Jalolobod haqida

Shahar
Manas
qirg‘. Manas
40°56′ sh. k. 73°00′ sh. u.HGЯO
Mamlakat  Qirg‘iziston
Viloyat Jalolobod
Ma’muriy bo‘linishi Manas shahri tarkibiga 7 ta qishloq kiradi: Qochqinchi, Kelme, Qizil-Qirg‘iziston, Qizil-Suv (Baris), Tosh-Qutchi, Telman, Kamandar.
Mer Ularbek Ismoilov
Tarix va geografiya
Asos solingan 1870
Avvalgi nomlari gacha 1936 — Jalyal-Abad
gacha 2002 — Jalal-Abad
gacha 2008 — Jalalabat
gacha 2025 — Jalal-Abad
Shahar maqomi dan 1877
Maydoni 64,6 km²
Markazining balandligi 763 m
Iqlim turi kontinental
Vaqt mintaqasi UTC+6:00
Aholisi
Aholisi ↗184 400 kishi (2025)
Millatlari

qirg‘izlar — 64,7%
o‘zbeklar — 28,0%
ruslar — 3,4%
tatarlar — 1,2%

uyg‘urlar — 0,6%
Diniy mansubligi musulmonlar-sunniylar, pravoslavlar xristianlar
Rasmiy til qirg‘iz tili *
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +996 3722
Pochta indekslari 720900-720909720900
Boshqa ma’lumotlar
Mukofotlari Кавалер ордена «Данакер»
jalal-abad.gov.kg/ky
Манас на карте
Манас
Manas
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Manas (qirg‘. Manas; 2025-yilgacha — Jalal-Abad) — kattaligi bo‘yicha uchinchi yirik shahar. U joylashgan mamlakat — Qirg‘iziston, shahar esa Jalolobod viloyatining ma’muriy markazi. Aholisi — 184 400 kishi. Mamlakat janubidagi Farg‘ona vodiysidajoylashgan. Shahardan uncha uzoq bo‘lmagan joyda Ko‘gart daryosi oqadi. U Qoradaryoning o‘ng irmog‘idir.

Geografiya

Shahar Farg‘ona tizmasining tog‘oldi hududida, uncha baland bo‘lmagan Ayub-Tog‘ tog‘lari etagida, dengiz sathidan 763 m balandlikdagi Ko‘gart vodiysidajoylashgan. Qirg‘iziston poytaxti Bishkekkacha masofa taxminan 560 km. Janubi-g‘arbda 100 km uzoqlikda joylashgan shahar — O‘sh.

Iqlimi kontinental va quruq. Yozi issiq (o‘rtacha eng yuqori harorat +37˚С), kuzi quyoshli, onda-sonda jala yog‘adi, qishi esa yumshoq, namligi yuqori bo‘lib, o‘rtacha harorat 0˚С atrofida bo‘ladi.

Iyun–oktabr oylarida havoning nisbiy namligi past — 30 %, yozning issiq oylarida esa bundan ham past bo‘ladi. Yillik yog‘in miqdori taxminan 460 mm. Katta suv havzalaridan uzoq joylashgani iqlimning kontinentalligi va quruqligini belgilaydi. O‘rtacha yillik harorat +13°С, iyulda +34…+37°С, yanvarda 3…5°С ni tashkil qiladi.

Manas iqlimi (765 m), so‘nggi 10 yil (2008—2017-yillar)
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 18,8 25,8 30,1 33,9 39,2 41,5 42,0 41,6 40,0 34,2 30,7 20,7 42,0
O‘rtacha eng yuqori t, °C 4,4 6,1 12,2 21,9 27,1 35,1 37,4 36,4 27,3 21,4 12,3 6,1 20,3
O‘rtacha harorat, °C 0,1 1,8 10,2 16,1 20,7 24,9 27,2 26,5 22,4 15,3 7,6 1,8 14,5
O‘rtacha eng past t, °C −4,4 −2,6 5,0 10,2 14,3 17,7 21,1 19,6 15,5 9,0 2,7 −2,5 8,7
Mutlaq eng past t, °C −27,2 −26 −12 −7,8 0,5 5,7 11,1 6,6 0,6 −13,1 −20 −23,6 −27,2
Yog‘inlar (me’yor), mm 31 52 51 60 42 28 8 7 8 39 58 49 430

Shahar ma’muriyatiga 7 ta qishloq bo‘ysunadi: Qochqinchi, Kelme, Qizil-Qirg‘iziston, Qizil-Suv, Tosh-Qutchi, Telman nomidagi va Kamandar.

