Baykal ko‘li haqida

Ko‘l
Baykal
buryatcha Baygal dalay
Вид на Байкал с мыса Лударь летом 2013 года
Baykalning Ludar burnidan 2013-yil yozida olingan ko‘rinishi
Morfometriya
Mutlaq balandlik456—457 m
O‘lchamlari636 × 79,5 km
Maydoni31 722 km²
Hajmi23 615,39 km³
Sohil chizig‘i2000 km
Eng katta chuqurlik1642 m
O‘rtacha chuqurlik744,4 m
Gidrologiya
Turi minerallashuvChuchuk 
Sho‘rlanish0,120 ‰ 
Shaffoflik40 m
Havza
Suv yig‘ilish havzasining maydoni571 000 km²
Quyiladigan daryolarSelenga, Yuqori Angara, Barguzin
Oqib chiqadigan daryoAngara
Joylashuv
53°13′00″ shim. k. 107°45′00″ sharq. u.HGYaO
Mamlakat
Rossiya Federatsiyasi sub'ektlariBuryatiya, Irkutsk viloyati
Identifikatorlar
Kod — GVR: 16010100111116200000013
Ro‘yxatga olish raqami — GKGN: 0155000
Сибирский федеральный округ
Точка
Baykal
Карта
Флаг ЮНЕСКО Jahon merosi obyekti
Havola № 754 obyektlar ro‘yxatida jahon merosi (en)
Mezonlar VII, VIII, IX, X (tabiiy)
Mintaqa Mamlakatlar Yevropa va Shimoliy Amerika
Ro‘yxatga kiritilishi 1996 (20-sessiya)
Логотип Викисклада Wikimedia Commons’dagi media fayllar
Baykalning koinotdan ko‘rinishi, chap tomonda joylashgan Xovsgol ko‘li Mo‘g‘uliston hududida
Baykal ko‘li, unga tutash qo‘riqxonalar va milliy bog‘lar

Baykal (buryatcha Baygal dalay) — tektonik kelib chiqishga ega ko‘l va Sharqiy Sibirning janubida joylashgan. Maydoni — 31 722  km². Yer yuzidagi eng chuqur ko‘l, chuchuk suvning eng yirik tabiiy zaxirasi mavjud bo‘lgan havza hamda maydoni bo‘yicha eng katta chuchuk suvli ko‘l Yevrosiyo.

Ko‘l va uning sohilbo‘yi hududlari noyob biogeotsenozni tashkil etadi, bu yerda yashovchi hayvon turlarining aksariyati endemik hisoblanadi. Ko‘ldan faqat bir daryo — Angara.

Nomi

Ko‘l nomi odatda turkiy bayko‘l («boy ko‘l») so‘zi bilan izohlanadi. Bunga hozirgi qozoqcha va qirg‘izcha bay («boy»), shuningdek, qozoq, qirg‘iz, o‘zbek, oltoycha ko‘l, turkcha göl («ko‘l») so‘zlari dalil bo‘ladi. Ko‘lning bunday nomlanishi uning noyob turi losossimon baliqlari ko‘pligi bilan izohlanadi.

Boshqa taxminga ko‘ra, nom xitoycha Běihǎi — "Shimoliy dengiz".

Geografiya

Ko‘l botig‘ining geografik joylashuvi va o‘lchamlari

U markazda joylashgan Osiyo chegarada Irkutsk viloyati va Buryatiya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi.Ko‘l janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa 636 km cho‘zilgan bo‘lib, ulkan yarim oy shaklida bo‘ladi. Suv omborining kengligi 24 dan 79 km gacha o‘zgarib turadi. Baykal ko‘lining eng chuqur nuqtasi dengiz sathidan 1187 metr pastda joylashgan. Baykal ko‘lining suv chizig‘i tartibga solingan, shuning uchun suv sathi dengiz sathidan 456–457 metr balandlikda o‘rnatilgan, ammo Tinch okeani balandligi tizimi.Natijada, Baykal ko‘lining "haqiqiy" darajasi deyarli noma'lum:

Va bu yerdagi asosiy xulosa shuki: aslida biz bugungi kunda Baykal ko‘lining haqiqiy sathi qanday ekanligini bilmaymiz, uning 234-sonli qarorga qanday mos kelishini yoki mos kelmasligini bilmaymiz, bu qaror, ehtimol siz allaqachon anglaganingizdek, o‘zi mavjud bo‘lmagan balandliklar tizimida shakllantirilgan va uning amalga oshirilishini real ravishda kuzatib bo‘lmaydi.

— S. E. Bednaruk, “Gidrotexnika inshootlari Rossiya reyestri va Davlat suv kadastri markazi” Federal davlat unitar korxonasi direktori Suv resurslari bo‘yicha federal agentlik

Baykalning suv yuzasi maydoni — 31 722  km² (orollar hisobga olinmaganda); bu taxminan quyidagi davlatlar maydoniga teng: Belgiya yoki Niderlandiya. Suv yuzasi maydoni bo‘yicha Baykal dunyodagi eng yirik ko‘llar orasida yettinchi o‘rinda turadi. Suv yig‘ilish havzasining maydoni — 571 ming  km². Qirg‘oq chizig‘ining uzunligi — 2000 km.

