Qarag‘anda haqida

Shahar
Qarag‘anda
qozoq. Қарағанды / Qarağandy
Yuqoridan soat miliga teskari yo‘nalishda: Konchilar madaniyat saroyi, Anet Bobo masjidi, Fotima Bibi Maryam sobori, yopiq tennis korti, «Qarag‘anda-Arena» muz sport saroyi, Nurken Abdirov nomidagi sport saroyi
49°48′ sh. k. 73°07′ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Qozog‘iston
Maqomi viloyat markazi
Viloyat Qarag‘anda
Ichki bo‘linishi 2 ta tuman: Alixon Bo‘keyxonov va Qozibekbiy
Hokim Meyram Kojuxov
Tarix va geografiya
Asos solingan 1931
Shahar maqomi dan 1934
Maydoni
  • 279 (shaharning o‘zi)
  • 498 (shahar hokimligi hududi) km²
Markazining balandligi 553 m
Iqlim turi keskin kontinental
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholisi
Aholisi ↗515 632 kishi (2023)
Zichligi 1796 kishi/km²
Aglomeratsiya 1 000 312 (2022) Qarag‘anda aglomeratsiyasi
Millatlar
Dinlar sunniylar, pravoslavlar, katoliklar va boshqalar
Aholining atalishi qarag‘andaliklar, qarag‘andalik erkak, qarag‘andalik ayol
Rasmiy til qozoq tili va rus tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +7 7212
Pochta indekslari 100000-100030
Avtomobil kodi 09 (ilgari K, M)
KATO kodi 351010000
Boshqa ma’lumotlar
Mukofotlar Орден Трудового Красного Знамени
gov.kz/memleket/e… (qozoq.)
Караганда на карте
Qarag‘anda xaritada
Караганда
Qarag‘anda
Караганда на карте
Караганда
Qarag‘anda
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Qarag‘anda (rasmiy nomi — Qarag‘andi; qozoq. Қарағанды / Qarağandyfayl haqida) — Qozog‘istondagishahar, ma’muriy markazi — Qarag‘anda viloyati.

Shahar nomi past bo‘yli buta — qarag‘ana (qozoqcha nomi — қараған) ning nomidan kelib chiqqan. Bu sariq gulli buta shahar atrofida ko‘plab o‘sadi. Qarag‘andaning tabiiy zonasi — quruq dasht zonasining janubi. Shahar Qozoq past tog‘ligining (qozoq. Sari Arqa «sariq tizma») hududida, Qozog‘iston markazidagi o‘ziga xos past tog‘li va tepalikli massivlardan iborat mintaqada joylashgan.

1857-yilda hozirgi Qarag‘anda hududida toshko‘mir qazib olish uchun Ivanov kon kesimi paydo bo‘lgan. 1931-yilda Qarag‘anda konchilar manzilgohi ishchilar shaharchasiga aylantirilgan, 1934-yildan esa shahar bo‘lgan. Qarag‘anda 10-fevral 1934-yilda shahar maqomini olgan. Shahar Qozog‘istonning markaziy qismidajoylashgan. U yirik sanoat, ilm-fan va madaniyat markazidir.

Qarag‘anda shahar hokimligining hududi 498 km², shundan 279 km² bevosita Qarag‘anda shahri hududidir; aholi soni bo‘yicha Qozog‘istonda 5-o‘rinda turadi. 2000-yillar boshida 2-o‘rindan pastga tushib, quyidagi shaharlardan ortda qoldi: Olmaota: Chimkent, yangi poytaxt Ostonaga va Aqtobegaboy bergan. Ma’muriy jihatdan shahar ikkita tumanga bo‘lingan: Qozibek biy nomidagi va Alixon Bo‘keyxonov. Mahalliy boshqaruv organlari — shahar hokimligi va shahar maslihati.

Qarag‘anda viloyatida ko‘mir qazib olish, mashinasozlik, metallga ishlov berish va oziq-ovqat sanoatining yirik korxonalari faoliyat yuritadi. Shaharda transport, ta’lim, fan, madaniyat va aloqa sohalarida ko‘plab korxonalar bor. Hozirgi kunda Qarag‘anda Qozog‘istonning eng yirik sanoat, iqtisodiyot, ilm-fan va madaniyat markazlaridan biridir.

Etimologiya

Shahar nomi qozoqcha qozoq. қараған — rus tilida qarag‘anadeb ataladigan buta nomidan kelib chiqqan. Qozoq tilidagi qo‘shimcha -ды so‘zidan sifat yasashni bildiradi: qozoq. қараған; demak, Қарағанды/Qarag‘anda — bu qarag‘ana o‘sadigan joy.

Boshqa bir talqinga ko‘ra, shahar nomi Qoraxoniylar davlati va uni boshqargan turkiy Qoraxoniylar sulolasinomidan olingan. Bu davlat o‘rta asrlarda Markaziy Osiyoda mavjud bo‘lgan va hozirgi Markaziy hamda Janubiy Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston hududlarini qamrab olgan. Qarag‘anda viloyatidagi Balxash ko‘li Qoraxoniylar davlatining shimoliy chegarasining bir qismini tashkil etgan. Qoraxon tarjimada «katta, bosh» (qora) «hukmdor, podshoh» (xon)[manba 174 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Qozog‘istonning rus tilidagi manbalari uchun milliy ensiklopediyada «Qarag‘andi» nomi tasdiqlangan.

Konchilar madaniyat saroyi

Tarix

Qarag‘andadagi favvoralardan biri
Shahar markazi
G‘alaba bog‘i

XIX asrda hozirgi shahar o‘rnida quyidagi urug‘chalar yashagan: qarake, sarmantay va murat; ular oltoy-qarpiq urug‘iga mansub arg‘in qabilasining vakillari edi.

Dastlabki rus ko‘chmanchilari Yekaterinoslav (62 oila), Stavropol — 21, Don qo‘shinlari viloyati — 17, Kiyev guberniyasi — 16, Voronej — 5, Smolensk — 4, Xarkov — 3, Perm va Tavriya guberniyalaridan — har biridan 2 tadan kelgan. Shuningdek, Qozon, Kursk, Oryol, Orenburg, Xerson guberniyalarining har biridan bittadan oila kelgan. Ular Stolipinning agrar islohoti doirasida 1906-yilda ko‘chib kelib, Mixaylovka qishlog‘iga asos solgan (Qozibekbiy tumani (Qarag‘anda)), keyin esa Tixonovka, Zelyonaya Balka va Novouzenkamanzilgohlari tashkil etilgan. Inqilobdan keyin inglizlarning ketishi sababli ko‘mir qazib olish vaqtincha to‘xtagan. Hududiy jihatdan Spassk volosti Aqmola uyezdi Aqmola viloyati.

Qarag‘andadagi pishirilgan qizil loy g‘ishtdan qurilgan dastlabki uchta uy 1907—1909-yillarda inglizlar tomonidan bunyod etilgan. Bu binolarda ko‘mir konlari ma’muriyati, shifoxona, maktab va xizmatchilar xonalari joylashgan. Shu uch binodan tashqari, inglizlar Qarag‘andada sanoat ehtiyojlari uchun ilk, uzunligi 40 kilometr bo‘lgan tor izli Qarag‘anda — Spassk temiryo‘lini qurgan.