Nomi

  • 1870-yildan 1936-yilgacha — Jalyal-Abad (Rus geografiya jamiyati Turkiston bo‘limining 1900-yildagi «Axborotlari»da Andijon uyezdining Jalyal-Abad volostiga qarashli Jalyal-Abad qishlog‘i sifatida tilga olinadi. 1-sentabr 1935-yil holatidagi ma’muriy-hududiy bo‘linish bo‘yicha rasmiy ma’lumotnomada shahar an’anaviy Jalyal-Abad nomi bilan qayd etilgan. Qirg‘iziston ASSR ittifoqdosh respublikaga aylantirilib, RSFSR tarkibidan chiqqach, shahar nomining imlosi o‘zgartirilgan.
  • 1936-yildan 2002-yilgacha — Jalal-Abad.
  • 2002-yilda Jo‘qorg‘i Kengesh tomonidan qabul qilingan «Qirg‘iz tili imlosining yangi tahriri»ga oid 28-iyun 2002-yildagi 830-11-sonli qarorga muvofiq Jalalabat deb qayta nomlangan.
  • 2008-yil iyunida Qirg‘iziston Jo‘qorg‘i Kengeshining mamlakat aholi punktlari nomlarini defis bilan yozishni tiklash haqidagi qaroriga ko‘ra, shahar yana Jalal-Abad deb nomlangan.

Qadim zamonlardan beri Ayub-Tog‘ bo‘ylab Ipak yo‘liningyo‘nalishlaridan biri o‘tgan. Shu tufayli Farg‘ona vodiysiaholisi ham, Jalal-Abad tashkil topgan davrda bu yerlarga hukmronlik qilgan Qo‘qon xonlari ham Afg‘oniston va Xitoy bilan faol aloqada bo‘lgan. Shahar nomining afg‘on Jalolobodnomiga o‘xshashligi balki shundandir. Zero, Jalal-Abad ham 1917-yilgacha Jalolobod deb atalgan. Turli aholi punktlariga bir xil nom berish O‘rta Osiyo va Yaqin Sharqda keng tarqalgan. Bu hududda 30 dan ortiq qishloq Jaloloboddeb ataladi. Afg‘onistondagi Jalolobod esa Jaloliddin Muhammad Akbar (1542—1605) sharafiga nomlangan. U shaharga 1560-yillarning oxirida asos solgan.

Fors tilida «obod» so‘zi «joy», «odamlar yashaydigan joy» degan ma’nolarni anglatadi. «Jalol» esa urdu, fors va arab tillarida «shon-shuhrat», «muqaddaslik», «ulug‘vorlik» ma’nolarini bildiradi. Demak, shahar nomi «shon-shuhrat maskani», «muqaddas joy» yoki «Jalol sharafiga nomlangan joy» degan ma’noni anglatishi mumkin. Shahar Farg‘ona vodiysidan kelgan ziyoratchilar tufayli paydo bo‘lganini hisobga olsak, uning nomi Ayub-Tog‘dagi musulmonlar ziyoratgohi bilan bog‘liq bo‘lishi ehtimoli yuqori.

3-sentabr 2025-yilda Jalal-Abad meri Ernisbek O‘rmokeyev shahar kengashining navbatdan tashqari sessiyasida shaharni qirg‘iz eposi qahramonisharafiga Manas deb qayta nomlashni taklif qildi; deputatlar taklifni bir ovozdan qo‘llab-quvvatladi. 9-sentabr 2025-yilda Jo‘qorg‘i Kengeshning Konstitutsiyaviy qonunchilik, davlat tuzilishi, sud-huquq masalalari va reglament qo‘mitasi yig‘ilishida «Qirg‘iz Respublikasi Jalolobod viloyatidagi Jalal-Abad shahrini Manas shahri deb qayta nomlash to‘g‘risida»gi qonun loyihasi ko‘rib chiqilib, qo‘llab-quvvatlandi. Hujjat birdaniga uch o‘qishda ma’qullandi. 17-sentabr 2025-yilda Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov «Jalal-Abad shahrini Manas shahri deb qayta nomlash to‘g‘risida»gi qonunni imzoladi; qonun e’lon qilinganidan 10 kun o‘tib, ya’ni 29-sentabr 2025-yilda kuchga kirishi belgilandi.