Ko‘l o‘ziga xos botiqda, har tomondan tog‘ tizmalari va tepaliklar bilan o‘ralgan. G‘arbiy qirg‘oq qoyali va tik, relyef esa sharqiy qirg‘oqda ancha yotiq (ayrim joylarda tog‘lar sohildan o‘nlab kilometr uzoqlashadi).

Chuqurliklar

Baykal chuqurligining Kaspiy dengizi va Tanganika ko‘li

Baykal — Yer yuzidagi eng chuqur ko‘l. Uning eng katta chuqurligi — 1642 m — 1983-yilda L. G. Kolotilo va A. I. Sulimov tomonidan gidrografik tadqiqotlar davomida GUNiO SSSR Mudofaa vazirligi ekspeditsiyasida quyidagi koordinatali nuqtada aniqlangan: 53°14′59″ shim. k. 108°05′11″ sharq. u.HGYaO.

Maksimal chuqurlik 1992-yilda xaritalarga kiritilgan va 2002-yilda Belgiya, Ispaniya hamda Rossiya ishtirokidagi qo‘shma loyiha natijasida tasdiqlangan. Loyiha davomida yangi batimetrik Baykal ko‘li xaritalari, 1 312 788 nuqtadagi chuqurliklar raqamlashtirilganda suv maydoni ko‘llar (chuqurlik qiymatlari ma'lumotlarni qayta hisoblash orqali olingan akustik qo‘shimcha batimetrik ma'lumotlar bilan birlashtirilgan zondlashlar, shu jumladan exolokatsiya va seysmik profillash; maksimal chuqurlikni kashf etish mualliflaridan biri L. G. Kolotilo ushbu loyihada ishtirok etgan).

Ko‘lning suv yuzasi dengiz sathidan 456 m balandlikda joylashganligini hisobga olsak, dengiz sathi, keyin havzaning eng past nuqtasi sathdan 1186 m pastda joylashgan jahon okeani, bu Baykal havzasini eng chuqur kontinental havzalardan biriga aylantiradi botiqlardan.

Ko‘lning o‘rtacha chuqurligi ham juda katta - 744,4 m. U ko‘plab ko‘llarning maksimal chuqurligidan oshib ketadi juda chuqur ko‘llar.Baykal ko‘lidan tashqari, Yer yuzida faqat ikkita ko‘lning chuqurligi 1000 metrdan oshadi: Tanganyika (1470 m) va Kaspiy dengizi (1025 m).

1957-yilda exolot yordamida 1940 metr chuqurlik qayd etilgan, biroq oddiy lot bilan (tros yordamida) tekshirilganda bu natija tasdiqlanmagan.

Suv hajmi

Baykalga quyiladigan soylardan biri

Baykal ko‘lidagi suv zaxiralari juda katta - 23 615,39 km3 (taxminan 19 %; jahon ko‘llaridagi jami 123 ming  km3 chuchuk ko‘l suvi zaxiralaridan chuchuk suv). Chuchuk suv zaxiralari hajmi bo‘yicha Baykal dunyodagi ko‘llar orasida birinchi o‘rinda turadi. Baykalda suv beshta Buyuk ko‘llar Shimoliy Amerika (Yuqori, Michigan, Huron, Eri, Ontario), bundan tashqari, 25 baravar ko‘p — Ladoga ko‘li bilan taqqoslaganda. Dunyodagi barcha ko‘llar bilan solishtirilganda, Baykal suv hajmi bo‘yicha faqat Kaspiy dengizi (qarang: Hajmi bo‘yicha eng katta ko‘llar ro‘yxati).

Irmoqlar va oqib chiqadigan daryo

Tadqiqot ma'lumotlariga ko‘ra I.D. Cherskiy (XIX asr) ma’lumotlariga ko‘ra, Baykalga 336 ta daryo va soy quyilgan. Bu raqam faqat doimiy irmoqlarni hisobga olgan. Mazkur masala bo‘yicha yangiroq ma’lumot yo‘q, biroq ayrim manbalarda 544 yoki 1123 raqamlari ham uchraydi (ular jarliklar, doimiy emas suv oqimlari). Shuningdek, inson faoliyati va iqlim o‘zgarishi ta’sirida Baykalda XIX asrdan hozirgacha taxminan 150 ta suv oqimi yo‘qolgan bo‘lishi mumkin.

Baykal ko‘liga quyiladigan eng yirik daryolar Selenga, Yuqori Angara, Barguzin, Turka, Snejnaya, Kichera, Tiya, Goloustnaya, Buguldeyka.Ko‘ldan faqat bitta daryo oqib chiqadi - Angara.

Suvning xossalari

Baykalning asosiy xususiyatlari suvi qisqacha quyidagicha ta'riflash mumkin: unda juda oz miqdorda erigan va muallaq modda mavjud mineral moddalar, juda kam miqdorda organik aralashmalar va ko‘p kislorod.Baykal ko‘li suvidagi mineral tuzlarning miqdori 96,7 mg/l ni tashkil qiladi.