1930-yilda ko‘mir qazib olish faol qayta boshlandi va surgun qilingan (quloq qilingan) SSSR fuqarolari va ularning oilalari uchun loydan qurilgan yarim yerosti vaqtinchalik turar joylar qurila boshlandi. So‘ngra quyidagi posyolkalar barpo etildi: Mayquduq, Novaya Tixonovka va Prishaxtinsk, bu yerga yangi kelgan ishchi va mutaxassislarning ko‘pchiligi joylashdi. Eski posyolkalarda ham aholi soni ancha ko‘paydi.

20-mart 1931-yilda Qozog‘iston Markaziy ijroiya qo‘mitasi (QozMIQ) QozMIQga bevosita bo‘ysunadigan, mustaqil budjetga ega Qarag‘anda ishchilar kengashini tashkil etishga qaror qildi. Uning markazi keyinchalik shahar tarkibiga kirgan Bolshaya Mixaylovka qishlog‘ida joylashgan edi. 1931-yilda Qarag‘anda konchilar manzilgohi ishchilar shaharchasiga aylantirildi. 1930—1931-yillarda shaharcha kengashining, 1931—1932-yillarda esa shahar kengashining birinchi raisi etib Qarag‘anda viloyati Shet tumanida tug‘ilgan Shektibayev Kariboz (1897—1938) tayinlandi.

10-fevral 1934-yilda Butunrossiya Markaziy ijroiya qo‘mitasi Rayosati qaror qildi: «1. Quyidagi aholi punktlari Qirg‘iziston ASSR (uning tarkibiga Qoraqirg‘iz avtonom viloyatiham kirgan) shaharlariga aylantirilsin: b) Telman tumanida, Qarag‘anda viloyatiningQarag‘anda toshko‘mir havzasini ishlatish bo‘yicha davlat tresti qurilishi hududida vujudga kelgan aholi punktiga Qarag‘anda nomi berilsin».

1934—1938-yillarda moskvalik me’morlar A. I. Kuznetsovrahbarligida 300 ming aholiga mo‘ljallangan shaharning birinchi bosh rejasi ishlab chiqildi.

Aynan Ikkinchi jahon urushi davrida minglab qarag‘andaliklar sovet armiyasi saflarida jang qilgan.

1950-yillarda shaharda ikkita falokat sodir bo‘lgan — Il-12 samolyotining halokati va 4-D zavodidagi portlash.

1960—1970-yillarda shahar aholisi ko‘payishi sababli panel uylar qurildi. Loyiha ustida ishlagan me’morlardan biri — S. I. Mordvintsev.

1974-yilda 66 ta korxona va tashkilot, jumladan, 3 ta ochiq kon hamda 26 ta shaxta «Qarag‘andako‘mir» ishlab chiqarish birlashmasiga birlashtirildi.

1990-yillarda shaharning konchilikka bog‘liq iqtisodiyoti katta zarar ko‘rdi. Ko‘mir sanoati va unga xizmat ko‘rsatuvchi korxonalarning bir qismini yopishga to‘g‘ri keldi.

Shu davrda shaharda ijtimoiy obyektlar qurilishi davom etdi. Jumladan, mustaqillikning 10 yilligi munosabati bilan Qozog‘istonda Etnopark qurildi. Undagi kichik hududda Qarag‘anda viloyatining landshaftiaks ettirildi. 2012-yilda Etnopark o‘rnida shaharning yangi diqqatga sazovor obyektlari, jumladan, masjid qurildi. 28-may 2011-yilda mashhur iboraga bag‘ishlangan yodgorlik ochildi: «Qayerda-qayerda? Qarag‘andada!».

2013-yilda shahar tarkibiga quyidagi hududlar kiritilishi e’lon qilindi: Janaauil, Ko‘kpekti qishloqlari va «Sariarqa» maxsus iqtisodiy zonasi.

31-may 2022-yilda, siyosiy qatag‘on qurbonlarini xotirlash kunida ocharchilik (qozoq. «Asharshiliq qurbandarina»)yodgorligi ochildi. Yodgorlik Etnoparkdagi masjid yaqinida joylashgan bo‘lib, Jarmuhamed Tlegenuli tomonidan granitdan yaratilgan. Poydevori bilan yodgorlik balandligi 1,2 m.

28-oktabr 2023-yilda mustaqil Qozog‘iston tarixidagi qurbonlar soni bo‘yicha eng yirik sanoat falokati — yong‘in va portlash bilan bog‘liq edi. Falokat Kostenko nomidagi shaxtada, «ArselorMittal Temirtau» kompaniyasi obyektida yuz berib, 46 kishi halok bo‘ldi.

Kaskad maydoni
Qarag‘anda shahri rejasi
Abay (Lenin) ko‘chasi
Tennis korti

Lagerlar

Qarag‘anda tarixi quyidagi lagerlar bilan chambarchas bog‘liq: Karlag, ALJIR va GULAG.

Ko‘plab SSSR va xorijiy fan hamda san’at arboblari qamoqda saqlangan Karlag Qarag‘anda madaniyatining muhim o‘chog‘iga aylandi. U Dolinskoye posyolkasi (Qarag‘anda viloyati) yaqinida joylashgan edi.

Mahbuslar sovet bayramlari munosabati bilan konsert va spektakllar uyushtirgan. Rassomlar bezak ishlari bilan shug‘ullangan. Hatto Karlagda baletsahnalashtirilgani ham ma’lum. Bularning barchasi asosan yuqori professional darajada bo‘lgan. Aynan 1930-yillarning oxirida Qarag‘anda tasviriy san’ati tarixi boshlangan va butun Qozog‘iston san’ati rivojining yangi bosqichiga zamin yaratilgan.

Ko‘plab qatag‘on qilingan va deportatsiya qilingan kishilar Qarag‘andada yashab qolgan hamda shaharning ilm-fan va madaniyat rivojiga katta hissa qo‘shgan.

Aleksandr Soljenitsin, «GULAG arxipelagi»:

Surgun o‘lkasining deyarli asosiy poytaxti, hech bo‘lmaganda uning durdonalaridan biri Qarag‘anda edi. … O‘sha paytlar ocharchilik hukm surgan shaharning kiraverishida, tramvaylar yaqin kelmaydigan (yerosti shtreklariga tushib ketmasligi uchun) qandalali barak-vokzal yaqinidagi tramvay aylanmasida ramziy g‘isht uy turardi. U qulab tushmasligi uchun devori yog‘och tirgaklar bilan mustahkamlangan edi. Yangi shaharning markazida tosh devorga o‘yib: «Ko‘mir — bu non» (sanoat uchun), deb yozib qo‘yilgandi. Darhaqiqat, bu yerda do‘konlarda har kuni qora pishirilgan non sotilardi — shahar surgunining imtiyozi ham shu edi. Bu yerda og‘ir, qora ish ham, faqat u emas, boshqa ishlar ham doimo topilardi. Ammo qolgan oziq-ovqat do‘konlari ancha bo‘sh edi. Bozor peshtaxtalariga esa yaqinlashib bo‘lmasdi: narxlar aql bovar qilmas darajada qimmat edi. Shaharning to‘rtdan uch qismi bo‘lmasa ham, uchdan ikki qismi o‘sha paytda pasportsiz yashar va komendanturalarda ro‘yxatdan o‘tib turardi; ko‘chada sobiq mahbuslar, ayniqsa, Ekibastuzdagilar, meni tez-tez chaqirib, tanib qolishardi…

Gulder-1 kichik tumani

Shahar qurilishida nemis va yapon harbiy asirlari ham qatnashgan.