Tarixi

Qo‘qon xonligi va Rossiya imperiyasi tarkibida

Shahar qishloq sifatida Ayub-Tog‘dagi shifobaxsh buloqlar yaqinida vujudga kelgan. Bu buloqlar yonida, mahalliy rivoyatga ko‘ra, besh ming yil avval shu tog‘da yashagan, Allohga sadoqati tufayli moxovlikdan tuzalgan musulmon avliyosi Hazrati Ayub Sabrulloh (sabr-toqatli) qabri ustiga qurilgan mozor joylashgan (Avliyo Ayub — Bibliyadagi Ayub kitobiningasosiy qahramoni). Rivoyatga ko‘ra, sog‘aygan Hazrati Ayub dastlab oyoqlari bilan yerga urib ikkita issiq buloq chiqargan, keyin esa yaralaridan tushgan qurtlar orasiga hassasini sanchgan. Hassa tut daraxtiga, daraxtga o‘rmalab chiqqan qurtlar esa ipak qurti pillalariga aylangan. Hazrati Ayubning xotini Bibi Rahim pillalardan ipak yigira boshlagan. Rivoyatga ko‘ra, u yosharib ketgan Qiz-Buloq nomli buloqlardan biri uning sharafiga atalgan. Ziyoratchilar bu buloqlarga ibodat qilish, revmatizm, skrofulyoz (scrofula), bezgak, shuningdek, boshqa teri va oshqozon kasalliklarini davolash uchun kelgan. O‘rta Osiyo va Yaqin Sharqda Avliyo Ayubga oid yana bir nechta mozorlarmavjud: Buxoro, Suriya, Ummon, Turkiya va Livanda.

Скотский рынок в царское время
Jalal-Abad mol bozori. Toshkentlik noshir I. A. Bek-Nazarov chiqargan pochta kartochkasi

XIX asr boshida bu yerda Qo‘qon xonligining qal’asi qurilgan. Qishloq aholisi muqaddas mineral buloqlarga kelgan ziyoratchilarga xizmat ko‘rsatgan, dehqonchilik, chorvachilik, sholichilik, polizchilik va mevachilik bilan shug‘ullangan. Qishloq aholisi ko‘payishi bilan kulollar va boshqa hunarmandlar paydo bo‘lgan, keyinchalik kichik qayta ishlash korxonalariga asos bo‘lgan hunarmandchilik ustaxonalari rivojlangan. Mintaqaga rus qo‘shinlari kelishi bilan paxta yetishtirish boshlangan.

Shahar tashkil topganining rasmiy sanasi 1877-yil oktabr hisoblanadi. O‘shanda rus qo‘shinlari Ayub-Tog‘ etagida fort qurishgan. Farg‘ona vodiysi Rossiya imperiyasiga qo‘shilgan vaqtda Jalal-Abad yirik aholi punkti emas edi. U na Skaylerning 1875-yilgi, na Lyusilinning 1876-yilgi xaritasida qayd etilgan, qo‘shni Suzoqqishlog‘idan farqli ravishda. 1909-yilda Suzoq aholisi Jalal-Abadnikidan ko‘p bo‘lgan.

1902-yilda rus zobiti N. L. Korjenevskiy harbiy qo‘mondonligi ko‘magida O‘sh bilan Jalal-Abad o‘rtasida ikki tomonlama aloqa o‘rnatish uchun ikkita geliotelegraf stansiyasini loyihalashtirib, o‘rnatgan. Jalal-Abaddagi mineral buloqlarda ko‘plab harbiylar davolangani sababli uyezd markazi O‘sh bilan ishonchli aloqa juda zarur edi.

1903-yilda Jalyal-Abad volostiga Andijon uyezdi boshlig‘i polkovnik Koritovga bo‘ysunuvchi mingboshi Kambar-Ali (Ahmatqul Kambar Aliyev) rahbarlik qilgan.

Jalal-Abadning ahamiyati faqat Qo‘qon temir yo‘lining Jalyal-Abad uchastkasi bo‘yicha rus ma’muriyati shu yerda joylashganidan so‘ng orta boshladi. Qo‘shni Qizil-Jar va Bozorqo‘rg‘onstansiyalari Andijondan keluvchi tarmoq orqali Jalal-Abadda to‘laqonli shahar stansiyasi paydo bo‘lishidan avval ham temir yo‘l bilan savdo karvonlarini bog‘lab turgan. Mintaqa strategik jihatdan muhim edi: bu yerda paxta, don, tamaki va boshqa zarur mahsulotlar ishlab chiqarilgan. Temir yo‘ldan harbiy va ma’muriy ehtiyojlar uchun ham foydalanilgan — Turkiston o‘lkasi janubi ustidan nazorat katta ahamiyatga ega bo‘lgan. 1909-yilda shaharcha aholisi 1100 kishiga yetgan, ularning aksariyati o‘zbeklar edi.

1-iyun 1916-yilda shahardagi birinchi pochta bo‘limi ochildi.

1916-yilda shaharda 6 ming kishi yashagan.