Baykal ko‘lidagi suvning sofligi ko‘p jihatdan mikroskopik qisqichbaqasimonlarning faoliyati bilan saqlanib qoladi. epishura, u organik moddalarni iste'mol qiladi va suvni tanasidan o‘tkazadi. Baykal epishura (lat. Epischura baicalensis) — plankton qisqichbaqasimonlar kichik sinfdan kopepodlar (Copepoda). Voyaga yetgan shaffof qisqichbaqasimonning o‘lchami taxminan 1,5 mm. Baykal ko‘lining bu endemik turi ko‘l ekotizimida muhim rol o‘ynaydi, butun suv ustunida yashaydi va suv havzasi biomassasining 90% yoki undan ko‘prog‘ini tashkil qiladi. Epischura suv o‘tlarining ko‘p qismini iste'mol qiladi va muhim oziq-ovqat manbai hisoblanadi. Baykal omul. Aynan epishura qisqichbaqasimonlari ko‘l suvining musaffoligini saqlashga hissa qo‘shadi.

Baykal ko‘lidagi suv sovuq - sirt qatlamlarining harorati hatto yozda ham +8 - +9 °C dan oshmaydi, ba'zi koylarda va sorlarda +15°C (qayd etilgan maksimal harorat +23°C). Chuqur qatlamlarning harorati taxminan +4°C.

Ko‘l suvi shunchalik tiniqki, alohida toshlar va turli xil narsalarni 40 metrgacha chuqurlikda ko‘rish mumkin. Bu odatda bahorda, ko‘l suvi ko‘k rangga kirganda sodir bo‘ladi. Biroq, yoz va kuzda, quyoshda isitilgan suvlar o‘simlik va hayvonot dunyosiga to‘lib toshganida, shaffoflik u 8-10 m gacha pasayadi va rangi ko‘k-yashil va yashil rangga aylanadi.

Muz

Davr davomida muz hosil bo‘lishi (o‘rtacha, 9-yanvardan 4-maygacha) Baykal ko‘li butunlay muzlaydi, manbada joylashgan 15-20 km kichik bir qismi bundan mustasno. Angara.Yo‘lovchi va yuk kemalari uchun yuk tashish mavsumi odatda iyundan sentyabrgacha ochiq; tadqiqot kemalari boshlanadi kema qatnovini ko‘lning muzdan erishi bilan va u Baykal ko‘lining muzlashi bilan tugaydi, ya'ni maydan yanvargacha.

Qishda Baykal ko‘li

Qish oxiriga kelib, Baykal ko‘lidagi muzning qalinligi 1 metrga, ko‘rfazlarda esa 1,5-2 metrga yetadi. Kuchli sovuq paytida mahalliy aholi orasida "stanovoye shcheli" nomi bilan tanilgan yoriqlar muzni alohida maydonlarga ajratadi. Bu yoriqlarning uzunligi 10-30 km va kengligi 2-3 metrni tashkil qiladi. Yoriqlar har yili ko‘lning taxminan bir xil joylarida paydo bo‘ladi. Ularga momaqaldiroq yoki to‘p o‘qlarini eslatuvchi baland yoriq hamroh bo‘ladi. Muzdagi yoriqlar tufayli ko‘ldagi baliqlar suv yetishmasligidan o‘lmaydi. kislorod.Baykal muzi ham juda shaffof va quyosh nurlari u orqali o‘tadi, shuning uchun suv tez rivojlanmoqda planktonik suv o‘tlari, kislorod chiqaradi. Qishda Baykal ko‘li bo‘yida aysberglarni ko‘rish mumkin. g‘orlar va chayqalishlar.

Baykal ko‘li muzi olimlarga ko‘plab sirlarni ochib beradi. Masalan, 1940-yillarda mutaxassislar Baykal limnologik stansiyasi Faqat Baykal ko‘liga xos bo‘lgan g‘ayrioddiy muz shakllari topildi. Masalan, "sopkalar" - balandligi 6 metrgacha bo‘lgan konus shaklidagi muz tepaliklari, ichi bo‘sh. Ular muz chodirlariga o‘xshaydi, qirg‘oqdan qarama-qarshi tomonga "ochiladi". Sopkalar alohida joylashishi va ba'zan miniatyura shaklida bo‘lishi mumkin.tog 'tizmalariBaykal ko‘lida yana bir nechta muz turlari mavjud:sharbat», «kolobovnik», «kuz».

2009-yil bahorida XKSdan ikkita muz halqasi suratga olindi va tarqatildi Internetda.Yoqilgan. sun'iy yo‘ldosh tasvirlari Baykal ko‘lining turli qismlarida qora halqalar aniq ko‘rinib turardi. Olimlarning fikriga ko‘ra, bu halqalar chuqur suvlarning ko‘tarilishi va halqa tuzilishining markaziy qismidagi yer usti suv qatlamining haroratining ko‘tarilishi natijasida hosil bo‘lgan. Bu jarayon antitsiklonik (soat yo‘nalishi bo‘yicha) hosil bo‘lishiga olib keladi.) oqim.Oqim maksimal tezlikka yetadigan zonada vertikal suv almashinuvi kuchayadi, bu esa muz qoplamining tez yo‘q qilinishiga olib keladi.

