-yilda Qozog‘iston statistika organlari 1-may 2018-yil holatiga Shimkent aholisi 988 894 kishi ekanini e'lon qilgan. Bu bir oyda (2018-yil aprelda) 27 615 kishilik o‘sishni bildirgan (1-aprelda aholi 961 279 kishi bo‘lgan; yilning dastlabki 3 oyidagi o‘rtacha o‘sish oyiga 3224 kishi, 2017-yildagi xuddi shu ko‘rsatkich esa 3275 kishi edi). Statistikada qayd etilgan bunday keskin o‘sish 2018-yil aprelda migratsiya hisobiga o‘sish 18,08 baravar oshgani bilan izohlanadi; tabiiy o‘sish ko‘rsatkichlari esa odatdagi darajada qolgan. Migratsiyaning bu rekord o‘sishi 2018-yil aprelda Janubiy Qozog‘iston viloyati aholisining migratsiya ko‘rsatkichlari keskin o‘zgargani natijasi bo‘lgan: 2018-yil birinchi choragida viloyatning shahar aholisi (Shimkentdan tashqari) oyiga 1695 kishiga kamaygan, 2018-yil aprelda esa bu ko‘rsatkich 4772 kishini tashkil etgan; ayni vaqtda qishloq joylarida birinchi chorakda oyiga 151 kishi migratsiya hisobiga ko‘paygan bo‘lsa, aprelda 19393 kishilik migratsion kamayish qayd etilgan. 2-iyul 2018-yilda statistika organlari 1-iyun 2018-yil holatiga Shimkent aholisi 1 002 291 kishi ekanini e'lon qilgan. Bu 1-mayga nisbatan 13 397 kishilik yoki kuniga 432 kishilik o‘sish demakdir; shu hisobga ko‘ra, 1 million kishilik marraga 5–6 kun avval, 1-iyun 2018-yilgacha erishilgan. 2018-yil iyunda Shimkentning oylik aholi o‘sishi 3705 kishigacha pasaygan va 1-iyul 2018-yil holatiga shahar aholisi 1 005 996 kishini tashkil etgan.

O‘sish dinamikasi

Aholi soni
1897 1908 1913 1939 1945 1959 1970 1977 1979 1989
11 194↗17 000↗19 000↗74 000↗82 100↗153 000↗247 000↗303 000↗321 535↗392 977
1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001
↗405 500↗409 700↗411 400↗414 400↗417 900↘417 400↗419 700↗435 300↗482 900↗502 700
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
↗506 700↗513 100↗521 200↗526 100↗535 100↗554 600↗602 300↗615 000↗629 100↗642 700
2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
↗662 300↗683 300↗711 873↗858 147↗885 799↗912 300↗951 605↗1 009 086↗1 038 152↗1 074 167
2022 2023 2024
↗1 112 739↗1 191 877↗1 222 055
Texnik sabablarga ko‘ra grafik ko‘rsatilmayapti. Buni tuzatish uchun imkon bo‘lsa grafikni yangi formatdaqayta yarating.

Tillar

2012-yilda tillarni bilish darajasi
rus tili
  
74 %
qozoq tili
  
72 %
ingliz tili
  
9.5 %
uchala til
  
9.5 %

Qozoq tili maqomiga ega — davlat tili, rus tili esa rasmiy til maqomiga ega (Qozog‘iston Respublikasi Konstitutsiyasining 7.2-moddasi). 2012-yilga kelib Shimkentdagi kattalar aholisining 74 % i rus tilini, 72 % i qozoq tilini, 9,5 % i ingliz tilinibilgan; uch tilda (qozoq, rus, ingliz) so‘zlashuvchilar ulushi 9,5 % bo‘lgan.

Shahar madaniyat boshqarmasi hisobotiga ko‘ra, 2021-yilda Shimkent aholisining 93 % i qozoq tilini, 86,5 % i rus tilini, 22,3 % i ingliz tilini bilgan.

Aglomeratsiya

Shimkent aglomeratsiyasi 367 ta aholi punktini qamrab oladi va ular 1573,5 ming gektar hududda joylashgan. 2017-yil oxirida aglomeratsiya aholisi 1,8 million kishini (Qozog‘iston Respublikasi jami aholisining 10 % ini) tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha u Olmaota aglomeratsiyasidan (2,5 million kishi) keyin mamlakatda ikkinchi o‘rinda turadi. Prognozlarga ko‘ra, 2020-yilda uning aholisi 1,9 millionga, 2030-yilga kelib 2,3 milliondan ortiqqa yetishi kerak edi.

Izoxron usuli (transportda 1,5 soatlik yetib borish imkoniyati) bilan aglomeratsiya tarkibi belgilangan. Uning ta'sir doirasiga markaz (yadro) — Shimkent shahri, Aris shahar ma'muriyati (shu jumladan Aris sh.), Boydibek, Tulqubos, Qozig‘urt tumanlari (jumladan Qozig‘urtqishlog‘i), To‘labiy tumani (jumladan Lenger sh.), Ordaboshi va Sayram tumanlari (jumladan Mankent va Sayram).

Ma'muriy-hududiy bo‘linishi

Shimkentning ma'muriy bo‘linishi

Shaharda tumanlarga bo‘linish ilk bor 1945-yilda joriy etilgan. O‘shanda Markaziy, Temiryo‘l va Zavod ma'muriy tumanlari tashkil qilingan.

SSSR parchalanishi arafasida, 1989-yilgi umumittifoq aholi ro‘yxati ma'lumotlariga ko‘ra, shahar uchta tumandan iborat bo‘lgan: Abay, Enbekshi va Dzerjinskiy (keyinchalik Al-Farobiy deb qayta nomlangan).

Hozir Shimkent beshta ma'muriy tumandan iborat: Abay, Enbekshi, Al-Farobiy, Qoratov va Turon (aholi soni 4-fevral 2026-yil holatiga ko‘rsatilgan):

№ Nomi Aholisi Maydoni (km²) Zichligi (kishi/km²)
01Abay238 143490,7485,3
02Al-Farobiy266 806238,681117,8
03Enbekshi206 979206,61001,8
04Qoratov311 606333,19935,2
05Turon232 630360,3645,7
Jami1 256 1641630837

To‘rtinchi (Qoratov) tumani 2014-yilda Shimkentga qo‘shni tumanlar yerlarining qo‘shib olinishi munosabati bilan tashkil etilgan.

2022-yil iyulida Shimkent maslihati deputatlari maydoni jami 36,3 ming gektar bo‘lgan shaharning yangi, beshinchi tumani chegaralarini tasdiqlagan va kelishgan. Yangi tumanning dastlabki nomi Turon tumani bo‘lgan.

Respublika ahamiyatidagi shahar maqomi

Shimkent shahar maslihatining navbatdan tashqari XIX sessiyasida Shimkentga respublika ahamiyatidagi shahar maqomini berish tashabbusi to‘g‘risida shahar hokimligi va maslihatining qo‘shma qarori imzolangan. Hujjat Janubiy Qozog‘iston viloyati maslihati ko‘rib chiqishi uchun yuborilgan.