Jalal-Abaddagi Hazrati Ayub mineral buloqlari

F. A. Brokgauz va I. A. Yefronning 1890-yilgi ensiklopedik lug‘atida Jalal-Abad mineral buloqlari quyidagicha tasvirlangan:

(Hazrati Ayub buloqlari) — Farg‘ona va uning atrofidagi mamlakatlarda juda mashhur; Farg‘ona viloyatining Andijon uyezdida, Ayub-Tog‘da (payg‘ambar s.a.v.ning sahobasi), dengiz sathidan 3850 fut balandlikda joylashgan. Bu juda qadimiy buloqlarning paydo bo‘lishi sabr-toqatli Ayubning ularning suvida shifo topgani haqidagi mahalliy rivoyat bilan bog‘lanadi. Ruslar bu buloqlarni 1877-yildan beri bilishadi. Bir nechta buloq mavjud, ulardan faqat bittasi mahalliy aholi tomonidan muqaddas hisoblanadi; u sutkasiga 8640 chelak suv beradi, harorati 38—39 °С; 1000 qism suvda vodorod sulfidi — 0,0033461. 10000 qism suv tarkibida kalsiy gidrokarbonat — 2,846, natriy gidrokarbonat — 0,832, magniy gidrokarbonat — 0,975, natriy xlorid — 1,955, natriy sulfat — 2,451, magniy sulfat — 0,903, kalsiy sulfat — 0,935, aluminiy oksidi — 0,124, kremniy oksidi — 0,248 mavjud. 1884-yildan boshlab surunkali kasallangan quyi harbiy unvondagilar Jalal-Abad suvlariga yuborilgan; 1885-yilda sanitariya stansiyasi tashkil etilgan, mavsumda 25 kishilik lazaret ochiladi. Uchta buloqda cho‘miluvchilar uchun vannalar o‘rnatilgan.

Jalolobod–Ayub suvlari tarkibi haqidagi tavsifdan.

Narodnaya volya harakati a’zosi Ivan Yuvachyov 1907-yildagi O‘rta Osiyo ekspeditsiyasi davomida Jalal-Abad buloqlari haqida shunday yozgan:

Hozir shifobaxsh mineral buloqlar tufayli sanitariya stansiyasi tashkil etilgan Ayub-Tog‘da sabr-toqatli Ayub yashagan. Mahalliy rivoyatga ko‘ra, Ayubning sinov davri tugagach, Parvardigor unga o‘ng oyog‘i bilan toshni tepishni buyurgan — shu zahoti qaynoq suv bulog‘i otilib chiqqan. Keyin chap oyog‘i bilan tepgan — sovuq suv chiqqan. Ayub issiq suvda cho‘milgan, sovuq suvdan ichgan va dahshatli moxovlik kasalligidan butunlay tuzalgan.

Yana bir sayohatchi, geograf Vladimir Platonovich Voshchinin 1914-yilda buloqlar haqida shunday yozgan:

Jalolobodning naq yaqinida dengiz sathidan qariyb 4000 fut balandlikda uncha katta bo‘lmagan tog‘ ko‘tarilgan. Bu tog‘ga chiqish kerak, chunki uning cho‘qqisida mintaqada mashhur iliq va sovuq oltingugurtli hamda temirli buloqlar joylashgan. Ular mahalliy aholini cho‘milish va mahalliy payg‘ambar Ayub (Hazrati Ayub) qabrini ziyorat qilish uchun o‘ziga jalb etadi. Rivoyatga ko‘ra, bu payg‘ambar aynan shu suvlar tufayli moxovlikdan tuzalgan, keyin shu yerda vafot etgan.

Tog‘ cho‘qqisidagi havo va tabiat ajoyib. Ayub qabri yaqinidagi qoyaning tepasidan vodiyga nihoyatda go‘zal manzara ochiladi: son-sanoqsiz piramidasimon teraklar to‘dalari bilan qoplangan oltin-yashil vodiy, uning o‘rtasidan kumush tasma kabi oqayotgan Ko‘gart daryosi hamda olisdagi Arslonbob tog‘lari ko‘rinadi. Shu manzara uchungina ham bu yerga chiqishga arziydi, ammo bu yerda boshqa qiziqarli narsalar ham bor ekan. Masalan, turli sabablar bilan farzand ko‘rmagan ayollar uchun muqaddas tosh bor. Bu cho‘zinchoq va yassi tosh qirrasiga tik qo‘yilgan, payg‘ambar qabri kabi devorlar bilan o‘ralgan katta maxsus supa ustida turadi. Har bir xastalangan ayol bu yerdagi mullalarga belgilangan haqni to‘lab, uning ustiga minib o‘tirishi va ibodat qilishi mumkin… Bu toshga ziyoratchi ayollar juda ko‘p keladi, aytishlaricha, u yordam berar emish…

Shifobaxsh buloqlar yonida harbiy lazaret tashkil qilingan. Bu yerda mahalliy aholidan tashqari rus bemorlari ham ko‘p, shu sababli cho‘milish uchun ayrim qulayliklar yaratilgan, biroq ular hali yetarli emas. Har holda vannalar mavjud va ular ancha toza saqlanadi. Aytishlaricha, yaqin orada Jalolobodgacha temir yo‘l tortilar ekan. Shunda, ehtimol, bu mahalliy kurortga munosib e’tibor qaratilib, u ravnaq topadi va shuhrat qozonadi.