Shuningdek, 2025-yilda MDH Davlat rahbarlari kengashi Qarag‘andaga Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligining «Mehnat shuhrati shahri. 1941—1945-yillar» faxriy unvonini berdi.

Qarag‘anda MDH ning 2028-yilgi yoshlar poytaxti deb e’lon qilindi.

Geografiya

Iqlim

Iqlim Qarag‘andada, butun Shimoliy va Markaziy Qozog‘istondagi kabi, keskin kontinental bo‘lib, qishi qattiq, yozi issiq va yillik yog‘in miqdori oz. Yozda shahar tashqarisidagi o‘simliklar qovjiraydi, qishda esa qor bo‘ronlari tez-tez kuzatiladi.

Qarag‘anda iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 6,2 8 22,3 31 35,6 39,1 39,6 40,2 37,4 27,6 18,9 11,5 40,2
O‘rtacha eng yuqori t, °C −8,7 −7,7 −1,4 12 20,1 25,6 26,8 25,4 19,2 10,5 −0,2 −6,8 9,6
O‘rtacha harorat, °C −12,9 −12,7 −6,2 5,6 13,3 18,9 20,4 18,6 12,2 4,4 −4,8 −11 3,8
O‘rtacha eng past t, °C −17,1 −17,2 −10,4 0,1 6,9 12,3 14,3 12,3 6,1 −0,3 −8,6 −15,1 −1,4
Mutlaq eng past t, °C −41,7 −41 −34,7 −24 −9,5 −2,3 1,7 −0,8 −7,4 −19,3 −38 −42,9 −42,9
Yog‘in (me’yor), mm 21 19 18 22 36 36 41 28 22 35 27 22 332

Suv resurslari

Shahar hududidan Buqpa daryosi oqib o‘tadi va Irtish — Qarag‘anda kanalishu yerda tugaydi. Shaharning janubiy qismida quyidagi suv ombori joylashgan — Fyodorov suv ombori.

Tuproq va o‘simliklar

Janubi-sharqiy hudud, Qarag‘anda

Asosiy tuproq turi — to‘qqo‘ng‘irtuproq. O‘simliklari dasht mintaqasiga xos: qarag‘anazor, tavolga, chalov va boshqalar.

Aholi

Aholi soni
1923193919591970197919891999
612↗165 818↗397 083↗523 271↗571 877↗613 797↘436 864
200920212023
↗459 778↗508 824↗515 632
100 000
200 000
300 000
400 000
500 000
600 000
700 000
1979
2023

1-oktabr 2019-yil holatiga ko‘ra, shahar aholi soni bo‘yicha Qarag‘anda viloyatida birinchi (496 701 kishi), Qozog‘istonda esa beshinchi (undan oldinda Olmaota, Ostona, Chimkent va Aqtobeshaharlari bor edi) o‘rinni egallagan. Keyin Qarag‘anda 497 381 aholiga ega bo‘lgan Aqtobega beshinchi o‘rinni boy berdi.

Aqtobe va Qarag‘andaning aholi soni bo‘yicha o‘rinlari almashishiga bir necha sabab bor. Birinchidan, 2019-yil bahorida Qozog‘iston statistika organlari Aqtobe shahar hokimligiga bo‘ysunuvchi qishloq aholi punktlaridagi 60 ming kishini bevosita Aqtobe shahri aholisi tarkibiga kiritishni boshladi. Natijada shahar aholisi statistik jihatdan shuncha kishiga ortdi. Ikkinchidan, dastlabki 9 oyda (2019-yil) Aqtobeda tabiiy o‘sish 6807 kishini, Qarag‘andada esa shu davrda 2712 kishini tashkil etdi. Uchinchidan, o‘sha davrda Aqtobeda migratsiya hisobiga aholi 2580 kishiga ko‘paygan, Qarag‘andada esa 3741 kishiga kamaygan.

1990-yillarning oxirigacha Qarag‘anda mamlakatdagi aholi soni bo‘yicha ikkinchi shahar edi. 1990-yillarda iqtisodiy tanazzul va aholining ko‘chib ketishi natijasida aholi soni 150 mingdan ortiq kishiga kamaydi.

2023-yil boshida shahar hokimligi hududidagi aholi soni 515 835 kishi edi.

Milliy tarkib (2023-yil boshida):

Madaniyat

Nurken Abdirov nomidagi sport saroyi
«Chayka» mehmonxonasi

Shaharda ko‘plab tarixiy va madaniy yodgorliklar mavjud. Ular qatorida Konstantin Stanislavskiy nomidagi teatr va Saken Seyfullin nomidagi teatr, Konchilar madaniyat saroyi, Afg‘onistonda halok bo‘lgan qarag‘andalik jangchilar xotirasiga bag‘ishlangan me’moriy-yodgorlik majmuasi, «Konchilar shuhrati» yodgorligi, sirk binosi, Nurken Abdirovnomidagi sport saroyi, «Shaxtyor» stadioni, Nurken Abdirov, Buxor jirov, G‘abiden Mustafin, Appaq Bayjanov, Aleksandr Pushkin, A. Qunanboyev, Nikolay Gogol, Yuriy Gagarin haykallari, «Mangu olov» jangovar shuhrat yodgorligi, «Chayka» mehmonxonasi, «Xushxabar elchisi» yodgorligi va boshqalar bor. 2017-yilda haykal o‘rnatilgan shaxs — Viktor Soy.

Qarag‘andaning taraqqiyot tarixi turli madaniyat va an’analarning boy uyg‘unligini namoyon etadi. Shahar madaniyati bag‘rikenglik va mehmondo‘stlik bilan ajralib turadi.

Qarag‘andada 25 ga yaqin milliy madaniy markaz va jamiyat faoliyat yuritadi: «Soglasiye» rus madaniy markazi, «NAMUS» ozarbayjon etnomadaniy markazi, «Vidergeburt» nemis madaniy markazi, Qarag‘anda yahudiy madaniyati markazi, «Poloniya» polyak jamiyati, «Avgi» yunon madaniy markazi, Qozog‘iston koreyslari uyushmasining filiali, «Vaynax» chechen-ingush etnomadaniy birlashmasi, «Spadchina» belarus madaniyati jamg‘armasi, «Dakiya» rumin jamiyati, ukrain tili bo‘yicha T. G. Shevchenko nomidagi «Ridne slovo» jamiyati, «Axiska» turk milliy markazi, «Djorjiya» gruzin markazi, «Erebuni» arman markazi, «G‘amxo‘rlik markazi — Xesed Polina» respublika yahudiy xayriya jamoat birlashmasining filiali, «Biyanxu» dungan madaniy markazi, «Lituanika» litva madaniy markazi, uyg‘ur milliy-madaniy markazi filiali, «Drujba» xitoy madaniy markazi va boshqalar.