5-iyun 2018-yilda Janubiy Qozog‘iston viloyati maslihatining navbatdan tashqari sessiyasi bo‘lib o‘tgan. Unda Shimkentga respublika ahamiyatidagi shahar maqomini berish, uni Janubiy Qozog‘iston viloyati tarkibidan chiqarish va viloyat ma’muriy markazini Shimkentdan Turkiston shahriga ko‘chirish to‘g‘risida viloyat hokimligi qarori hamda maslihat qarori qabul qilingan. Shimkent maqomini o‘zgartirishga «Qozog‘iston Respublikasining ma’muriy-hududiy tuzilishi to‘g‘risida»gi qonunning 1-bandi, 3-moddasi (8-dekabr 1993-yil) asos bo‘lgan. Unda respublika ahamiyatidagi shaharlar «alohida davlat ahamiyatiga ega yoki aholisi bir million kishidan ortiq bo‘lgan aholi punktlari» deb belgilangan.

19-iyun 2018-yilda Qozog‘iston prezidentining farmoni bilan Shimkentga respublika ahamiyatidagi shahar maqomi berilgan. U Janubiy Qozog‘iston viloyati tarkibidan chiqarilgan; xuddi shu farmon bilan viloyat Turkiston viloyati deb qayta nomlangan. Shu tariqa Qozog‘istonda 17-hudud — viloyat bilan teng maqomdagi mustaqil ma'muriy-hududiy birlik sifatida Shimkent shahri paydo bo‘lgan.

Tabiati

Iqlimi

  • Havoning o‘rtacha yillik harorati +13,0 °C
  • Havoning nisbiy namligi 57 %
  • Shamolning o‘rtacha tezligi 2,2 m/s
Standart iqlimiy davr (1981-2010-yillar) uchun Shimkent iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 22,2 24,5 31,5 33,0 37,8 43,0 47,2 42,2 39,2 34,4 30,6 25,4 47,2
O‘rtacha maksimal t, °C 4,1 6,6 12,9 19,2 25,1 30,0 32,7 32,1 27,2 18,8 12,1 6,0 18,9
O‘rtacha harorat, °C −0,7 1,6 7,6 13,6 19,1 23,7 26,3 25,3 19,9 12,3 6,4 0,9 13,0
O‘rtacha minimal t, °C −4,8 −2,7 3,0 8,3 12,9 16,7 19,1 17,9 12,8 6,6 1,7 −3,1 7,4
Mutlaq minimal t, °C −31,1 −28,9 −23,9 −7,8 −2,8 5,5 7,8 7,0 −1,1 −12 −30 −26,1 −31,1
Yog‘in miqdori (me'yor), mm 73 70 83 69 56 16 12 4 10 41 67 75 576
Shimkent (604 m) iqlimi: oxirgi 10 yil (2008-2017-yillar)
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
O‘rtacha maksimal t, °C 5,6 7,2 14,0 20,4 27,1 32,1 35,0 33,8 28,3 20,0 10,9 5,7 20,0
O‘rtacha harorat, °C 1,2 2,4 8,9 14,6 20,5 24,7 27,4 26,0 20,7 13,5 5,5 1,4 13,9
O‘rtacha minimal t, °C −3,5 −2,5 3,6 8,4 13,7 17,2 19,7 18,3 13,1 7,2 0,1 −3 7,7
Yog‘in miqdori (me'yor), mm 79 93 101 80 44 16 3 4 5 47 58 72 602

Landshaft

Shimkent o‘ziga xos tabiiy landshaft mintaqasida joylashgan. Sovet Ittifoqining geografik tavsifida shaharning joylashuvi quyidagicha tasvirlangan:

Temirlanovkadan janubda, Bodom daryosining baland qirg‘og‘idan bog‘-shahar Chimkent manzarasi ochiladi. Shahar chekkalarida zavod va fabrikalarning mo‘rilaridan tutun ko‘tariladi, daraxtlar shoxlari orasidan esa ba'zi binolarning tomlari ko‘zga tashlanadi. Shahar atrofida tog‘oldi tepaliklari bilan qoplangan tekislik cho‘zilib, g‘arbga, Sirdaryo tomon asta-sekin pasayib boradi. Chimkentga yaqin hududlarda uzumzorlar, bug‘doy va g‘o‘za ekilgan dalalar hamda atrofdagi qishloqlarning to‘q yashil orolchalariga duch kelasiz...
...Shahar hududining asosiy qismi Chimkent chegaralarida Bodomga parallel ravishda sharqdan g‘arbga cho‘zilgan, suvi kam Sayram daryosi vodiysida joylashgan. Bu ikki daryo oralig‘idagi suvayirg‘ichda shaharning kichikroq, asosan sanoat qismi joylashgan.

— Sovet Ittifoqi. 22 jildlik geografik tavsif

Tog‘ manzarasi

Sharqiy ufqda ancha uzoqqa cho‘zilgan tog‘ manzarasi ko‘rinadi. U G‘arbiy Tyanshantog‘ tizimiga mansub. Tog‘ tizmasining janubiy qismida Qozig‘urt tog‘i (cho‘qqisi 1768 metr balandlikda, uzunligi 20 km) bo‘lib, u Shimkentdan 40 km janubi-sharqda joylashgan. Qozig‘urt tog‘ining shimol tomonida Qorjantov tizmasi (eng baland nuqtasi —Mingbuloq cho‘qqisi— 2823 m, tizma uzunligi 90 km) ko‘rinadi. Uning ortida Ugom tizmasi (eng baland nuqtasi Sayram cho‘qqisi — 4299 m, uzunligi 115 km) joylashgan. U Qorjantov ortidan chiqib, shimol tomon cho‘ziladi. Yilning ko‘p qismida cho‘qqilar qor bilan qoplangan. Ugom va Qorjantov tizmalari ikki davlat — Qozog‘iston va O‘zbekiston.

hududida joylashgan. «Sayram» cho‘qqisi

O‘simliklari

Shimkent qadimdan yashil «bog‘-shahar» sifatida mashhur.

Beybitshilik ko‘chasi (sobiq Tinchlik shohko‘chasi)
Baurjan Momishuli shohko‘chasidagi emanlar
Baurjan Momishuliga o‘rnatilgan yodgorlik
Pushkin nomidagi kutubxona yonidagi xiyobon

O‘sha geografik tavsifda Shimkent quyidagicha tasvirlangan:

Shaharda ko‘kalamzorlar juda ko‘p. Piyodalar yo‘laklari bo‘ylab tik o‘suvchi piramidasimon teraklar, keng shoxli qayrag‘ochlar, shuningdek, binolarning old qismini berkitadigan baland emanlar qator bo‘lib o‘sadi.