Ko‘l tubining relyefi

реальный профиль озера Байкал
Onguryon qishlog‘idan Gorevoy burnigacha bo‘lgan Baykal ko‘lining profili (kengligi 72 km, chuqurligi 1612 m)

Baykal ko‘li tubi o‘ziga xos relyefga ega. Butun qirg‘oq bo‘ylab qirg‘oqbo‘yi sayozliklar (tokchalar) va suv osti yonbag‘irlari ko‘proq yoki kamroq rivojlangan; mavjud suv osti banklari va hatto suv osti tizmalari; ko‘lning uchta asosiy havzasining tubi ifodalangan - Janubiy, O‘rta va Shimoliy, bir-biridan ikkita tizma bilan ajratilgan - Akademik va Selenginskiy.Eng o‘ziga xos xususiyati oroldan cho‘zilgan Akademik tizmadir. Olxon Kimga Ushkany orollari, bu uning eng baland qismidir. Uning uzunligi taxminan 100 km va Baykal ko‘li tubidan maksimal balandligi 1848 m.

Qalinligi tub cho‘kindilari Baykalda, belgilanganidek gravimetrik tadqiqot, taxminan 6 ming metrga etadi, bu Yer yuzidagi 7000 metrdan balandroq bo‘lgan eng baland tog‘larning ba'zilari ko‘lda cho‘kib ketganligini anglatadi.

Orollar va yarimorollar

Baykal ko‘lida 27 ta orol (Ushkany orollari, Olxon, Yorqin va boshqalar). Ulardan eng kattasi Olxon (uzunligi 71 km va kengligi 12 km, ko‘lning deyarli markazida, g‘arbiy qirg‘og‘ida joylashgan, maydoni - 729 kv. km², boshqa manbalarga ko‘ra - 700 km²).

Yirik orollar soni 12 ta. Qolganlari kichik tizma orollari hisoblanadi. Orollarning eng katta to‘plami Kichik dengiz hududida joylashgan. Bir necha orol ko‘lning markazida, 5 ta orol esa Chivirkuy qo‘ltig‘i hududida joylashgan. Eng katta yarim orol — Muqaddas burun.

Seysmik faollik

Baykal ko‘lining qishloq yaqinidagi qirg‘og‘i Quruq (Buryatiya)

Baykal mintaqasi (deb ataladigan) Baykal rift zonasi) yuqori bo‘lgan hududlarni anglatadi seysmiklik:Bu yerda muntazam ravishda zilzilalar sodir bo‘ladi, ularning aksariyati Rixter shkalasi bo‘yicha bir yoki ikki magnitudali zilzilalardir. MSK-64 intensivlik shkalasi.Biroq, kuchlilari ham bor - masalan, 1862 yilda 10 ball bilan Tsagan zilzilasi shimoliy qismida deltalar Selenga 200 kvadrat metrlik yer maydoni suv ostida qoldi km² oltita Buryat bilan uluslar, unda 1300 kishi yashagan va ko‘rfaz shakllangan Muvaffaqiyatsizlik.

Kuchli zilzilalar 1903-yilda (Baykal zilzilasi), 1950-yilda (Mondinskoe), 1957 (Muiskoe), 1959 (O‘rta Baykal). Episentr 9 balli O‘rta Baykal zilzilasi Baykal ko‘li tubida, qishloq yaqinida sodir bo‘lgan. Quruq (janubi-sharqiy qirg‘oq). Ichida Ulan-Ude va Irkutsk Asosiy zilzila 5-6 ballga yetdi, bu esa yoriqlar va bino va inshootlarga kichik zarar yetkazdi. Baykal ko‘lida oxirgi kuchli zilzilalar ... da sodir bo‘lgan. 2008-yil avgust (9 ball) va 2010-yil fevral oyida (6,1 ball).

Iqlim

Baykal ko‘lining suv massasi qirg‘oqbo‘yi hududining iqlimiga ta'sir qiladi. Bu yerda qish yumshoqroq, yoz esa salqinroq. Baykal ko‘lida bahorning boshlanishi atrofdagi hududlarga nisbatan 10-15 kunga kechiktiriladi va kuz ko‘pincha ancha uzoq davom etadi.

Maksimal qayd etilgan havo harorati +34°C ni tashkil etadi va o‘rtacha ko‘rsatkich so‘nggi yillarda ko‘tarilmoqda.

Baykal mintaqasi quyosh nurining umumiy davomiyligi bilan ajralib turadi. Masalan, qishloqda Bolshoe Goloustnoe u 2524 soatga yetadi, bu esa undan ko‘p Qora dengiz kurortlar. Xuddi shu shaharchada yiliga atigi 37 kun quyoshsiz, orolda esa Olxon — 48.

Iqlimning o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilarga bog‘liq Baykal shamollari, ularning o‘z nomlari bor - Barguzin, sarma, Verxovik, kultuk va boshqalar.

Ko‘lning kelib chiqishi

Baykalning kelib chiqishi hozirgacha ilmiy bahslarga sabab bo‘lmoqda. Olimlar ko‘l yoshini an’anaviy tarzda 25—35 million yil deb hisoblaydilar. Bu ham Baykalning noyob tabiiy obyekt ekanini ko‘rsatadi: ko‘plab ko‘llar, ayniqsa muzlikdan hosil bo‘lganlari, odatda 10—15 ming yil yashaydi, so‘ngra loyqa yog‘ingarchilik va botqoqlikka aylanadi.