1900-yilda M. Brodovskiy «Moxovlikka chalinganlar foydasiga nashr etilgan Turkiston adabiy to‘plami»dagi maqolasida buloqlarning holati va mahalliy aholi uchun ahamiyatini batafsil bayon qilgan.

Sovet davri

Bosmachilikka qarshi kurash

1918-yilda Jalal-Abad temir yo‘l vokzalidagi aravakashlar

1918-yil iyulida bosmachi to‘dalari uyezd markazi bo‘lgan O‘shshahrini egallashga uringan. Biroq 70 nafar ko‘ngilli, shaharni himoya qilgan 1-Farg‘ona polki jangchilari, aholi ko‘magida Andijondan harbiy qism kelguniga qadar mudofaani saqlab, shaharni himoya qila olgan. Qo‘rboshi Madaminbek boshchiligidagi bosmachi to‘dalari bilan quloq-dehqon armiyasi K. I. Monstrovqo‘shinlarining birlashuvi ayniqsa xavfli edi. Ular Sovet hokimiyatini Farg‘ona viloyatida ag‘darishga intilgan.

8-sentabr 1919-yilda qizil armiya qismlaridan son jihatidan ancha ustun bo‘lgan Madaminbek va K. I. Monstrov to‘dalari bir yarim sutkalik janglardan so‘ng O‘sh va Jalal-Abadni egallab, O‘sh—Andijon uchastkasi qo‘shinlarining shtabi joylashgan Andijon tomon hujum boshlashga muvaffaq bo‘ldi.

26-sentabr 1919-yilda Qizil armiya Mixail Frunze qo‘mondonligida O‘shni, 30-sentabrda esa Jalal-Abadni ozod qildi. 27-may 1920-yilda Frunze temir yo‘l stansiyasida temiryo‘lchilar oldida nutq so‘zlab, 00031-sonli telegrammani Vladimir Leninga Turkistondagivaziyat haqida yubordi. Bu haqda vokzal binosidagi yodgorlik lavhasi hikoya qiladi. Jalal-Abadning bosmachilardan ozod etilishida Ernest Kujello.

SSSR davrida shaharning rivojlanishi

1924—1925-yillarda Jalal-Abad pedagogika texnikumi tashkil etildi. 1920-yillarda kattalar orasida savodsizlikni tugatish ishlari boshlandi va 1940-yilga kelib bu ishlar asosan yakunlandi.

1939-yilda shaharda 15 ming kishi yashagan.

Ulug‘ Vatan urushidan oldin shahar aholisi 22 ming kishidan ortiq edi. 1941-yil davomida shahardan frontga 8 ming kishi jo‘natilgan. 1942-yil fevralga kelib aholi soni 13 ming kishidan oshmagan, ular asosan keksalar, ayollar va bolalar edi.

Urush yillarida shaharda va uning atrofida tashkil etilayotgan 5-piyoda diviziyasi bo‘linmalari bir muddat joylashtirilgan. Ular general Andersning Polsha armiyasiga.

mansub edi. Urushdan keyingi yillarda umumiy 7 yillik ta’limga o‘tish yakunlandi.

1961-yilda drama teatri qurildi.

1970-yilda shaharda 44 ming kishi yashagan. 1970-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotiga ko‘ra, erkaklarning 99,8 %, ayollarning 99,6 %i savodli bo‘lgan.

1975-yilga kelib butun mamlakatda umumiy o‘rta ta’limga o‘tish amalga oshirildi.

1991-yilga kelib shaharda paxta tozalash zavodi, tikuvchilik, poyabzal va mebel fabrikalari, meva-sabzavot hamda go‘shtni qayta ishlash kombinatlari, sut va pivo ishlab chiqarish zavodlari, qandolat fabrikasi, qurilish detallari va materiallari kombinatlari, asfalt-bitum zavodi, metallga ishlov berish korxonalari, shuningdek, zooveterinariya va kooperatsiya texnikumlari, tibbiyot hamda pedagogika bilim yurtlari faoliyat yuritgan. Kurortga butun SSSRdan tayanch-harakat a’zolari, periferik nerv tizimi, ovqat hazm qilish organlari, buyrak, teri va ginekologik kasalliklarga chalingan bemorlar davolanish uchun kelgan.