Teatrlar

Qarag‘anda akademik musiqali komediya teatri

Viloyat drama teatri

16-noyabr 1973-yilda tashkil etilgan. Teatrning bosh rejissyori va badiiy rahbari Vadim Borisovich Grigoryevbo‘lgan. Teatr jamoasining asosini ilgari SSSRning boshqa shaharlarida ishlagan aktyorlar tashkil qilgan. Ular orasida RSFSR xalq artisti Igor Voynarovskiy, RSFSRda xizmat ko‘rsatgan artist, Qozog‘iston SSR xalq artisti Nina Simonova, Qozog‘istonda xizmat ko‘rsatgan artistlar I. Trunov, V. Suxov, B. Karkach, V. Zligarev, S. Mokanova, V. Vorobyov, L. Melnikov, N. Melnikova-Bayrachnaya ham bor edi. Ular qatoridan konservatoriyalar hamda teatr va musiqa o‘quv yurtlarini bitirgan yoshlar ham munosib o‘rin oldi. Teatrning ko‘plab tarbiyalanuvchilari (A. N. Pidgorodetskiy, E. A. Livensova va boshqalar) boshqa mamlakatlarning musiqali teatrlarida faoliyatini muvaffaqiyatli davom ettirmoqda. 2000-yilda teatrga «Akademik» unvoni berilgan. Qozog‘istonda bunday unvonga ega teatrlar soni 6 ta.

S. Seyfullin nomidagi qozoq drama teatri

Viloyat qozoq drama teatri 1932-yildan mavjud. 1964-yilda teatrga qozoq adabiyotining taniqli arbobi Saken Seyfullinnomi berilgan. Teatr M. Avezov, G. Musrepov, S. Muqanov va boshqa qozoq dramaturglarining pyesalarini sahnalashtirgan.

K. S. Stanislavskiy nomidagi rus drama teatri

Drama teatriga 1930-yilda asos solingan. 1963-yilda teatrga buyuk rejissyor K. S. Stanislavskiy nomi berilgan. 1981-yilda, ellik yilligi munosabati bilan, teatrga quyidagi mukofot berildi — Xalqlar do‘stligi ordeni.

Teatr sahnasida Qozog‘iston SSR xalq artistlari V. V. Karavayev, A. A. Demidova, V. F. Korniyenko, V. K. Borisov, Rossiya xalq artisti A. I. Buldakov, Qozog‘iston SSRda xizmat ko‘rsatgan artistlar T. F. Zelenin, T. A. Davidova, D. A. Belov, V. T. Makush, A. P. Zimareva ijod qilgan. Hozir truppada Qozog‘iston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan artist N. F. Shtokolova va artistlar T. A. Fedorenko, V. G. Zlobin, L. M. Pekusheva, I. F. Gorodkova, I. S. Nemtsev, A. P. Kochemaskin, O. L. Svetkova, G. A. Turchina va boshqalar bor.

«Buratino» qo‘g‘irchoq teatri

«Buratino» qo‘g‘irchoq teatri 2003-yilda musiqali komediya teatrining bolalar bo‘limi sifatida ochilgan. Teatrda N. Korniyenko rahbarligidagi katta hajmli qo‘g‘irchoqlar studiyasi faoliyat yuritadi. Teatr bir necha bor «Teatr bolalar nigohida» bolalar teatr festivalining sovrinlari va faxriy yorliqlariga sazovor bo‘lgan.

Kinoteatrlar

Qarag‘andada 6 ta kinoteatrbor, bu 1980-yillardagidan kam. 1990-yillarda «Mir», «Qozog‘iston», «Yubileyniy», «Rodina» (uning o‘rnida uch zalli Kinoplexx kinoteatri bo‘lgan City Mall savdo majmuasi qurilgan), «Mayak» (masjidga aylantirilgan), «Spartak» va Abay nomidagi (cherkovga aylantirilgan) kinoteatrlar yo‘q bo‘lib ketdi. 90-yillarning oxirida «Avrora» kinoteatri «Sari-Arqa» deb qayta nomlandi va 2007 hamda 2015-yillarda zamonaviy ikki zalli kinoteatrga aylantirildi. 2017-yilda Mayquduqda «Sary Arka cinema 3D» kinoteatri ochildi (sobiq «Botagoz» kinoteatri binosida), sig‘imi 502 kishi.

  • Lenin kinoteatri yopilguniga qadar shaharning eng qadimiy kinoteatrlari orasida faoliyat yuritayotgan oxirgisi edi. U 1960-yil aprelida ochilgan. 2002-yilda rekonstruksiya qilinib, texnik jihatdan qayta jihozlangan. Har biri 160 o‘rinli ikkita zalga ega bo‘lgan kinoteatr 2018-yil oktabrda yopildi.
  • Kinoteatr Kinoplexx3D — City MALL savdo markazida joylashgan. Har birida 400 o‘rindan bo‘lgan uchta zal bor.
  • «Sari-Arqa» kinoteatri — 386 va 140 o‘rinli ikkita zaldan iborat. Ilgari «Avrora» deb atalgan.
  • Mayquduqdagi «Sary Arka cinema 3D» kinoteatri (sobiq sovet davridagi «Botagoz» kinoteatri) — Qozog‘istondagi eng yirik kinoteatrlardan biri. U 23-dekabr 2017-yilda ochilgan. 502 tomoshabinga mo‘ljallangan zali qizil rangda bezatilgan.
  • «Sarijaylau» kinoteatri — Qarag‘andadagi birinchi davlat kinoteatri bo‘lib, Konchilar madaniyat saroyida joylashgan.

Muzeylar

Qarag‘andaning Janubi-sharqiy kichik tumanidagi bog‘da, baynalmilal jangchilar yodgorligi yaqinidagi haykal

Qarag‘anda viloyat tarixiy-o‘lkashunoslik muzeyi

1932-yilda politexnika muzeyi sifatida tashkil etilgan, 1938-yilda esa viloyat o‘lkashunoslik muzeyi deb nomlangan. Hozir muzeyda 3 ta ilmiy-tadqiqot bo‘limi mavjud: umumiy tarix, arxeologiya va etnografiya, zamonaviy tarix hamda ekskursiya-ommaviy ishlar bo‘limlari. Muzey fondida 134 810 eksponat mavjud. Muzeyning umumiy maydoni 1800 m². Ekspozitsiya 14 ta zalda joylashgan.

Qarag‘anda viloyat tasviriy san’at muzeyi

1988-yilda ochilgan. Muzey kolleksiyasida 8000 dan ortiq rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik hamda bezak-amaliy san’at asarlari mavjud. To‘plamga qarag‘andalik ustalar sovg‘a qilgan asarlar asos bo‘lgan. Ular orasida Qozog‘iston SSRda xizmat ko‘rsatgan san’at arboblari M. Abilqasov, V. Krilov hamda rassomlar P. Antonenko, P. Rechenskiy, R. Yesirkeyev, V. Shamshin, P. Andreyukning asarlari bor. Muzey san’at asarlarini yig‘ish, fondlarni shakllantirish, saqlash va keng jamoatchilikka namoyish etish bilan shug‘ullanuvchi ilmiy-tadqiqot hamda madaniy-ma’rifiy muassasadir. Har yili muzeyga qariyb 60 000 kishi tashrif buyuradi. Muzey zaxiralarida taniqli qozog‘istonlik rassomlarning asarlari saqlanadi. Muzeyda katta ekslibrislar to‘plami ham bor.