Biroq, geologiya va mineralogiya fanlari doktori tomonidan ilgari surilgan Baykalning yoshligi haqidagi versiya ham mavjud. A. V. Tatarinov 2009-yilda, ikkinchi bosqichda bilvosita tasdiq oldi Baykal ko‘li bo‘ylab Mir ekspeditsiyasi.Xususan, tadbirlar loy vulqonlari ko‘l tubida olimlarga zamonaviy deb taxmin qilish imkonini beradi qirg‘oq bo‘yi Baykal ko‘li atigi 8 ming yillik, chuqur suv qismi esa 150 ming yillik tarixga ega.

Baykal ko‘li, Ayayaning labi

Ko‘lning joylashganligi aniq bo‘lgan yagona narsa rift havzasi va tuzilishi jihatidan u, masalan, ga o‘xshash suzish havzasi O‘lik dengiz.Ba'zi tadqiqotchilar Baykal ko‘lining shakllanishini uning zonada joylashganligi bilan izohlashadi. transformatsiya xatosi, boshqalari ko‘lning mavjudligini taxmin qilishadi mantiya shleyfi, boshqalar esa depressiyaning shakllanishini natijada passiv rifting bilan izohlaydilar. to‘qnashuvlar Yevrosiyo plitasi va Hindustan.Qanday bo‘lmasin, Baykal ko‘lining o‘zgarishi bugungi kungacha davom etmoqda - ko‘l yaqinida doimiy ravishda zilzilalar sodir bo‘ladi. Havzaning cho‘kishi vulqon otilishi natijasida vakuum kameralarining paydo bo‘lishi bilan bog‘liq degan taxminlar mavjud. bazaltlar yuzaga (To‘rtlamchi davr).

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Loach

Ko‘lda 2630 ta borligi aniqlandi turlar, kenja turlari va navlar hayvonlar va suv o‘simliklari. Ularning 2/3 qismi endemiklar.Olimlar ko‘ldagi tirik organizmlarning ko‘pligini Baykal suvining barcha qatlamlaridagi qalinligida katta miqdorda mavjudligi bilan izohlashadi. kislorod, chunki yiliga ikki marta, ko‘l yuzasidagi suv harorati eng yuqori zichlik nuqtasidan o‘tganda (+4) °C)Bahorda (yuqoriga) va kuzda (pastga) ko‘l suvi aralashadi — yuqori, kislorodga boy qatlamlardan suv chuqurroq qatlamlarga tushadi. Boshqa suv havzalaridan farqli o‘laroq, ko‘lning sirt qatlamlari qishda ham toza muz va shamol uni qordan tozalagani uchun kislorod bilan to‘yingan bo‘lib qoladi. fitoplankton amalga oshiradi fotosintez va yilning shu davrida.

Baykal ko‘liga xos bo‘lgan 1000 ga yaqin tur mavjud, 96 tasi tug‘ruq, 11 oilalar va kichik oilalar.27 tur baliq, ko‘lda yashovchi, boshqa hech qayerda topilmaydi.

Oila nematodalari orasida 100% endemizm kuzatiladi Mermitidalar (28 tur), qurtlar Polixeta (4), gubkalar Lubomirskiidae (14), gregarin Gregarinasina (6), izopod qisqichbaqasimonlar Isopoda (5), tosh pashshalar Plekoptera (2) Deyarli barcha turlar va kichik kategoriyalar amfipod qisqichbaqasimonlar (349 tasi 350 tadan, 99 %) va chayon baliq (31 tasi 32 tadan, 96 %) ko‘lning endemik turlaridir. Chuvalchang turlarining 90 % i turbellar (130 tasi 150 tadan) va qisqichbaqasimonlar qobig‘i (132 tasi 150 tadan) endemikdir. Baykaldagi ko‘plab baliqlar ham endemik: 36 tur va kenja tur (jami 61 tadan, 59 %), 2 oila (13,3 %) va 12 urug‘ (37,5 %).

Endemiklardan biri, qisqichbaqasimonlar Epishura, 80% gacha tashkil qiladi biomassa zooplankton ko‘llar va eng muhim bo‘g‘in hisoblanadi oziq-ovqat zanjiri suv ombori. U filtr vazifasini bajaradi: suvni o‘zidan o‘tkazadi va uni tozalaydi.

Oligoxetalar Baykal ko‘li, ularning 84,5% endemik bo‘lib, biomassaning 70-90% ni tashkil qiladi. bentos Ular ko‘lning o‘zini o‘zi tozalash jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi va bentofag baliqlari va yirtqich umurtqasizlar uchun oziq-ovqat manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ular, shuningdek, tuproq aeratsiyasiga va organik moddalarning minerallashishiga hissa qo‘shadi.

Kimdan baliq Baykal ko‘lida uchraydi Baykal omul, kulrang, oq baliq, Baykal bikri (Acipenser baeri baicalensis), burbot, taymen, cho‘chqa va boshqalar. Baykaldagi eng qiziqarli tirik tug‘adigan baliq golomyanka, uning tanasida 30% gacha mavjud semiz.U kundalik ovqatlanish odatlari bilan biologlarni hayratda qoldiradi. migratsiyalar Chuqurlikdan sayozliklargacha. Baykal ko‘li ko‘plab Baykal yuqori qisqichbaqasimonlari - amfipodlarning uyidir. Ular orasida Yer yuzidagi yagona endemik tur - makrohektopus ham bor.

Baykal ko‘llar orasida noyobdir, chunki chuchuk suv turlari bu yerda katta chuqurliklarda yashaydi. gubkalar.