— Sovet Ittifoqi. 22 jildlik geografik tavsif

Shahar o‘simlik dunyosi nihoyatda xilma-xil. Yuqorida tilga olingan emanlar, qayrag‘ochlar va teraklardan, tashqari, bu yerda Kanada zarangi, tol, kashtan, akatsiya, aylant, tuya daraxti, qarag‘ay, archa va ko‘plab boshqa daraxtlar o‘sadi. Bog‘ o‘simliklaridan olcha, gilos, o‘rik, turshakbop o‘rik, olxo‘ri, tog‘olcha, anor, yong‘oq, behi, uzumning turli navlari va boshqalar keng tarqalgan. Butalardan, asosan, ligustrum (biruchina) va ayrim joylarda maymunjon uchraydi. Yovvoyi o‘tlar orasida momaqaymoq, qizil lolaqizg‘aldoq, bo‘tako‘z, jag‘-jag‘, sebarga, qiyoqdoshlar va boshoqdoshlar oilasiga mansub turlar ajralib turadi. Markaziy ko‘chalar bo‘ylab petuniya, kalendula, atirgul butalari, lolalar va nargislar maxsus ekib o‘stiriladi.

1980-yilda shaharning shimoliy chekkasida sobiq chiqindixona o‘rnida dendrologiya bog‘i tashkil etilgan. Maydoni 150 gektar bo‘lgan bog‘da 1360 turga mansub qariyb yarim million daraxt va buta o‘sadi. Ular orasida ko‘plab noyob va ekzotik turlar bor.

Daraxtlarni kesish va shox-shabbasini keskin qisqartirish

So‘nggi o‘n yilliklarda mahalliy OAVda ko‘p yillik daraxtlarni kesish va ularning «topping» deb ataladigan usulda qattiq kalta qilinishi muammosi bir necha bor ko‘tarilgan. Bu usulda keng bargli daraxtning shox-shabbasi keskin kesib tashlanadi, natijada tepada nisbatan kichik tojga ega yo‘g‘on tanali daraxt shakllanadi.

Gidrografiyasi

Shimkentda yerosti suvlari sathi yuqori bo‘lib, shu sabab shaharning markazidayoq bir nechta buloq manbai mavjud (Qo‘shqarota daryosi boshlanishi).

Qo‘shqarota daryosi

Qo‘shqarota irmoqlaridan biri
Qo‘shqarota daryosining asosiy o‘zani

Shimkentdagi Qo‘shqarota daryosi Shimkent markazida, temiryo‘l vokzali hududida ko‘plab buloqlar orqali yuzaga chiqadigan yerosti suvlaridan boshlanadi. Daryo manbasi va o‘zani bo‘ylab dam olish zonasi tashkil etilgan, xiyobonlar barpo etilgan va qirg‘oq obodonlashtirilgan. Cho‘milish uchun maxsus joylar ajratilgan. Qo‘shqarota daryosi alohida madaniy va tarixiy ahamiyatga ega. U Buyuk ipak yo‘lida joylashgani sababli qadimda undan o‘tgan karvonlar uchun muhim bo‘lgan. Qo‘shqarota toza buloq suvi manbai ekani o‘rta asrlardayoq shaharning aynan shu yaqin hududda rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Daryo qirg‘og‘idagi Qo‘shqarota maqbarasitufayli ziyoratgoh hisoblanadi. 2010-yilda daryoga mahalliy ahamiyatdagi alohida muhofaza qilinadigan hudud maqomi berilgan.

Temiryo‘l vokzali yaqinidan boshlanadigan Qo‘shqarota sharqdan g‘arbga oqib, «Ordaboshi» maydonini kesib o‘tadi va undan keyin ikki o‘zanga bo‘linadi. Ulardan biri Al-Farobiy maydonining sharqiy cheti bo‘ylab shimolga oqadi, ikkinchisi esa sharq tomonga — Abay tumanining sanoat hududiga yo‘naladi. Qo‘shqarota «Eski shahar» bo‘ylab egri-bugri oqib, Jangildin ko‘chasi va Respublika shohko‘chasini kesib o‘tadi.

Bodom daryosi

Shimkentdagi Bodom daryosi ustidan o‘tgan ko‘prik

Shimkentdagi Bodom daryosi Qorjantovtog‘ining shimoli-g‘arbiy yonbag‘ridan boshlanadi. U Shimkentning janubiy chekkasidan, asosan sanoat hududidan oqib o‘tadi. [2013]–[2014]-yillarda shahar hududida daryo qirg‘og‘ini obodonlashtirish ishlari amalga oshirilgan. Eshkak eshish sport majmuasi infratuzilmasini yaratish rejalashtirilgan.

Ekologiyasi

Shimkentdagi yirik sanoat zavodlari (fosfor va qo‘rg‘oshin zavodlari) to‘xtatilgani va boshqa korxonalarning ishlab chiqarish quvvati kamayganiga qaramay, so‘nggi yillarda shaharning ekologik holati yomonlashgan. Jumladan, 2011-yilda Shimkent havo ifloslanishi bo‘yicha Qozog‘iston shaharlari reytingida ikkinchi o‘rinni egallagan. Shaharda avtomobillar soni 300 mingdan oshgach, ekologik vaziyat keskin og‘irlashgan. Havoga chiqariladigan ifloslantiruvchi moddalar umumiy hajmining taxminan 80 % i avtotransport hissasiga to‘g‘ri kelgan. Shimkent havosining asosiy ifloslantiruvchisi formaldegidga aylangan: tadqiqotlarga ko‘ra, uning shahar havosidagi o‘rtacha miqdori ruxsat etilgan maksimal konsentratsiyadan 4 baravar yuqori bo‘lgan.

2018-yil iyun boshida dunyo shaharlari tomonidan atmosferaga chiqariladigan karbonat angidrid hajmi reytingida (Dunyo karbon izi tarmoq modeli — GGMCF loyihasi doirasida) Shimkent 298-o‘rinda, yiliga 7,3 megatonna karbonat angidrid chiqindisi bilan turgan. Ro‘yxatdan Olmaota (95-o‘rin yoki yiliga 25,2 megatonna), Ostona (178-o‘rin yoki 12,9 megatonna) va Aqto‘be (421-o‘rin yoki 5,3 megatonna) ham joy olgan.

Shahar gerbi

Chimkent gerbining 1866-yilgi loyihasi: 21-aprel 1909-yilda tasdiqlangan uyezd shahri Chimkent gerbi: Shimkentning eskirgan norasmiy gerbi (2008-yil avgustigacha): Shimkentning hozirgi gerbi:

Shahar logotipi

21-sentabr 2016-yilda Shimkent logotipi ma'qullangan. Unda qozoq milliy naqshlaridan foydalangan holda lola tasvirlangan, lola ostida esa shaharning nomi xattotlik uslubida yozilgan.

Shimkent hokimligi fikricha, logotip shaharning imiji va tanilishiga ijobiy ta'sir qilishi kerak.

Logotipning asosiy unsuri sifatida lola tanlanganiga, ehtimol, Shimkent yaqinidagi Janubiy Qozog‘iston tog‘lari Qizil kitobga kiritilgan Greyg lolalari va Kaufman lolalari tabiiy o‘sadigan hudud ekani sabab bo‘lgan (Greyg lolalari bu hududlardan Gollandiya va boshqa mamlakatlarga olib ketilgan).

Iqtisodiyoti

Shimkent Qozog‘istonningyetakchi sanoat va iqtisodiyot markazlaridan biridir. Shaharda rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, neftni qayta ishlash va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud.