Qarag‘anda viloyat ekologiya muzeyi

Muzey ekologik madaniyatni saqlash va rivojlantirishga, aholining ekologik axborotdan erkin foydalanishini ta’minlashga qaratilgan. Soxta realistik uslubdagi interaktiv ekspozitsiyalar Markaziy Qozog‘istonning dolzarb ekologik muammolari, xususan, yadro sinovlari tarixi va oqibatlari haqida hikoya qiladi. Bu sinovlar Semipalatinsk yadro poligonidao‘tkazilgan. Shuningdek, Sovet Ittifoqining «Yulduzlar urushi» dasturiga oid o‘tmish sirlari va raketaga qarshi mudofaa poligoni — Sari-ShaganQarag‘anda viloyatida joylashgan. Muzey, shuningdek, kosmodrom — Boyqo‘ng‘ir va mahalliy og‘ir sanoatning tarixi hamda muammolariga ham katta e’tibor beradi.

Festivallar

2004—2011-yillarda «Muzikar» pop-rok festivali o‘tkazilgan. Ushbu yillarda Qarag‘andada BI-2, «Smisloviye gallyutsinatsii», «A-Studio», Zemfira, «Lyapis Trubetskoy», «Zveri», «Gradusi», «Bumboks», «Chi-Li», 5ivesta Family va boshqa taniqli ijrochilar hamda jamoalar chiqish qilgan. So‘nggi festival 2011-yilda o‘tkazilgan.

2005—2008-yillarda «Tvoy Format» festivali bo‘lib o‘tgan. Bu festival yangi boshlovchi qozog‘istonlik musiqachilarga televideniye va radioda o‘zini tanitish, shuningdek, Nayk Borzov, «Vopli Vidoplyasova», «Nogu Svelokabi taniqli ijrochilar va jamoalar bilan bir sahnada chiqish imkonini bergan. Tashkilotchilar «ART telekompaniyasi», «Teks radio» (15-sentabr 2017-yildan «Novoye Radio» («Jana FM»)) bo‘lgan.

Yengil atletika estafetasi

Qarag‘andada har yili may boshida, 60 yildan ortiq vaqtdan beri quyidagi gazeta sovrini uchun yengil atletika estafetasi o‘tkaziladi: «Industrialnaya Karaganda».

Maqbaralar

Shahar markazidan janubi-sharqqa 14 km masofada, aeroportga boruvchi yo‘lning chap tomonida, So‘qir daryosining o‘ng qirg‘og‘ida 1996-yilda qurilgan Jalantos botir Quliquli maqbarasi bor.

Jalantos botir Quliquli maqbarasi. Qarag‘anda shahrining janubida. 1996-yilda qurilgan

Din

Markaziy masjidning ichki bezagi

Shahardagi asosiy diniy yo‘nalishlar — islom (sunniylik), katoliklik va pravoslavlik. Qarag‘andada xristianlikning protestant jamoalari ham mavjud: xarizmatiklar, baptistlar, mennonitlar.

Islom

Shaharda bir nechta masjid bor:

Xristianlik

Pravoslavlik

Xristianlikning pravoslav yo‘nalishi asosan Rus pravoslav cherkovitomonidan namoyon etilgan. 2010-yildan shahar Qarag‘anda yeparxiyasining markazi hisoblanadi.

Pravoslav sobori

Katoliklik

Fotima Bibi Maryam sobori

Qarag‘anda yeparxiyasi Katolik cherkovining lotin marosimi bo‘yicha 7-iyul 1999-yilda tashkil etilgan va apostol ma’muriyati ning (1991-yildan mavjud) hamda 1977-yildan faoliyat yuritgan cherkov jamoasining davomchisidir (shaharning Mayquduq tumanida yashagan ko‘plab nemislar Volgabo‘yidagi nemis respublikasi va Shimoliy Kavkazdan surgun qilingan edi). Qarag‘andadagi katolik cherkov jamoasining dastlabki rahbarlaridan biri Aleksandr Xira va Albinas Dumblyauskasedi. 2003-yildan Ostona shahridagi Bibi Maryam mitropoliyasi bosh soborigasuffragan yeparxiya sifatida bo‘ysunadi. 1991-yildan apostol ma’muriyatini, so‘ng yeparxiyani arxiyepiskop Yan Pavel Lenga boshqargan (1991-yildan Qozog‘iston apostol ma’muri, 1999-yildan Qarag‘anda yepiskopi, 2003-yilda shaxsiy arxiyepiskop unvonini olgan). 2006—2011-yillarda yordamchi yepiskop — Atanasius Shnayder faoliyat yuritgan.2011-yilda Qarag‘anda yeparxiyasiga quyidagi yepiskop rahbar etib tayinlangan: Yanush Kaleta.

Qarag‘andada Avliyo Iosif bazilikasijoylashgan. Bundan tashqari, shaharda Maryam — Cherkov onasi va Muqaddas Xochni ulug‘lash jamoatlari, shuningdek, bir nechta ayollar katolik monastirlarifaoliyat yuritadi. Yangi bosh sobor — Fotima Bibi Maryam sobori qurildi va uning tantanali ochilishi 9-sentabr 2012-yilda bo‘lib o‘tdi. 11-sentabr 2016-yilda soborda Vladislav Bukovinskiyni saodatli deb e’lon qilish (beatifikatsiya) marosimi o‘tkazildi. Marosim 40 mamlakatga jonli uzatildi. 1997-yildan oliy diniy seminariya «Maryam — Cherkov onasi» faoliyat yuritadi (Markaziy Osiyodagi yagona).

Ukraina yunon-katolik cherkovi

Qarag‘andada, shuningdek, ukrain yunon-katolik (UGKC) cherkov jamoasi — Muqaddas Bibi Maryam himoyasi ibodatxonasi va saodatli Aleksey Zaritskiy — 1963-yilda Qarag‘anda yaqinidagi lagerda vafot etgan yunon-katolik ruhoniyga bag‘ishlangan kichik ibodatxona mavjud.

Protestantlik

  • «Ayan» evangelist dindorlar jamoasi
  • «Markaziy Osiyo evangelist ilohiyot maktabi» diniy ta’lim tashkiloti
  • «Qozog‘iston Respublikasidagi Markaziy Osiyo xristian markazi»
  • «Tirik tok» cherkovi
  • Mennonit birodarlik jamoasi
  • «Yettinchi kun adventistlari xristian cherkovi»
  • «Yettinchi kun adventistlari xristian cherkovi» diniy birlashmasining 2 ta filiali
  • «Havoriylar ta’limotidagi xristianlar cherkovi»
  • «Vefil» evangelist xristian-baptistlar cherkovi
  • «Hayot so‘zi» cherkovi
  • «Dunyo nuri» cherkovi
  • Evangelist e’tiqodidagi xristianlarning «Umid» xayriya va xushxabar targ‘iboti missiyasi
  • «Quvonch» xristian presviterian cherkovi
  • «Greys» xristian missionerlik cherkovi
  • «Greys-Raqim» respublika missionerlik xristian markazi
  • «Greys» cherkovi seminariyasi
  • «Agape cherkovi» diniy birlashmasining Qarag‘anda filiali
  • «Abadiy Injil» jamoasi
  • «Beyt Shalom» messian markazi
  • «Masih ahdi»
  • «Uyg‘onish» cherkovi
  • «Masih muhabbati» cherkovi
  • «Tok» cherkovi
  • «Dunyo nuri» xristian missiyasi
  • Yettinchi kun evangelist xristianlari cherkovi
  • «Evangelist xristian-baptistlarning Qarag‘anda „Osanna“ missiyasi»
  • «Evangelist xristian-baptistlarning Qarag‘anda „Rodnik“ cherkovi»
  • «Baytlahm yulduzi» evangelist xristian-baptistlar cherkovi
  • «Өмір-жолы»
  • Evangelist xristian-baptistlar cherkovlari xalqaro kengashi
  • Qarag‘andadagi «Mennonit birodarlik jamoasi» diniy birlashmasining Sortirovka posyolkasidagi filiali.
  • «Qarag‘anda shahridagi Xudo cherkovi xristianlari»
  • «Qarag‘anda shahridagi yevangelik-lyuteran birodarlar jamoasi»
  • «Greys» xristian missionerlik cherkovi diniy birlashmasining Oktabr filiali.
  • «Masihda najot» cherkovi
  • «Kamo Gryadeshi» cherkovi
  • «Ruhani Nur» cherkovi
  • Qarag‘anda «To‘liq Injil — Sun Bok Im» xristian cherkovi
  • «Yangi hayot» To‘liq Injil cherkovi
  • «Emmanuil» xristian evangelist markazi
  • «Greys» cherkovi (Solonichki)