Baykal sohillariga aholi joylashishi va ko‘lni o‘rganish tarixi

Ko‘l sohillariga aholi joylashishi

qishloq Katta mushuklar qirg‘oqda

Miloddan avvalgi II ming yillik o‘rtalarida Baykal mintaqasi qabilalar yashagan Glazkov madaniyati, tashuvchilarning ajdodlari kimlar Yenisey tillari yoki Evenks. Miloddan avvalgi II—I ming yilliklarda bu yerda slab qabr madaniyatlari. Milodiy I ming yillikda Baykalning g‘arbiy qismida Kurumchi madaniyati,bilan aniqlangan kurikanlar qadimgi turkiy yozuvlar va guligany qadimgi Xitoy yilnomalarida qayd etilgan. I—II ming yilliklar chegarasida Baykal sohillariga g‘arbdan hozirgi Buryat, ko‘lning g‘arbiy qirg‘og‘ida faol ravishda to‘plana boshlagan va keyin Transbaikaliya[manba 25 kun aniqlanmagan].Oldin XII—XIII asrda Baykalning shimoli-sharqiy qismida odamlar yashagan. Bargutlar.Birinchisi Ruslar Baykal sohillarida aholi manzilgohlari XVII asr oxiri — XVIII asr boshida paydo bo‘lgan. Baykalga 1643-yilda borgan dastlabki rus tadqiqotchisi Yenisey kazagi Kurbat Ivanov[manba 25 kun aniqlanmagan].

Baykal ko‘lining janubi-g‘arbiy uchining panoramasi. Ko‘rfaz Kultuk da shu nomdagi qishloq

Hozir Baykal sohilidagi 85 ta aholi manzilgohida taxminan 100 ming kishi yashaydi. Eng yirik aholi manzilgohlari — shaharlar: Severobaikalsk (24 375 odamlar), Slyudyanka (17 906 odamlar), Baykalsk (12 703 odamlar), Buvimning (4209 odamlar), shahar tipidagi aholi punktlari Ust-Barguzin (6064 odamlar), Nijneangarsk (3658 odamlar), Kultuk (3312 odamlar), qishloq Vydrino (4374 odamlar).

"Baykal" toponimining kelib chiqishi

Chizma Irkutsk va uning atrofi, 1699-1701 yillarda qurilgan S. U. Remezov
1897 yilda tuzilgan Baykal ko‘lining gidrografik xaritasi

Kelib chiqishning eng keng tarqalgan versiyalari toponim Baykal:

  • Xalq va mamlakat nomidan bayyrku (bayegu, bayirku, bayurku)
  • Buryat bayidan - "turmoq" va gal "olov" (afsonaga ko‘ra, Baykal shu joyda hosil bo‘lgan) olov puflaydigan tog‘)
  • Buryat tilidagi "Baygaal-dalay" dan "dengizga o‘xshash ulkan, katta suv havzasi" Dalay shuningdek, "o‘lchab bo‘lmas, universal, oliy, eng yuksak" degan ma'nolarni ham anglatadi.
  • Buryat tilidagi "baykhaa" so‘zidan olingan bo‘lib, "tabiiy, organik, mavjud" degan ma'noni anglatadi.
  • Buryat tilidagi "boy olov" so‘zidan
  • Yoqutdan baai "boy" va kul "ko‘l"
  • Yakut baykalidan, bayg‘al "dengiz", "katta, chuqur suv"
  • Arabcha Bahr al-Baqa so‘zidan olingan bo‘lib, "ko‘p ko‘z yoshlarini tug‘diradigan dengiz", "dahshat dengizi" degan ma'noni anglatadi.
  • Yukaghir tilidagi vayguol so‘zidan olingan bo‘lib, "fin: suv bilan qirg‘oqqa yuvilgan yog‘och" degan ma'noni anglatadi.

Birinchi ruslar tadqiqotchilar ishlatilgan Evenki «Lamu» («dengiz») nomini ishlatgan. XVII asrning ikkinchi yarmidan boshlab ruslar Buryat, — Bur. Baygal.Shu bilan birga, ular uni o‘z tillariga moslashtirdilar va buryatlarga xos bo‘lgan "g" harfini tanishroq bilan almashtirdilar. Rus tili "k", zamonaviy nom nihoyat shunday shakllandi.

Baykal ko‘lining avvalgi ruscha nomi "Muqaddas dengiz" edi.

Xitoy xaritalari va tavsiflarida ko‘l "Beihai" - "Shimoliy dengiz" deb ataladi; daryo Snejnaya — "Udulhe", ya'ni "Baliq daryosi"; Lena daryosi — "Zulhe" (oxirgi ikkitasi ushbu toponimlarning Buryat nomlariga mos keladi).

Yarim orol Muqaddas burun

Baykal ko‘lining tadqiqotchilari, sayohatchilari va yozuvchilari

Chuqur suv ostida burg‘ilash

1990-yillarda Baykal ko‘lida Rossiya, Amerika va Yaponiya olimlari tomonidan hamkorlikda xalqaro loyiha amalga oshirildi. chuqur suv burg‘ulash, bu qishda muzlagan holda muzga aylantirildi tadqiqot kemasi.Burg‘ulash bizga ko‘l tubidagi cho‘kindi qatlamlarni o‘rganish va uning tarixini batafsil bayon qilish imkonini berdi. Burg‘ulash natijalari, ayniqsa, qayta qurish uchun qimmatlidir. iqlim o‘zgarishi hududda Yevrosiyo.