Sovet davrida shaharning eng yirik korxonalari qatoriga hozir faoliyatini to‘xtatgan quyidagi korxonalar kirgan: «Fosfor» Chimkent ishlab chiqarish birlashmasi(sariq fosfor va natriy tripolifosfat ishlab chiqargan), Shimkent shina zavodi (sobiq «Chimkentshina» ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi, shinalar ishlab chiqargan) va mexanika zavodi.

Hozir neft-kimyo va farmatsevtika sanoatiga «PetroKazakhstan Oil Products» MChJ (sobiq Chimkent neftni qayta ishlash zavodi, Shimkentnefteorgsintez — neftni qayta ishlash) hamda «Ximfarm» AJ (dori vositalari ishlab chiqarish) kiradi. Metallurgiya tarmog‘ida «Yujpolimetall» AJ (sobiq ChQZ, Chimkent qo‘rg‘oshin zavodi — qo‘rg‘oshin va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarish) faoliyat yuritadi. Mashinasozlik sohasida «Kardanval» AJ (avtomobil va traktorlar uchun kardan vallari va krestovinalar ishlab chiqarish), «Yujmash» AJ (temirchilik-press mashinalari, ehtiyot qismlar va uskunalar ishlab chiqarish), «Elektroapparat» MChJ (kuchli tok uzgichlari va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarish) mavjud. Yengil sanoat korxonalari: «Vosxod» (jun va yarim jun gazlamalardan kiyim-kechak — kostyum, palto, kurtka va hokazolar tikish), «Adal» (to‘qimachilik ishlab chiqarishi), «Elastik» (yuqori sifatli ipdan paypoq ishlab chiqarish). Qurilish materiallari «Shimkentsement» AJ (sobiq Chimkent sement zavodi), «Qurilish materiallari» (qurilish g‘ishtlari ishlab chiqarish) va boshqa korxonalarda tayyorlanadi. Shaharda, shuningdek, «Shimkentmay» AJ (sobiq yog‘-moy kombinati) va «Qaynar» MChJ (paxta chigiti, kungaboqar, maxsar va soya urug‘larini qayta ishlash, rafinatsiyalangan oziq-ovqat yog‘i va boshqa mahsulotlarni ishlab chiqarish), «Shimkentpivo» AJ (pivo ishlab chiqarish), «Vizit» AJ (salqin ichimliklar ishlab chiqarish), «Shimkentsut» AJ (sut mahsulotlari ishlab chiqarish) va boshqa korxonalar ishlaydi.

2019-yilda shahar sanoat ishlab chiqarishi 2018-yilga nisbatan 15 % ga oshgan. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish 6,3 % ga, uy-joy qurilishi 19,2 % ga, chakana savdo 7,1 % ga ko‘paygan.

3 yil davomida Sanoat-innovatsion rivojlanish dasturi doirasida Shimkentda 24 ta korxona ochilib, 1300 ta doimiy ish o‘rni yaratilgan.

Shaharda 2 ta sanoat zonasi faoliyat yuritadi. 64 milliard tenge investitsiya jalb qilinib, 72 ta loyiha ishga tushirilgan va 4000 dan ortiq kishi ish bilan ta'minlangan.

Muhandislik infratuzilmasi

Shimkent — MDHdagi eng tez rivojlanayotgan shaharlardan biri. Qozog‘iston mustaqilligi davrida uning aholisi 68,5 % ga ko‘paygan (405 500 kishi 1992-yilda, 683 273 kishi 2013-yilda). Mustaqillik yillarida shahar hududi 2 baravardan ko‘proqqa kengaygan (130 km² 1990-yillar boshida va 400 km² 2011-yilga kelib). Bunday sharoitda muhandislik tarmoqlarini shahar kengayishiga mutanosib rivojlantirish muammosi mavjud.

Suv ta'minoti

Shimkent suv bilan yerosti buloq manbalari (Tassay-Oqsuv va Bodom-Sayram konlari, Qiziltu bulog‘i) hisobidan ta'minlanadi. Vodoprovod tarmog‘ining uzunligi 1764,7 km bo‘lib, shahar aholisining 82 % ini qamrab oladi.

Kanalizatsiya va tozalash inshootlari

Kanalizatsiya tarmog‘i suvning o‘z oqimi bilan harakatlanishiga mo‘ljallangan. Shimkentda 6 ta asosiy kollektor bor, kanalizatsiya tarmog‘i uzunligi 427,6 km. U aholining qariyb 60 % ini qamrab oladi. Inshootlar maishiy-xo‘jalik oqova suvlari, sanoat korxonalari oqovalari, yomg‘ir va drenaj suvlarini qabul qilishga mo‘ljallangan. Shahar kanalizatsiya tozalash inshootlarining loyihaviy quvvati kuniga 197 ming kub metr.

Issiqlik ta'minoti

Shimkentda markazlashtirilgan (40 %) va shahar bo‘ylab tarqalgan markazlashmagan (60 %) issiqlik ta'minoti tizimlari ishlaydi. Eng yirik issiqlik manbalari joylashgan hududlarda rivojlangan issiqlik tarmoqlari mavjud.

Elektr energiyasi

Shimkentning elektr energiyasiga ehtiyoji yozda 70–85 MVt, qishda esa 80–135 MVt. Shaharda elektr energiyasi tanqisligi yo‘q.

Elektr energiyasining asosiy manbalari: «3-Energoortaliq» AJ (21 %), «Jambil davlat tuman elektr stansiyasi» OAJ (42 %), «Ekibastuz GRES-1» MChJ (33 %) va «Shardara GES» AJ (4 %). Elektr uzatish liniyalari uzunligi 1956 km.

Gaz ta'minoti

Gaz quvurlari tarmoqlarining uzunligi 1596,1 km, gaz ta'minoti bilan aholini qamrab olish darajasi 80,5 %.

2020-yil holatiga Shimkentning gazlashtirilish darajasi 92,1 % ni tashkil etgan.

Shimkentning investitsiya maydonlari

Shimkentning investitsiya maydonlariga sanoat korxonalarini joylashtirish va investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun mo‘ljallangan «Ontustik» maxsus iqtisodiy zonasi, industrial zonalar hamda logistika infratuzilmasi obyektlari kiradi.

«Ontustik» maxsus iqtisodiy zonasi

«Ontustik» maxsus iqtisodiy zonasi Shimkent hududida joylashgan bo‘lib, to‘qimachilik, tikuvchilik va qayta ishlash sanoatini rivojlantirish, investitsiyalarni jalb qilish hamda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish maqsadida 2005-yilda tashkil etilgan.

Maxsus iqtisodiy zonani tashkil etishdan asosiy maqsad eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarishni rivojlantirish, hudud sanoatining raqobatbardoshligini oshirish va paxta xomashyosini chuqurroq qayta ishlashdan iborat.

Faoliyatning ustuvor yo‘nalishlari to‘qimachilik va tikuvchilik, paxtani qayta ishlash, kimyo sanoati hamda qurilish materiallari ishlab chiqarishdir.