Boshqa diniy yo‘nalishlar

  • «Qarag‘anda shahridagi Yahova guvohlari diniy jamoasi»
  • «Bahoiylik e’tiqodi izdoshlari jamoasi»
  • Qarag‘anda shahridagi Yangi apostol cherkovi jamoasi — diniy birlashma filiali
  • «Qozog‘iston Respublikasidagi Yangi apostol cherkovi markazi»
  • «Xabad Lyubavich» sinagogasi

Qabristonlar

Qarag‘andada jami 17 ta qabriston bor.

  1. Eski Mixaylovka qabristoni va Yangi Mixaylovka qabristoni
  2. Zelyonaya Balka qabristoni, shuningdek, Dosskey qishlog‘i yaqinida, Zelyonaya Balka ortidagi musulmonlar qabristoni
  3. 3,4-g‘isht zavodi
  4. Prishaxtinskdagi musulmonlar qabristoni
  5. Kompaneyskoye qabristoni
  6. Ikkinchi Rudnikdagi Popov ko‘chasida, Bosh farishta Mixail sobori yonidagi qabriston
  7. Saran shossesi yonida
  8. Sortirovkada
  9. Tixonovka qabristoni
  10. Triada qabristoni
  11. So‘qir qabristoni (aeroport yo‘lida So‘qir daryosi yonidagi musulmonlar qabristoni)
  12. Eski Uzen qabristoni va Yangi Uzen qabristoni
  13. Qarag‘andaning G‘arbiy posyolkasidagi qabriston
  14. Volinka posyolkasi yonidagi qabriston

Ommaviy axborot vositalari

Qarag‘anda va viloyatdagi ommaviy axborot vositalari.

Gazetalar va jurnallar

Mahalliy televideniye

Qarag‘andada 12 ta telekanal efirga uzatiladi, ulardan 5 tasi mintaqaviy:

  • «5-kanal» 8-fevral 1994-yildan efirga uzatiladi (dastlab «Inter-Qarag‘anda», keyin «IKAR» nomida bo‘lgan, so‘ng qayta nomlangan).
  • «7-kanal»
  • «Astana TV»
  • «Qazaqstan»
  • «SARYARKA» (ilgari «Qozog‘iston Qarag‘anda» RTRK aksiyadorlik jamiyatining Qarag‘anda filiali)
  • «KTK»
  • «Yangi televideniye» (2002-yildan 2009-yilgacha «ART telekompaniyasi» brendi ostida efirga uzatilgan)
  • «NTK»
  • «Birinchi kanal Yevroosiyo»
  • «SENING TV» (Temirtau mintaqaviy telekanali, ilgari «TV29»)
  • «Birinchi Qarag‘anda» (ilgari «2004-yildan Qarag‘anda televideniyesi»; 31-kanal bilan hamkorlik qilgan, 29-oktabr 2022-yildan boshqa sabablarga ko‘ra qayta uzatish to‘xtatilgan)
  • «31-kanal»
  • «Xabar»
  • «Xabar 24»

Raqamli va efir televideniyesi

  • Qozog‘istonning DVB-T2 birinchi multipleksi (raqamli telekanallar to‘plami) quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 01 «Qazaqstan», 02 «Xabar», 03 «Xabar 24», 04 «Balapan», 05 «Kazakh TV», 06 «QazSport», 07 «Birinchi kanal «Yevroosiyo»», 08 «Astana-TV», 09 «KTK», 10 «Mir» (Qozog‘iston).
  • Qozog‘istonning DVB-T2 ikkinchi multipleksi quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 11 «NTK», 12 «7-kanal», 13 «31-kanal», 14 «STV», 15 «Almati-TV», 16 «MuzLife», 17 «Gakku TV», 18 «Asil Arna», 19 «MuzzOne», 20 «TDK-42», 22 «Jetisu», 23 «Yangi televideniye», 24 «Sening TV».

Radiostansiyalar

  • 100,5 FM — Qozog‘iston «RetroFM»
  • 101,2 FM — «Yangi radio (Jana FM)» (15-sentabr 2017-yildan; o‘z efiri, RDS mavjud; ilgari «Teks Radio»)
  • 101,6 FM — «Sizning radio» (15-fevral 2023-yildan; o‘z efiri, RDS mavjud)
  • 102,3 FM — «Shalqar radiosi» (mintaqaviy bo‘lim)
  • 102,8 FM — «Russkoye radio Aziya» (shu radioning mintaqaviy bo‘limi)
  • 103,4 FM — «Qozoq radiosi» (mintaqaviy bo‘lim)
  • 104,0 FM — «Yevropa Plyus Qozog‘iston» (shu radioning mintaqaviy bo‘limi)
  • 104,4 FM — «Dacha radiosi» (Olmaota bo‘limining mintaqaviy bo‘limi)
  • 104,8 FM — «Love radio-Qarag‘anda» (Olmaotadagi Love radio mintaqaviy bo‘limi, ilgari «Radio 31»)
  • 105,6 FM — «NS-Qarag‘anda radiosi» (Olmaotadagi NS radiosining mintaqaviy bo‘limi)
  • 106,3 FM — «Avtoradio Qozog‘iston» (mintaqaviy bo‘lim)
  • 106,7 FM — «Julduz FM» (mintaqaviy bo‘lim)
  • 107,0 FM — «Nashe Radio» (2018-yildan «Kak bi radio» deb qayta nomlangan)
  • 107,7 FM — «Dala FM» (Qozog‘istondagi DALA FM mintaqaviy bo‘limi)

Transport

Qarag‘anda markaziy vokzali (2004-yilgi surat)

Shahar transporti

Vokzal qarshisidagi bekat

Hozir shaharda yo‘lovchi tashish sohasida 7 ta avtobus parkifaoliyat yuritadi. Shahar joylashuvi hisobga olinib, 45 ta shahar va 8 ta shahar atrofi yo‘nalishi tashkil etilgan. Ularda har kuni taxminan 240—250 mingta safar amalga oshiriladi. Har kuni yo‘nalishlarga 400 ga yaqin avtobus chiqadi.