Neytrino teleskopi

Ko‘lda noyob inshoot yaratildi va faoliyat yuritmoqda. Baykal suv osti neytrino teleskopi NT200, 1993-1998 yillarda ishlab chiqarilgan va aniqlash uchun ishlatiladi neytrino yuqori energiyalarni tadqiq qiladi. 2010-yildan beri NT1000 neytrino teleskopi qurilmoqda; uning samarali hajmi 1  km3, uning qurilishi 2017-yilgacha yakunlanishi kutilmagan edi.

Baykal ko‘lidagi «Paysis» apparatlari

Baykal ko‘lida birinchi marta odam boshqaradigan transport vositalarining sho‘ng‘inlari 1977-yilda, ko‘l tubini chuqur dengiz transport vositasi o‘rganganida amalga oshirilgan.Paisis"Kanada ishlab chiqarishi. Larch ko‘rfazida 1410 m chuqurlikka erishildi. 1991-yilda sharqiy tomonda "Pices" Olxon 1637 m chuqurlikka cho‘kdi.

Baykal ko‘lidagi «Mir» apparatlari

2008-yil yozida Baykal ko‘lini muhofaza qilish jamg‘armasi "Baykal olamlari" ilmiy-tadqiqot ekspeditsiyasi o‘tkazildi. 52 ta sho‘ng‘in amalga oshirildi. "Mir" chuqur dengizdagi boshqariladigan transport vositalari Baykal ko‘li tubiga.

Olimlar yetkazib berildi Rossiya Fanlar akademiyasining P. P. Shirshov nomidagi Okeanologiya instituti suv namunalari, tuproq va mikroorganizmlar, Baykal ko‘li tubidan ko‘tarilgan. Ekspeditsiya 2009–2010 yillarda davom etdi.

Ekologiya

Sayyohlar qoldirgan axlat

Baykal ko‘li o‘ziga xosdir ekologik tizim,Uni himoya qilishning huquqiy asoslari 1999-yilda qabul qilingan "Baykal ko‘lini himoya qilish to‘g‘risida"gi Federal qonun bilan tartibga solinadi. Ushbu federal qonunga muvofiq, Baykal tabiiy hududida iqtisodiy va boshqa faoliyat uchun maxsus rejim o‘rnatildi va taqiqlangan faoliyatlar ro‘yxatini tasdiqlash Rossiya Federatsiyasi hukumatiga topshirildi. Biroq, Baykal ko‘lining himoya zonasida daraxt kesish imkoniyatini kengaytiruvchi (qonuniylashtiruvchi) yangi qonun loyihasi ishlab chiqildi.

Baykal ko‘lining ifloslanishi mahalliy xususiyatga ega va asosan sanoat chiqindilarining alohida yirik manbalari bilan bog‘liq.

— Mixail Aleksandrovich Grachev, Rossiya Fanlar akademiyasining akademigi, direktor LIN SO RAS

Kattalashtirish; ko‘paytirish antropogen Baykal tabiiy hududiga umuman ta'siri ko‘lning ekologik tizimida sezilarli salbiy o‘zgarishlarga olib keladi. Baykal ko‘li suvlarining eng mashhur ifloslantiruvchisi bu Baykal sellyuloza va qog‘oz fabrikasi,ammo, daryo hali ham ko‘lning ifloslanishiga sezilarli ta'sir ko‘rsatmoqda Selenga.

Atrof-muhitga oid jinoyatlar, 2010-yilda Baykal tabiiy hududida ro‘yxatga olingan, bilan bog‘liq edi noqonuniy daraxt kesish daraxtlar va butalar (aniqlangan jinoyatlar umumiy sonining 78,5%); noqonuniy qazib olish suv hayvonlari va o‘simliklari (12,4%); o‘rmonlarning yo‘q qilinishi va shikastlanishi (8,0%); noqonuniy ov qilish, suvning ifloslanishi va veterinariya qoidalari hamda o‘simlik kasalliklari va zararkunandalarga qarshi kurash qoidalarini buzish (0,9%).
Avvalgi yillardagi kabi eng ko‘p jinoyatlar hududda qayd etilgan Buryatiya Respublikasi — 42,7 %.

Kuzatuv natijalari

2002-2007 yillarda bir nechta ortiqcha holatlar qayd etilgan MAC turli ko‘rsatkichlar uchun. Jadvalda ruxsat etilgan maksimal konsentratsiyadan oshib ketish chastotasi namunalarning umumiy soniga nisbatan foiz sifatida ko‘rsatilgan:

Ko‘rsatkich 2002 2003 2004 2005 2006 2007
KOD 30 24 25 29 26 30
BPK5 24 31 26 17 9 15
Temir 85 91 89 83 87 88
Mis 70 79 93 85 96 97
Rux 22 18 15 15 9 9
Alyuminiy 0 3 20 51 0 7
Marganets 0 80 80 100 0 93
Fenollar 25 14 36 29 26 3
Neft mahsulotlari 19 12 18 24 0 28
Ftoridlar 0 31 40 40 0 57

Birinchi bosqich, 2009-2012 yillarni qamrab olgan bo‘lib, “Rossiya Federatsiyasining 2020-yilgacha bo‘lgan davr uchun suv strategiyasi”ga muvofiq tabiiy atrof-muhit obyektlarining holatini monitoring qilish va baholash hamda suv havzalaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish bo‘yicha me'yoriy-huquqiy bazani takomillashtirishni nazarda tutgan edi. Biroq, 2020-yil boshiga kelib, tabiiy suvlar sifatini tartibga solishning amaldagi tizimi suv muhitiga antropogen yukni kamaytirishni ta'minlamaydi.