Jalal-Abad temir yo‘llarining tarixi va ahamiyati

1915-yilda Andijon — Qorasuv — Jalal-Abad temir yo‘li uchastkasi ochildi. Bu xususiy liniya bo‘lib, Farg‘ona temir yo‘li jamiyati tomonidan Rossiya va Yevropada joylashtirilgan qarz mablag‘lari hisobiga qurilgan. Temir yo‘l va stansiya qurilishi bungacha shunchaki yirik qishloq bo‘lgan Jalal-Abadning rivojlanishiga kuchli turtki berdi. 1917-yilgi inqilobdan so‘ng temir yo‘l liniyasi davlat tasarrufiga o‘tkazildi.

1928-yilda Jalal-Abad — Bag‘ish yo‘nalishidagi 14 km uzunlikdagi temir yo‘l uchastkasi foydalanishga topshirildi.

Uzoq vaqt davomida Jalal-Abad stansiyasi Farg‘ona vodiysidagi uzoq masofali yo‘lovchi poyezdlarining oxirgi bekati bo‘lib kelgan. Ko‘k-Yong‘oq stansiyasigacha va Qorasuv — O‘sh uchastkasida faqat shahar atrofi poyezdlari qatnagan, 1978-yildan esa qatnov butunlay to‘xtatilgan (garchi o‘sha davrda Jalal-Abad O‘sh viloyatining tuman markazlaridan biri bo‘lsa-da, shaharning aholisi O‘shnikidan bir necha baravar kam edi). Buning sabablaridan biri Jalal-Abadda lokomotivlarga texnik xizmat ko‘rsatish punkti va vagonlarni jihozlash ustaxonalarining mavjudligi (O‘shda bular hech qachon bo‘lmagan), Qorasuv — Jalal-Abad uchastkasidagi yo‘lning yengil profili, shuningdek, ehtimol, an’anaga sodiqlik edi: Jalal-Abad stansiyasi O‘sh stansiyasidan oldin paydo bo‘lgan. Tarixan Jalal-Abad mintaqaning asosiy «temir yo‘l darvozasi» bo‘lgan. Toshkentdan Jalal-Abadgacha bo‘lgan temir yo‘l Turksibning bir qismi bo‘lib, uning qurilishi Viktor Turinning 1929-yilgi «Turksib» hujjatli filmida yaxshi aks ettirilgan. Turli davrlarda Jalal-Abaddan Moskva, Kuybishev va SSSRningboshqa shaharlariga to‘g‘ridan to‘g‘ri poyezdlar (yoki ularga ulanadigan vagonlar) jo‘nagan. Jalal-Abad — Frunzeqatnovi muntazam ravishda Toshkent orqali amalga oshirilgan.

orqali amalga oshirilgan. 1932-yilda Jalal-Abad va O‘zbekistonni ko‘mir bilan ta’minlash uchun shahar Ko‘k-Yong‘oq bilan temir yo‘l orqali bog‘landi (uzunligi — 15 km).

1993-yilda so‘nggi uzoq masofali Jalal-Abad — Toshkent — Bishkekyo‘lovchi poyezdi bekor qilindi. Taxminan shu vaqtda Jalal-Abad temir yo‘l stansiyasidan shahar atrofi poyezdlari qatnovi ham to‘xtadi.

1994-yilda sobiq O‘rta Osiyo temir yo‘lini bo‘lish jarayoni yakunlandi. Uning negizida yangi mustaqil davlatlarning temir yo‘l boshqarmalari tashkil etildi. Jalal-Abad Qirg‘iziston temir yo‘lining Janubiy bo‘limi markaziga aylandi.

1-avgust 1994-yilda temir yo‘l magistraliniqurish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Uni Baliqchi dan Qo‘chqor orqali Qora-Keche gacha, keyinchalik esa Jalal-Abadgacha (mavjud Jalal-Abad — Ko‘k-Yong‘oqliniyasining bir qismidan foydalangan holda) tortish rejalashtirilgan edi. Loyiha keng reklama qilindi, Qirg‘iziston prezidenti Asqar Akayevishtirokida magistral qurilishini boshlashga bag‘ishlangan tantanali marosim o‘tkazildi. Amalda loyiha Baliqchi stansiyasi yaqinida bir necha yuz metr rels yotqizish bilan cheklanib qoldi. 1998-yil yanvarida loyiha bekor qilindi. U Andijondan (O‘zbekiston) Qashqarga (Xitoy) boradigan Qirg‘iziston orqali o‘tuvchi temir yo‘lning bir qismi bo‘lishi kerak edi. 2019-yil avgust holatiga ko‘ra, loyiha bo‘yicha haqiqiy qurilish boshlanmagan. Ilgari asosan ko‘mir tashilgan Jalal-Abad — Ko‘k-Yong‘oq uchastkasi hozirda konservatsiya qilingan. Qirg‘iziston temir yo‘li boshqarmasi yo‘lni demontaj qilishga ruxsat bermagani sababli relslar joyida, ammo ayrim qismlarini daraxtlar bosib ketgan va harakatlanishga yaroqsiz.