Kursiv Media ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda maxsus iqtisodiy zonaning investitsiya portfeli 39 ta loyiha — jami 88,7 milliard tenge qiymatidagi mablag‘ni qamrab olgan. O‘sha vaqtda 15 ta loyiha amalga oshirilgan, faol korxonalarga investitsiyalar hajmi esa 29,6 milliard tengeni tashkil etgan.

Qozog‘iston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Markaziy kommunikatsiyalar xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda maxsus iqtisodiy zona hududida 32 ta investitsiya loyihasi — umumiy qiymati 55 milliard tengedan ortiq ishlar amalga oshirilgan. Zona korxonalarida qariyb 2500 ish o‘rni yaratilgan, mahsulotlar yigirmadan ortiq davlatga eksport qilingan.

Financial Times media guruhining fDi Intelligence tahliliy bo‘linmasi tuzgan erkin iqtisodiy zonalar xalqaro reytingida «Ontustik» maxsus iqtisodiy zonasi to‘qimachilikka ixtisoslashgan istiqbolli iqtisodiy zonalar qatorida e'tirof etilgan.

Industrial zonalar

«Ontustik» maxsus iqtisodiy zonasidan tashqari, Shimkentda qayta ishlash sanoati korxonalarini joylashtirish va investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun mo‘ljallangan industrial zonalar tarmog‘i faoliyat yuritadi.

«Ontustik» industrial zonasi 2010-yilda tashkil etilgan bo‘lib, shaharning eng yirik ishlab chiqarish maydonlaridan biridir. Uning hududida mashinasozlik, qurilish, yengil va oziq-ovqat sanoati loyihalari amalga oshirilmoqda.

«Tassay» industrial zonasi 2016-yilda kichik va o‘rta biznes korxonalarini joylashtirish uchun tashkil etilgan.

«Juldis» industrial zonasi shahar sanoat infratuzilmasini kengaytirish doirasida tashkil etilgan bo‘lib, yangi ishlab chiqarish va investitsiya loyihalarini joylashtirishga mo‘ljallangan.

«Bozariq» industrial zonasi shahar sanoat infratuzilmasini rivojlantirish va yangi qayta ishlash sanoati korxonalarini joylashtirish uchun tashkil etilgan.

Savdo-logistika infratuzilmasi

Shaharda logistika infratuzilmasini rivojlantirish, tovarlarni saqlash va taqsimlash, shuningdek, mintaqaviy tovar oqimlariga xizmat ko‘rsatish uchun savdo-logistika markazi ishlaydi.

Transport

Shimkentda xalqaro aeroport, va temiryo‘l vokzalifaoliyat yuritadi. Shuningdek, shahar hududida, Sayram turarjoy massivi yaqinida parashyutchilar uchun sport aerodromi joylashgan.

2000-yillar boshiga qadar trolleybus parki ishlagan.

Shimkentning yo‘l va ko‘chalar tarmog‘i Qozog‘istondagi eng uzun tarmoqlardan biridir. Yangi hududlar qo‘shilishidan oldin uning umumiy uzunligi 1034 km, qo‘shilgan yerlar hisobga olinganda esa 2016-yil sentabrda 2810 km bo‘lgan. Shimkentda jami 1964 ta ko‘cha bor (qo‘shilgan hududlarsiz — 1351 ta).

Shimkent Qozog‘istonda avtotransport eng ko‘p qatnaydigan shaharlardan biridir. 2011-yilda shaharda 390 134 ta transport vositasi ro‘yxatdan o‘tgan (o‘sha davrda 550 mingta transport vositasi ro‘yxatga olingan Olmaotadan keyin ikkinchi o‘rin). Shahar ko‘cha-yo‘l tarmog‘ining o‘tkazish quvvati esa 200–240 mingta avtomobilga mo‘ljallangan. Shu holatlar shaharning ko‘plab hududlarida tig‘iz paytda yo‘l tirbandliklarini keltirib chiqargan. Tadqiqotlarga ko‘ra, 2010-yilda Shimkentning markaziy magistralida (Tavkexon shohko‘chasi — Respublika shohko‘chasi) eng yuqori transport oqimi soatiga 2760 ta avtomobil (soniyasiga 0,8 ta avtomobil) bo‘lgan; ushbu yo‘ldagi eng yuqori sutkalik yuklama 30 mingta avtomobilni tashkil etgan.

2011-yilda shaharda taxminan 750 ta avtobus bekati bo‘lgan, 1150 ta avtobus va mikroavtobus 81 ta yo‘nalishda yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatgan. 2020-yil davomida avtobuslarda jami 422,4 million yo‘lovchi tashilgan (kuniga o‘rtacha 1,15 million). 2024-yil iyulida yo‘l haqi 70 tenge bo‘lgan.

Shymkent Bike velosipedlari stansiyada, 2021-yil

Shimkentda Shymkent Bike nomli velosiped ijarasi tizimi 9-iyul 2016-yilda ishga tushirilgan.

Shahar ommaviy axborot vositalari

  • Viloyat ijtimoiy-siyosiy gazetasi «Janubiy Qozog‘iston» (qozoq va o‘zbek tillarida ham nashr etiladi),
  • viloyat ijtimoiy-siyosiy gazetasi «Shimkent panoramasi»,
  • viloyat haftalik reklama-axborot gazetasi «RIO»,
  • viloyat haftalik reklama gazetasi «Shara-Bara»,
  • viloyat haftalik ijtimoiy gazetasi «Rabot» (ikki tilda — rus va qozoq tillarida nashr etiladi),
  • «O‘tror», «Ayg‘oq», «ONTUSTiK», «TVK» telekanallari,
  • «Ustalar shahri» oqilona hayot gazetasi,
  • «Vakansiya Plyus» gazetasi,
  • «Ayol siri», «Ayol salomatligi» gazetalari.

San'at va madaniyat

Shaharda olib borilayotgan madaniy siyosat, avvalo, aholi turmush tarziga va Janubiy Qozog‘istonning ko‘p millatli jamiyatidagi o‘ziga xos milliy madaniyatlarning uyg‘unligiga tayanadi. Shimkentda 19 ta milliy madaniyat markazi faoliyat ko‘rsatadi: qozoq, slavyan, o‘zbek, tatar-boshqird, yunon, nemis, yahudiy, koreys, kurd, polyak, ozarbayjon va boshqalar. Ular ishtiroki hamda ko‘magida xalq bayramlari o‘tkaziladi, ta’lim-tarbiya ishlarini takomillashtirish, milliy siyosat va aholining bo‘sh vaqtini tashkil qilish masalalari hal etiladi. Ularning faoliyatiga Xalqlar do‘stligi uyi ajratilgan. Bu muassasa S. Seyfullin nomi bilan ataladi.