Yo‘lovchilar tashish hajmining asosiy qismi avtobuslar hissasiga to‘g‘ri keladi — barcha yo‘lovchilarning 74 %, yo‘nalishli taksilar — 24 %, trolleybuslar esa yo‘lovchilarning 2 % ini tashigan (2005-yil ma’lumotlari). 2011-yilda trolleybus yo‘nalishlari tugatildi. 1997-yil kuzida tramvaylar ham qatnovdan chiqarildi, ammo ular yo‘ldosh shahar — Temirtaudasaqlanib qolgan. 20-aprel 2010-yilda trolleybus qatnovi to‘xtatildi. Trolleybus parki zarar ko‘ruvchi korxona sifatida tugatildi.

4-yanvar 2014-yildan yo‘l haqi 50 tengedan 80 tengegacha oshirildi.

2021-yil dekabridan shaharning jamoat transportida ONAY! to‘lov tizimi joriy etildi.

2022-yildan avtobus parklariga yangi avtobuslar faol xarid qilina boshlandi. Yangi avtobuslar ulushi 85-90 % ni tashkil etadi. Yo‘lovchilarga qulaylik yaratish uchun 33, 43, 53-sonli yo‘nalishlarda navbatchi avtobuslar yordamida qatnov vaqti 22:00 gacha uzaytirildi. Eski yo‘nalishlar qayta tiklandi va yangilari ochildi. Keyinchalik dispetcherlik tizimini joriy etish va haydovchilar sonini ko‘paytirish hisobiga boshqa yo‘nalishlar jadvalini kengaytirish rejalashtirilgan. Shu maqsadda shahar hududida D toifali haydovchilarni tayyorlash uchun mashg‘ulot poligoni qurilgan.

2024-yil iyul holatiga ko‘ra, jamoat transportida yo‘l haqi 100 tenge. 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar bepul yuradi.

Shaharlararo transport

Aeroport «Sari-Arqa» barcha turdagi samolyotlarni qabul qilish va jo‘natishni ta’minlaydi. 2030-yilgacha aeroportni multimodal aviatsiya yuk markaziga aylantirish rejalashtirilgan. Loyiha Qozog‘iston orqali yuk tashish hajmini sezilarli oshirishga qaratilgan. Kelgusi yillarda yuk samolyotlarining texnik qo‘nishlari soni haftasiga 100 reysgacha ko‘payishi kutilmoqda. Aeroport hozirdanoq Ekvador, Niderlandiya, Belgiya va Janubi-sharqiy Osiyodan tijorat reyslariga xizmat ko‘rsatmoqda.

Qarag‘anda temiryo‘l vokzali shahar markazida joylashgan. 2019-yilgi rekonstruksiyadan keyin ikkinchi terminal foydalanishga topshirildi va vokzalning o‘tkazish quvvati sutkasiga 7000 yo‘lovchigacha oshdi. Yo‘lovchi poyezdlari uchun 5 ta yo‘l mavjud.

Yaqinida avtovokzaljoylashgan bo‘lib, qulay transport tugunini tashkil etadi.

Qarag‘anda avtovokzalidan avtobuslar nafaqat Qozog‘iston bo‘ylab, balki Rossiyaga (quyidagi shaharlarga: Tomsk, Omsk, Novosibirsk, Barnaul, Kemerovo, Yekaterinburg, Tyumen, Qozon), Mo‘g‘ulistonga (shahar: O‘lgiy) va Qirg‘izistonga (shahar: Bishkek).

2011-yil oktabrda «Sari-Arqa» aeroporti dunyodagi eng katta yuk samolyoti — An-225 «Mriya»ni qabul qildi.

Ta’lim va fan

2001-yilda shaharda 97 ta umumta’lim maktabi, 39 ta maktabgacha ta’lim muassasasi, 10 ta kasb-hunar texnika maktabi, 12 ta kollej va 15 ta oliy ta’lim muassasasi faoliyat yuritgan. Maktabgacha ta’lim muassasalarida 4697 bola tarbiyalangan, maktablarda 74 397 o‘quvchi, o‘rta maxsus ta’lim muassasalarida 6009 nafar, oliy ta’lim muassasalarida 41 773 talaba tahsil olgan. Viloyat oliy ta’lim muassasalari soni bo‘yicha viloyatlar orasida birinchi, birinchi darajali ma’muriy birliklar orasida esa uchinchi o‘rinda (Olmaota va Ostona shaharlaridan keyin) turadi.

Oliy ta’lim muassasalari

Asosiy bino — QarTU

Qozog‘iston Respublikasining Birinchi Prezidenti universiteti

Davlat oliy ta’lim muassasalari:

Xususiy oliy ta’lim muassasalari:

  • Qozog‘iston iste’molchilar ittifoqi Qarag‘anda iqtisodiyot universiteti
  • «Bolashaq» akademiyasi
  • Markaziy Qozog‘iston akademiyasi
  • Qozoq moliya-iqtisodiyot universiteti
  • Qunayev nomidagi gumanitar institutning Qarag‘anda filiali
  • Xalqaro biznes akademiyasi (ilgari Qarag‘anda biznes, boshqaruv va huquq universiteti — QBBHU). 2014-yilda yopilgan
  • Qozog‘iston-Rossiya universiteti. 2014-yilda yopilgan

Kollejlar

  • Qarag‘anda texnika universitetining innovatsion texnologiyalar kolleji
  • Qarag‘anda oliy tibbiyot interkolleji
  • Qarag‘anda mashinasozlik kolleji
  • Tattimbet nomidagi Qarag‘anda san’at kolleji
  • Qarag‘anda texnologiya va servis kolleji
  • Qarag‘anda gumanitar kolleji
  • Qarag‘anda tibbiyot kolleji
  • Tibbiyot universiteti qoshidagi tibbiyot kolleji
  • Qarag‘anda tijorat kolleji
  • Qarag‘anda oliy politexnika kolleji
  • Qarag‘anda konchilik-sanoat kolleji
  • Qarag‘anda sanoat-texnologiya kolleji
  • Qarag‘anda agrotexnika kolleji
  • «Bolashaq» universiteti qoshidagi kollej
  • Buketov nomidagi Qarag‘anda davlat universiteti qoshidagi kollej
  • Qarag‘anda moda kolleji
  • Qarag‘anda «Servis» kolleji
  • MGTU qoshidagi Qarag‘anda kolleji
  • «Femida» Qarag‘anda yuridik kolleji
  • Qarag‘anda iqtisodiyot universitetining iqtisodiyot, biznes va huquq kolleji
  • Nurmuxanov nomidagi Qarag‘anda zamonaviy gumanitar kolleji
  • Qarag‘anda iqtisodiyot va statistika kolleji
  • Xalqaro biznes akademiyasi biznes kolleji
  • Qarag‘anda temiryo‘l kolleji
  • Qarag‘anda servis va ovqatlanish kolleji