2000-yilda Jalal-Abad — Qorasuv — O‘shyo‘nalishida shahar atrofi poyezdlari qatnovi tiklandi. Biroq yo‘lovchi tashish uzoq davom etmadi.

2008-yil avgust holatiga ko‘ra, temir yo‘l liniyasining faqat Jalal-Abad — Qorasuv uchastkasi ishlagan. Jalal-Abadga kelayotgan poyezdlar va Jalal-Abad deposiga biriktirilgan barcha teplovozlar O‘zbekiston hududidan to‘xtamasdan o‘tgan. Jalal-Abad stansiyasida Qirg‘iziston temir yo‘lining TCh-2 lokomotiv deposi (ilgari O‘rta Osiyo temir yo‘lining TCh-4 Andijon lokomotivlariga texnik xizmat ko‘rsatish punkti) joylashgan. Harakat tarkibida 2TE10M-0581 (2 seksiya), 2TE10V-4195 (kamida 1 seksiya), ChME3-6644 teplovozlari bo‘lgan. Jami taxminan 5 ta ChME3 va 6 ta 2TE10 seksiyasi mavjud edi. 1991-yildan keyin Jalal-Abadga yangi lokomotivlar kelmagan.

Mustaqil Qirg‘iziston tarkibida

1991-yilda Jalal-Abad shahriga viloyat markazi maqomi berildi.

19-oktabr 2007-yilda shahar 130 yilligini nishonladi. Mamlakat rahbariyati ishtirokidagi asosiy tantanalar «Teltoru» ippodromida bo‘lib o‘tdi. Shahar «Danaker» ordeni bilan taqdirlandi.

13-16-iyun 2010-yilda shahar va unga tutash qishloqlarda millatlararo ziddiyatlar asosidagi ommaviy tartibsizliklar sodir bo‘ldi.

Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish

Shahar partiya qo‘mitasi kotiblari

  • Jalolobod viloyat ijroiya qo‘mitasi raisi Suerqulov Abdi Suerqulovich (1942)
  • Dobrobaba Matvey Denisovich (1953).
  • Parfyonov Andrey Ivanovich (? — 19.05.1959).
  • Mamakeyev (19.05.1959 — ?).
  • Aldasheva Shakira Baygaziyevna (1968—1976).

Shahar merlari

Shahar merini shahar kengashisessiyasi saylaydi. 1991-yilda mustaqil Qirg‘iziston tarkibidagi Jalal-Abadning birinchi meri etib Qosim Madaminovich Ismonov saylangan.

  • Qosim Madaminovich Ismonov (1991—1996).
  • Baxt Adilov (~2012).
  • Muxtor Arapboyev (2013-yil fevral — 5-avgust 2014-yil).
  • Salaydin Avazov (5-avgust 2014-yildan).
  • Muratali Tagayev (12-iyun 2018-yildan).
  • Ernisbek O‘rmokov (3-dekabr 2020-yildan)

Mukofotlar

  • «Danaker» ordeni (15-oktabr 2007-yil) — Jalal-Abad shahrining Qirg‘iz Respublikasi mustaqilligi va suvereniteti shakllanishidagi alohida tarixiy o‘rni, do‘stlik va millatlararo totuvlikni mustahkamlashga qo‘shgan hissasi inobatga olinib, shuningdek, uning 130 yilligi munosabati bilan.

Iqtisodiyot

Transport

Mahalliy transportning asosiy turi avtomobil transportidir. Temir yo‘l stansiyasi va aeroport ham mavjud.

Korxonalar

Eng yirik sanoat korxonalari: Qirg‘iziston–Kanada hamkorligidagi «Qirg‘iz Petroleum Kompani» neftni qayta ishlash korxonasi; travertin, ohaktosh va chig‘anoqtosh qazib oluvchi korxona; «Markaziy Osiyodagi toshga ishlov berish zavodi» yopiq aksiyadorlik jamiyatining g‘isht zavodi; «Kelechek», «Nur», «Nasos» aksiyadorlik jamiyatlari; savdo-texnologik uskunalar zavodi va OP 36/10. «Qirg‘izxlopok» yopiq aksiyadorlik jamiyati va «Oq-Oltin» qo‘shma korxonasi paxta tolasi ishlab chiqaradi. «Tura-Ay» va «Aziz-Tabak» mas’uliyati cheklangan jamiyatlari tamakini fermentatsiya qilish korxonalari sifatida faoliyat yuritadi.

Shahardagi un tortish korxonalari: «Azrat Ayib» aksiyadorlik jamiyati, «Intershak» ishlab chiqarish-savdo kompaniyasi yopiq aksiyadorlik jamiyati va «Maryam va Ko» mas’uliyati cheklangan jamiyati. Alkogolli mahsulot ishlab chiqaruvchi «Jalal-Abad Aroq zavodi» yopiq aksiyadorlik jamiyati ham ishlaydi.