2002-yilda Shimkentda «Faxriylar xiyoboni» qayta tiklangan. Shaharda 8 ta bog‘ va xiyobon bor, ulardan uchtasi XIX asr o‘rtalari va XX asr boshlaridayoq barpo etilgan. Shaharda Sh. Qaldayoqovnomidagi viloyat filarmoniyasi ishlaydi. Uning eski binosi 2010-yilda rekonstruksiya qilingan (aslida qisqa eski bino buzilib, qayta qurish niqobi ostida yangisi barpo etilgan). Shaharda uchta kinoteatr — «Arsenal», KinoPark 5 va Cinemax bor. Qadimgi Qang‘ davlati davriga oid eksponatlar viloyat o‘lkashunoslik muzeyidanamoyish etiladi. Muzey 1920-yilda tashkil etilgan. Shuningdek, 2001-yilda ochilgan Janubiy Qozog‘iston viloyati siyosiy qatag‘on qurbonlari muzeyifaoliyat yuritadi. Badiiy galereya va 28 ta kutubxona ham mavjud.

Shimkentdagi Boydibek biy yodgorligi

Shaharda Abay nomidagi bog‘, akvapark, texnopark va «Ken-bobo» etnografik bog‘i bor. Shuningdek, shimoliy qismni dendropark bilan bog‘lovchi taxminan 6 km uzunlikdagi bolalar temiryo‘li mavjud, u hayvonot bog‘iva ippodrom bilan ham bog‘laydi.

Shimkentdagi bolalar temiryo‘li SSSRdagi eng uzun va yiriklaridan biri bo‘lgan. Bu shahar tarixida avtomobil yo‘lidagi vaziyatdan mustaqil ishlagan yagona ko‘cha tashqarisidagi yo‘lovchi transporti turidir. 1-sentabr 2011-yil holatiga bolalar temiryo‘li ishlamagan, ammo uni tiklash rejalashtirilgan.

2007-yilda MEGA Shymkentsavdo-ko‘ngilochar majmuasi ochilgan. 2012-yilda Firkan-Siti savdo-ko‘ngilochar majmuasi, 2017-yilda esa Qozog‘istondagi eng yaxshi savdo-ko‘ngilochar markazlardan biri — Shymkent Plaza ochilgan.

Shimkentda quyidagi teatrlar faoliyat yuritadi: Janubiy Qozog‘iston viloyat rus drama teatri, va Janubiy Qozog‘iston viloyat qozoq drama teatri ( J. Shanin nomidagi), shuningdek, Janubiy Qozog‘iston viloyat opera va balet teatri, Satira va yumor teatri hamda Qo‘g‘irchoq teatri.

20-dekabr 2009-yilda Mustaqillik kuni munosabati bilan yangi shahar ansambli — Jibek Joli xiyoboni va To‘rar Risqulovnomidagi sayilgoh ochilgan. U To‘rar Risqulov ko‘chasi bilan Jibek Joli shohko‘chasi (sobiq Mankent shossesi) kesishmasi yaqinida joylashgan. Ansambl loyihasini Janubiy Qozog‘iston viloyati arxitektura va shaharsozlik boshqarmasi ishlab chiqqan. Sayilgohdagi To‘rar Risqulov haykali mualliflari shimkentlik haykaltaroshlar Dauren Albekov va Nosir Rustemovdir.

Qozog‘iston mustaqilligining 20 yilligi munosabati bilan 2011-yilda Abay nomidagi bog‘ning sobiq hududida mamlakatning Olmaota, Ostona va Qarag‘andadan keyingi to‘rtinchi 1200 o‘rinli sirk binosi foydalanishga topshirilgan.

Ta'lim

Shimkentda 8 ta universitet faoliyat yuritadi[ishonchsiz manba]:

Til tarkibi

Shimkent o‘quvchilarining 2025-2026-o‘quv yilidagi til bo‘yicha taqsimoti:

TilSoniFoiz
Qozoq tili148.86771.85%
Rus tili43.11320.80%
O‘zbek tili15.2047.33%
Jami207.184100 %

Diqqatga sazovor joylar

Ko‘chalar

Rossiya imperiyasi tarkibiga kirguniga qadar (1864-yilgacha) shahar qadimiy Shimkent manzilgohi sitadeli atrofidagi egri-bugri ko‘chalarning tartibsiz chirmashuvidan iborat bo‘lgan (ya'ni «Eski shahar»). Biroq 1867-yilda shahar Sirdaryo viloyatininguyezd shahri maqomini olgach, «Eski shahar» shimolida asta-sekin «Yangi shahar» barpo etila boshlagan. Bu hududda ko‘chalar to‘g‘ri to‘rtburchak kvartallar shaklida rejalashtirilgan. U Nikolayev (hozirgi Qozibek biy), Dasht (Qo‘nayev bulvari), Bog‘ (Tavkexon shohko‘chasi) va Meshchan (hozirgi Turkiston) ko‘chalari bilan chegaralangan. Hozir shaharda 1964 ta ko‘cha bor, barcha ko‘chalar va avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 2135 km.

Qozibek biy ko‘chasi

Qozibek biy ko‘chasi Shimkentning eng qadimiy ko‘chalaridan biri bo‘lib, XIX asr ikkinchi yarmida barpo etilgan.

Ko‘cha mavjud bo‘lgan davrda uch marta nomini o‘zgartirgan: Rossiya imperiyasi davrida u Nikolayevko‘chasi deb atalgan, keyin Sovet Ittifoqi davrida Sovet ko‘chasi bo‘lgan, mustaqil Qozog‘iston davrida esa Qozibek biy.

deb nomlangan. XIX asr oxirida Nikolayev va Bog‘ ko‘chalari kesishgan joyda Sobor bog‘i (hozirgi «Ken bobo» bog‘i) va Jamoat shahar bog‘i (hozirgi Markaziy bog‘) tashkil etilgan. Sobor bog‘ida Nikolay sobori (hozir bu Qo‘g‘irchoq teatri , «Ken bobo» bog‘ida joylashgan; quyiga qarang) qurilgan.

Nikolayev ko‘chasi Eski shahar hududidagi qadimiy manzilgoh sitadeli yaqinida, Bozor maydoni (hozirgi «Ordaboshi» maydoni) yonidan boshlangan va yangi qurilayotgan tumanga davom etgan. U «Yangi shahar»ning markaziy ko‘chasiga aylangan.

Shahar hokimligining sobiq binosi
Viloyat filarmoniyasi (1886-yilda qurilgan, keyin buzilgan bino o‘rnida barpo etilgan)

Hozir Qozibek biy ko‘chasida shaharning eng qadimiy binolaridan ba'zilari joylashgan. Jumladan, ruhoniy Dmitriy Voznesenskiyning shaxsiy mablag‘i hisobiga 1875-yilda qurilgan bino hozir 8-sonli maktab-gimnaziyadeb ataladi. Dastlab unda xalq bilim yurti joylashgan.

1886-yilda me'mor V. S. Geyntselman loyihasi asosida Nikolayev ko‘chasi, 9-uy manzilida avliyo Sergiy Radonejskiycherkovi qurilgan. Sovet hokimiyati o‘rnatilgach, uning gumbazlari olib tashlangan va bino filarmoniyaga aylantirilgan. Shu binoda bastakor Shamshi Qaldayoqov «Mening Qozog‘istonim» qo‘shig‘ini yaratgan; keyinchalik bu qo‘shiq hozirgi Qozog‘iston madhiyasiga aylangan.