Institutlar

  • «Qozog‘iston Respublikasi kon qutqaruvchilar ilmiy-muhandislik markazi» respublika davlat korxonasi
  • «Kon sanoatida mehnat xavfsizligi» Qozog‘iston ilmiy-tadqiqot instituti sho‘ba korxonasi
  • «QozNIUko‘mir» ochiq aksiyadorlik jamiyati
  • «Fitoximiya» xalqaro ilmiy-ishlab chiqarish xoldingi» aksiyadorlik jamiyati (ilgari «Fitoximiya instituti» respublika davlat korxonasi)
  • «Organik sintez va ko‘mir kimyosi instituti»
  • «Mehnat gigiyenasi va kasb kasalliklari milliy markazi» (MGMKM)
  • «Kimyo-metallurgiya instituti»
  • «Giprouglegormash instituti» ochiq aksiyadorlik jamiyati
  • «GeoMark» ilmiy-muhandislik markazi» MChJ
  • Qozog‘iston iste’molchilar ittifoqi universiteti

Iqtisodiyot

2008-yilda qayta ishlash sanoati mahsuloti hajmi 63,0 mlrd tengeni tashkil etdi. Umumiy hajm tarkibida:

  • Oziq-ovqat sanoati — 27,2 mlrd tenge. Yirik korxonalar: «Qarag‘andi-Nan» korporatsiyasining Qarag‘anda non, makaron va qandolat kombinati, «Qarag‘anda margarin zavodi» OAJ (hozir «Eurasian Foods» AJ), «Qarag‘anda konfetlari» AJ, «Efes Qarag‘anda pivo zavodi» xorijiy korxona AJ, «Aknar» MChJ.
  • Qurilish materiallari: «Mutlu Gips» MChJ (quruq qurilish aralashmalari ishlab chiqarish zavodi).
  • Mashinasozlik va metallga ishlov berish — 22,6 mlrd tenge. Mashinasozlikdagi yetakchi korxonalar: «Qurilismet» MChJ — «ArselorMittal Temirtau» AJning sho‘ba korxonasi. Uning tarkibiga Qarag‘anda viloyatining yirik mashinasozlik zavodlari — RGTO zavodi, NOMM zavodi, Energozavod, «Kon mashinalari» zavodi (sobiq USShM), shaxtalararo texnologik majmua (MTK-Novodolinka) va ehtiyot qismlar ishlab chiqarish boshqarmasi (UPZ) kirgan. Shuningdek, «Qarag‘anda elektrotexnika uskunalari zavodi» yopiq AJ, Parxomenko nomidagi Qarag‘anda mashinasozlik zavodi, «Qarag‘anda quyish-mashinasozlik zavodi» OAJ, «Qazchermetavtomatika» AJ, «1-son mashinasozlik zavodi» MChJ, Qarag‘anda metall konstruksiyalar zavodi, Qarag‘anda metall buyumlari zavodi, Qarag‘anda quyish zavodi (sobiq STO) mavjud. Silicium Kazakhstan zavodi negizida tashkil etilgan Tau-Ken Temir MChJ metall kremniy ishlab chiqaradi.
  • 2008-yilda tog‘-kon sanoati mahsuloti hajmi 17,9 mlrd tenge bo‘lgan. Ko‘mir qazib olish (2,5 mln t.) «ArselorMittal Temirtau» (Kostenko nomidagi» shaxtalari) va «Gefest» APUP tomonidan amalga oshiriladi. «Shubarko‘l ko‘mir» Qarag‘andada ro‘yxatga olingan bo‘lib, Markaziy Qozog‘istondagi Shubarko‘l konida energetik ko‘mir qazib olish huquqlari va litsenziyalariga ega.
  • Energetika sohasi ikkita elektr stansiyasi — Qarag‘anda 1-issiqlik elektr markazi va 3-issiqlik elektr markazi

Xalqaro aloqalar

2009-yil kuzidan Qarag‘andada Slovakiya Respublikasiningfaxriy konsulligi ishlaydi. Konsullik yurisdiksiyasiga Qarag‘anda, Aqmola va Qo‘stanay viloyatlari kiradi. Konsullikka faxriy konsul Aleksey Nefyodov rahbarlik qiladi. 2012-yilda shaharda respublikadagi ikkinchi faxriy konsullik sifatida Ukrainaning konsulligi tashkil etildi. 2014-yilda esa Bolgariya Respublikasining faxriy konsulligi ochildi.

Bog‘lar

  • Markaziy bog‘ (Eski markaz) (sobiq Butunittifoq Leninchi kommunistik yoshlar ittifoqi 30 yilligi nomidagi Markaziy madaniyat va istirohat bog‘i) — Qozog‘istondagi eng katta bog‘.
  • G‘alaba bog‘i (Yangi markaz) (sobiq Baynalmilal jangchilar bog‘i)
  • Etnopark (Yangi markaz)
  • «Alash» xiyoboni (chiziqli bog‘) Alash O‘rda arboblariga bag‘ishlangan (Yangi markaz)
  • Qozog‘istonning 50 yilligi nomidagi bog‘ (Mayquduq)
  • Temiryo‘lchilar bog‘i (Sortirovka)

Madaniyatda

Shaharga bag‘ishlangan qo‘shiqlardan biri — «Qarag‘anda valsi». Uning muallifi Davlet Risbayevich Satibekov[qozoq.] Yana biri — «Qarag‘anda», uni ijro etgan «Dyuna» guruhi va u shu nomdagi albomga kiritilgan.

Qarag‘anda mashhur «Qayerda-qayerda? Qarag‘andada!» iborasi bilan tanilgan (Qayerda-qayerda? Qarag‘andada! (yodgorlik)).

Shahar rahbarlari

Shahar hokimi viloyat hokimi tomonidan tayinlanadi:

  1. Shaymerden Abilmajinovich Urazalinov (1988—1997)
  2. Nikolay Vasilyevich Filatov (1997—2000)
  3. Korney Korneyevich Izaak (2000—2002)
  4. Alshin Samenovich Shalabayev, v. b. (2002—2003)
  5. Yuriy Mixaylovich Litvinov (2003 — 22-mart 2006)
  6. Vladimir Nikolayevich Chirkov (2006-yil mart — 27-may 2006-yil)
  7. Islom Uakitovich Tog‘aybayev (27-may 2006 — 2010-yil yanvar)
  8. Baurjan Tuyteyevich Abdishev (2010-yil yanvar — 2012-yil sentabr)
  9. Meyram Axmediyanovich Smagulov (2012-yil sentabr — 28-iyun 2014)
  10. Nurlan Yerikbayevich Aubakirov (2014-yil iyun — 2020-yil sentabr)
  11. Yermaganbet Qabdulovich Bulekpayev(23-sentabr 2020 — 8-dekabr 2022)
  12. Meyram Muratovich Kojuxov (18-yanvar 2023-yildan)

Mukofotlar

Qarag‘anda shahri quyidagi mukofot bilan taqdirlangan: Mehnat Qizil Bayroq ordeni.

Farmonni chiqargan organ: SSSR Oliy Kengashi Rayosati:

«Shahar mehnatkashlarining sotsialistik qurilishdagi xizmatlari, mamlakatni sanoatlashtirishdagi katta rolini va Ulug‘ Vatan urushida nemis-fashist bosqinchilarining tor-mor etilishiga qo‘shgan salmoqli hissasini e’tirof etib, Qarag‘anda shahri Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan mukofotlansin». (Moskva, Kreml. 6-aprel 1984-yil)

Qardosh shaharlar

Mashhur tug‘ilganlar

Adabiyotlar

Havolalar