Yengil sanoat korxonalari orasida yiliga 7 mln m²noto‘qima material ishlab chiqarish quvvatiga ega «Mata» aksiyadorlik jamiyati bor. Shaharda yog‘ochni qayta ishlash va mebel ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi «Emerek» hamda «Ko‘k-Art» aksiyadorlik jamiyatlari ham faoliyat yuritadi.

Banklar va mikrokredit uyushmalari

  • «Kompanon Bank» yopiq aksiyadorlik jamiyati
  • «EkoIslamikBank» yopiq aksiyadorlik jamiyati
  • «Bay Tushum» ochiq aksiyadorlik jamiyati
  • «Bank Qirg‘iziston» ochiq aksiyadorlik jamiyati.

Savdo

Jalal-Abadda chakana savdo xususiy mulkka qarashli 10 ta doimiy bozor va 9 ta kichik bozorda, shuningdek, 120 ta do‘konda olib boriladi.

Ta’lim

1935-yildan pedagogika texnikumi faoliyat yuritadi. Keyinchalik Qirg‘iziste’moluyushmasining kooperatsiya texnikumi va tibbiyot texnikumi tashkil etilgan. Shaharda 10 ta o‘rta maktab va bitta kasb-hunar bilim yurti qurilib, faoliyat ko‘rsatgan.

Hozir 22 ta o‘rta maktab, shuningdek, o‘g‘il bolalar va qizlar uchun turk litseylari hamda tibbiyot bilim yurti faoliyat yuritadi. Bir nechta universitet bor: Jalolobod davlat universiteti, Kantoro Sharipovich To‘xtamatov nomidagi Xalqaro universitet, Huquq va biznes akademiyasi.

Diqqatga sazovor joylar

Sovet davrida «Jalal-Abad» kurorti butunittifoq sog‘lomlashtirish maskani hisoblangan. Bu yerga har yili butun SSSRdan oshqozon-ichak yo‘llari, teri va ginekologik kasalliklari bilan og‘rigan minglab sayyohlar kelgan. Bugun ham kurortning mineral buloqlari va shifobaxsh balchig‘i sayyohlarni jalb qiladi. Shahar markazidan kurortga avtobusda borish mumkin. Asosiy davolash vositalari — vannalar va ichimlik orqali davolashda qo‘llaniladigan termal, kam va kuchli minerallashgan sulfat-gidrokarbonatli natriy-kalsiyli suvlar. Kurortda torfli-balchiqli loyqa ham davolash maqsadida ishlatiladi. Balneologik va balchiq bilan davolash bilan bir qatorda elektr va yorug‘lik muolajalari, davolovchi jismoniy tarbiya, massaj, iqlim bilan davolash, davolovchi suzish havzasi, parhez ovqatlanish, fitobar hamda igna refleksoterapiyasi qo‘llaniladi. Kurortda yozda 450 o‘rinli, qishda 150 o‘rinli sanatoriy faoliyat ko‘rsatadi. Mehmonlar uchta korpus va 2-4 o‘rinli to‘rtta kichik uyda joylashtiriladi. Davolanish uchun ko‘rsatmalar: ovqat hazm qilish organlari, suyak-mushak tizimi, nerv tizimi kasalliklari, ginekologik, urologik va teri kasalliklari.

Shahardan 57 km uzoqlikda, Qora-Olma tog‘ massivi darasida 1972-yilda qurilgan «Oltin Bolalik» bolalar sog‘lomlashtirish oromgohi joylashgan.

Shaharda yana quyidagilar mavjud:

  • Shaharda oltita filiali va 126 000 ta kitob hamda jurnal fondiga ega viloyat kutubxonasi.
  • Ijodiyot uyi qoshidagi bolalar kutubxonasi, fondida 25 000 ta kitob va jurnal bor.
  • Kurortga olib boruvchi yo‘l bo‘yida, Ayub-Tog‘ etagidagi shahar tarix muzeyi. Unga 1972-yilda keyinchalik Jalal-Abad shahrining faxriy fuqarosi bo‘lgan Vasiliy Filippovich Trunov asos solgan. Muzeyning maydoni — 199 m² bo‘lib, 9 ta zaldan iborat. Muzey viloyatdagi eng qadimiy muzeylardan biridir. Unga yiliga 10 000 nafargacha odam tashrif buyuradi.
  • Bog‘lar. Shaharda uchta madaniyat va istirohat bog‘i faoliyat ko‘rsatadi. Jumladan, 7,5 ga maydonga ega To‘qto‘g‘ul nomidagi bog‘ va 14,5 ga maydonga ega Jenish bog‘i (sobiq VLKSM bog‘i) mavjud.

Havolalar