2009-yilda «rekonstruksiya» doirasida eski filarmoniya binosi buzilib, uning o‘rnida butunlay yangi bino qurilgan.

XIX asr ikkinchi yarmida shu ko‘chada harbiy gospital qurilgan; keyinchalik u Viloyat klinik shifoxonasiga aylantirilgan.

Viloyat klinik shifoxonasi (XIX asrning 2-yarmida — harbiy gospital)
1886-yilda qurilgan Sergiy Radonejskiy cherkovi (2009-yilda buzilgan)

Qozibek biy ko‘chasining G‘ani Ilyayev ko‘chasi va «Ordaboshi» maydoni bilan kesishuvchi qismida boshqa tarixiy binolar (sobiq shahar hokimligi, o‘lkashunoslik muzeyi va Qozog‘iston advokatlar uyushmasi binolari va boshqalar) joylashgan.

Bog‘lar

1885-yilda «Yangi shahar» qurilayotganda uyezd boshlig‘i quyidagi farmoyishni chiqargan:

«...markaziy ko‘chalarni rejalashtirishda ikki kvartalni jamoat shahar bog‘i uchun ajratish... Bog‘ qurilishi shahar me'mori nazorati va xabardorligi ostida amalga oshirilsin...»

Shu tariqa, 1890-yilga kelib Nikolayev ko‘chasi bo‘ylab ikkita jamoat bog‘i — Sobor bog‘i va Jamoat shahar bog‘i paydo bo‘lgan. Hozir Shimkentda 9 ta bog‘ mavjud (Ken bobo etnobog‘i, Markaziy bog‘, G‘alaba bog‘i, Metallurglar bog‘i, Abay nomidagi bog‘, Mustaqillik bog‘i, «Fantaziyalar olami» texnoparki, hayvonot bog‘i va dendropark).

Ken bobo bog‘i

Bu bog‘ (ilgari Sobor bog‘i, Nikolay cherkovi bog‘i, Bolalar bog‘i) shaharning eng qadimiy bog‘laridan biri bo‘lib, Qozibek biy ko‘chasida, Tavkexon shohko‘chasi bilan kesishgan joyda joylashgan. 1908-yilda me'mor Matsevich loyihasi asosida bu yerda Nikolay soboriqurilishi boshlangan va u 1914-yil kuzida ochilgan. Uch qavatli bino rus diniy me'morchiligining «qizil g‘isht uslubi» namunasi hisoblanadi. Sovet davrida u viloyat kutubxonasiga, keyin Pionerlar saroyiga aylantirilgan. Hozir u Viloyat qo‘g‘irchoq teatri binosidir.

Gumbazlari olib tashlanishidan oldingi Nikolay sobori
Viloyat qo‘g‘irchoq teatri (sobiq Nikolay sobori)

Bog‘da hali ham XIX asr oxiri va XX asr boshida ekilgan qimmatli daraxtlar (asosan emanlar) o‘sadi. Hozir bu yerda bolalar attraksionlari va ovqatlanish shoxobchalari mavjud. Buloq suvi sun'iy sharsharalarga yo‘naltiriladi, ular manzarali hovuzlarga quyiladi; so‘ng suv kanallar bo‘ylab taqsimlanadi. Bu yerda suv qushlari (oqqush, o‘rdak va boshqalar) hamda hovuzlarda manzarali baliqlar yashaydi.

Markaziy bog‘

Bu bog‘ (ilgari Jamoat shahar bog‘ideb atalgan) ham Qozibek biy ko‘chasida, Ken bobo bog‘i yaqinida joylashgan. U ham XIX asr oxirida Sobor bog‘i bilan deyarli bir vaqtda tashkil etilgan.

Eski shahar

Eski shahar XVI asrdayoq qadimiy Shimkent manzilgohi sitadeli etagida joylasha boshlagan hunarmandlar va dehqonlar tufayli shakllangan.

Eski shahar hududidagi qadimiy manzilgoh sitadeli

Bugungi Eski shahar ko‘chalari o‘tgan asrlardagi ko‘chalar yo‘nalishini takrorlaydi. Ammo hozirgacha XIX asrga oid atigi ikkita me'moriy obyekt saqlanib qolgan: Qo‘shqarota masjidi va uyezd boshlig‘i uyi. Sovet davrining oxirlarida Eski shaharni ochiq osmon ostidagi muzey sifatida saqlash, yangi binolarning tarixiy va zamonaviy me'morchilik uslublarini uyg‘unlashtirish uchun maxsus talablar joriy etish rejasi ishlab chiqilgan. Ammo bu reja tasdiqlanmagan.

Ordaboshi maydoni

XIX asrda shu yerdan shaharning sharqiy chegarasi o‘tgan va bu yerda Sayram va Taroztomon olib boradigan qal'a darvozalari joylashgan. O‘sha davrda yaqin atrofda bozor bo‘lgani sababli maydon «Bozor maydoni»deb atalgan; shu maydondan boshlanadigan ko‘cha ham xuddi shunday nomlangan.

Ordaboshi maydoni va «Otan Ana» monumenti
Oltin pavilyon, Markaziy yuqori bozor

Hozir «Ordaboshi» maydonida atoqli qozoq biylari — To‘labiy, Qozibek biy, Ayteke biynomi berilgan uchta ko‘cha tutashadi. Maydon markazida «Otan Ana»monumenti o‘rnatilgan. Yodgorlik uch qirrali bo‘lib, balandligi 34 metr. Har bir qirrasiga uch buyuk biyning mashhur hikmatlari o‘yib yozilgan. Monument tepasida osmonga yettita qaldirg‘ochni uchirayotgan yosh ayol haykali joylashgan.

Maydon ostidan Qo‘shqarota daryosi oqib o‘tadi; monumentga yaqin joyda daryo ustida favvoralar majmuasi qurilgan.

«Ordaboshi» maydoni Mustaqillik bog‘i bilan uzunligi 104 metr bo‘lgan ko‘prik orqali bog‘langan.

Qo‘shqarota masjidi

Masjid 1850–1856-yillarda bunyod etilgan. Uni farg‘onalik ustalar old fasadli mahalla masjidlari uslubida qurishgan. Dastlab bino xom g‘ishtdan ko‘tarilgan, lekin daryo suvi bosishi oqibatida vaqt o‘tib yemirilgan. Shuning uchun 1891–1893-yillarda masjid pishiq g‘ishtdan qayta qurilgan. Bosh fasad uch ravoqli qilib ishlangan, binoning o‘ng va chap qanoti bo‘lgan. Masjid me'moriy yodgorlik sifatida qonun bilan muhofaza qilinishiga qaramay, 2009-yilda uning chap qanoti buzilgan.

Uyezd boshlig‘i uyi

Uyezd boshlig‘i uyi shahar Rossiya imperiyasiga qo‘shilgach ko‘p o‘tmay qurilgan. Chimkentga tashrif buyurgan ko‘plab mashhur kishilar, jumladan sharqshunos Vasiliy Bartoldshu yerda to‘xtagan. Binoda uch qozoq juzi ustidan hukmronlik qilgan so‘nggi xon Kenesar Qosimovning.

o‘g‘li Ahmad Kenesarin ishlagani bilan ham mashhur. Yuqori bozor

Hozirgi Shimkent hududidagi eng qadimiy savdo maskani. Hujjatlardagi ilk eslatma o‘tgan asr boshiga taalluqli, ammo oqsoqollarning aytishicha, bu yerda savdo 300 yildan ko‘proq vaqtdan beri olib boriladi. Bugun Kyrgy Bazar nafaqat mahalliy aholining, balki sayyohlarning ham diqqat markazidir.

Hayvonot bog‘i

Shimkent davlat hayvonot bog‘i 1979-yilda tashkil etilgan. Uning rasmiy tashkil topgan sanasi 29-aprel 1980-yil hisoblanadi. Umumiy maydoni 54 gektar. Ko‘rgazma uchun ajratilgan 34 gektar hududda 3,5 mingga yaqin manzarali daraxt, 50 xil mevali daraxt va 10 turdagi choy-gibrid atirgul butalari ekilgan bog‘ barpo etilgan. Hayvonot bog‘ining dastlabki kolleksiyasi 75 turga mansub 350 ta hayvon va qushdan iborat bo‘lgan. Bu yerda bug‘ular, arxarlar, ponilar, yo‘lbars pitonlari, sherlar va boshqa hayvonlar muntazam ko‘paymoqda.

Hayvonot bog‘ining vazifalaridan biri Qozog‘iston Qizil kitobiga kiritilgan, tabiatda kamyob hayvonlarni saqlash va ko‘paytirishdir. Har yili bog‘ga 300 000 dan ortiq kishi tashrif buyuradi.

Asanboy Asqarov nomidagi dendropark

Shimkent dendroparki 1979-yilda sobiq shahar chiqindixonasi o‘rnida barpo etilgan. Eng gullab-yashnagan davrda u 151 gektarni egallab, 500 ming daraxt va 1360 turdagi butalarni, jumladan Qozog‘istonning boshqa hech yerida uchramaydigan ko‘plab noyob va ekzotik o‘simliklarni o‘z ichiga olgan. Bu kolleksiya dendrologiya bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar o‘tkazish, ayrim o‘simlik turlarining mahalliy iqlimga moslashuvini o‘rganish uchun qimmatli material bo‘lgan. Qozog‘istonda ilk marta vatani Shimoliy Amerika bo‘lgan lola daraxti shu yerda o‘stirilgan.

Bog‘ hududida Dinmuhammad Qo‘nayev, Nursulton Nazarboyev, Muxtor Avezov, Asanboy Asqarov, Sulaymon Demirel va boshqa mashhur shaxslar ekkan daraxtlar xiyoboni mavjud.

Dendroparkni keng ko‘lamda rekonstruksiya qilish 2008-yilda boshlangan. Ishlar bog‘ga kirish yo‘li va tashrif buyuruvchilar hududini obodonlashtirishni o‘z ichiga olgan. Yangi kirish arkasi barpo etilgan, sug‘orish tizimi va ko‘l tiklangan, xiyobonlar, shiyponlar, ko‘priklar va yangi me'moriy shakllar bunyod etilgan. Haykallar qayta ta'mirlangan.

Hozir dendropark maydoni 120,5 gektar. Unda dunyoning turli geografik mintaqalari florasini ifodalovchi daraxt, buta va o‘tsimon o‘simliklarning 600 dan ortiq turi bor. Rekonstruksiyadan so‘ng Shimkent dendroparki mintaqaviy ahamiyatdagi alohida muhofaza qilinadigan hudud maqomini olgan. Unga Asanboy Asqarov nomi berilgan.

«Jenis» bog‘i

«G‘alaba» bog‘i 1945-yilda Ikkinchi jahon urushidagi g‘alabani nishonlash uchun ochilgan. Uning hozirgi nomi «Jenis». Tavkexon shohko‘chasi va Elshibek botir ko‘chasi kesishmasida joylashgan bog‘ maydoni 2 gektar. Bu yerda turli navdagi 70 yoshli daraxtlar o‘sadi, yo‘laklar bo‘ylab 1500 dan ortiq atirgul butasi ekilgan. Bog‘ markazida yulduz shaklidagi favvora va halok bo‘lgan askarlar xotirasiga bag‘ishlangan granit stela joylashgan. Bog‘ 2012-yilda qayta ta'mirlangan. Shundan beri kirish qismida Ikkinchi jahon urushi qahramoni, «Temir general» Sobir Rahimovning mis haykali turibdi; uning ochilishi qahramon tug‘ilganining 110 yilligiga bag‘ishlangan.

Bog‘da «Erlik» muzeyi ham bor, unda Ikkinchi jahon urushi davridagi buyumlar, arxiv hujjatlari va fotosuratlar namoyish etiladi. To‘rtta ko‘rgazma zali va galereyadan iborat muzey 2012-yil dekabrda ochilgan. Birinchi — «Qahramonlik va jasorat» zalida urush qatnashchisi bo‘lgan janubiy qozog‘istonliklarga oid materiallar jamlangan.

Ikkinchi zal mavzusi — «Janubiy qozog‘istonliklarning mehnat jasorati». Uchinchi zal Afg‘onistondagi urushga bag‘ishlangan. Kutubxonada urush mavzusidagi hujjatli va badiiy kitoblar to‘plangan bo‘lib, ular orasida «Xotira kitobi» alohida o‘rin tutadi.

Yodgorliklar

  • Shuhrat xiyoboni. 2010-yilda G‘alaba yubileyi munosabati bilan Abay nomidagi shahar bog‘ida ochilgan. Majmuada Sovet Ittifoqi Qahramonlari va Shuhrat ordeni sohiblarining familiyalari o‘yilgan granit doira, shuningdek, Ikkinchi jahon urushiga chaqirilgan 140 ming askarning ismi abadiylashtirilgan ikkita marmar stela bor. Memorialning yuqori qismida ilgari Ordaboshi maydonida (sobiq Kuybishev maydoni) turgan samolyot joylashtirilgan.
  • Jamolbek Shaymerdenov haykali. 2013-yil yanvarda o‘rnatilgan.
  • Yodgorlik: Sobir Rahimovhaykali. 2012-yil sentabrda o‘rnatilgan.
  • Yodgorlik: Boydibek biyhaykali. 2012-yil oktabrda ochilgan. Mamlakatdagi eng baland monument.
  • Baxti Alpıisboyev haykali. 2011-yil oktabrda o‘rnatilgan.
  • Baurjan Momishuli haykali.

Turizm

Shaharda 20 ta ixtisoslashgan firma va tashkilot turistik xizmatlar ko‘rsatadi. Sayohat yo‘nalishlari tarixiy joylarga tashrif, ekzotik hududlarga sayohat, ov va baliq ovlash, tog‘ turizmini qamrab oladi.

Rahbarlar

Shimkent hokimligi binosi

Shimkentda tug‘ilganlar

Birodarlashgan shaharlar

Tavkexon va Qo‘nayev shohko‘chalari kesishmasida Shimkentning birodarlashgan shaharlari ko‘rsatkichi

Galereya

Havolalar