2017-yilda Baykal ko‘lining suv muhitini kompleks o‘rganish va uning elementar tarkibini aniqlash Ichimlik suvini nazorat qilish va sinovdan o‘tkazish bosh markazining (MCTDC PV) akkreditatsiyadan o‘tgan laboratoriyasida sertifikatlangan usullar yordamida amalga oshirildi. Tubida mikrosuv o‘tlari va makrofitlarning ko‘payish darajasi va intensivligini aniqlash uchun Xiaomi MiDrone 4K kvadrokopteri yordamida qirg‘oq chizig‘ining aerofotosurati amalga oshirildi.

Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, 2017-yilda yer usti suv qatlamida alkil sulfatlar, surma, fenollar, fosfatlar, mishyak, simob, qo‘rg‘oshin, nitratlar, nitritlar va neft mahsulotlari miqdorida sezilarli og‘ishlar aniqlanmagan. Konsentratsiyalar og‘ir metallar Baykal suvida, yo‘qolib borayotgan darajada kichik yoki ruxsat etilgan maksimal konsentratsiyalardan sezilarli darajada past.

Rossiya Fanlar akademiyasining Sibir bo‘limi olimlari (Sibirdagi fan) Baykal ko‘li uchun zararli moddalarning ekotizimga ruxsat etilgan ta'siri va ruxsat etilgan maksimal konsentratsiyalari uchun maxsus standartlarni qabul qilishni taklif qilishdi, chunki 2019-yil fevral oyida ko‘lda spirogira va ko‘k-yashil suv o‘tlari bilan bog‘liq vaziyat noqulay edi.

Biz noyob inshoot haqida gapirayapmiz va suvdan foydalanishga ta'sirini belgilovchi hujjatlardan asos sifatida foydalanmoqdamiz: maishiy, tijorat va baliqchilik. Bundan tashqari, ushbu standartlarga drenaj suvlarini ham qo‘shib hisoblaganda, oqava suvlarni chiqarish joyidan besh yuz metrdan uzoq bo‘lmagan masofada rioya qilish kerak.

— Limnologiya instituti direktori (LIN, Irkutsk) Andrey Fedotov.

Ifloslanishning asosiy manbalari

Daryo Selenga ko‘lning eng katta irmog‘i, uning hajmi oqim 30 ga teng km³ yiliga, bu Baykal ko‘liga tushadigan umumiy daryo oqimining yarmidan ko‘pini tashkil qiladi.

Hududda Mo‘g‘uliston Selenga havzasiga va keyinchalik Baykal ko‘liga kiradigan ifloslantiruvchi moddalarning asosiy manbalari shahar hisoblanadi. Ulan-Bator, va shuningdek oltin qazib olish korxonalar Zaamare va korxonalar konchilik daryolarning yuqori oqimlarida Orxon va Xaraa-Gol.Bundan tashqari, shahardan chiqadigan sanoat chiqindilari ifloslanishning muhim manbai hisoblanadi. Darxona, Shimoliy Mo‘g‘ulistondagi yirik sanoat markazi bo‘lib, u yerda qurilish zavodlari va fabrika faoliyat yuritadi charm terisi, po‘lat zavodi, korxonalar oziq-ovqat sanoat.

Hududda Rossiya Selenga daryosining asosiy ifloslantiruvchisi shahardir Ulan-Ude, tozalash inshootlari kerakli darajada tozalash ishlarini bajara olmaydi chiqindi suvlar sanoat va uy-joy-kommunal xoʻjaligi. Baykal koʻli havzasidagi kichik jamoalardagi oqava suvlarni tozalash inshootlarining aksariyati ushbu hududda joylashgan. Buryatiya Respublikasi favqulodda holatda va bir qator aholi punktlarida oqava suvlarni tozalash inshootlari mavjud kanalizatsiya yoki kanalizatsiya tizimlarining o‘zlari umuman yo‘q.

Selenga daryosining ifloslanish muammosi uzoq vaqtdan beri hal qilinmagan. neft mahsulotlari Steklozavod qishlog‘i hududida. Baykal ko‘li suvlaridagi ifloslanishning bir qismi quyidagilardan kelib chiqadi Transbaikal hududi daryolar bo‘ylab Chikoy va Xilok, ular Selenganing asosiy irmoqlari hisoblanadi.

Baykal ko‘lining ekologik xavfsizligiga jiddiy tahdid solmoqda ishlab chiqarish va maishiy chiqindilar.Yig‘ilgan ishlab chiqarish chiqindilarining faqat kichik bir qismi ta'sirga uchraydi yo‘q qilish.Faoliyatning ekologik oqibatlariga bir misol tugatilgan korxonalar 1934-2001 yillarda, faoliyat davrida to‘plangan chiqindilardir Jida volfram-molibden zavodi, natijada shahar hududining uchdan bir qismi Zakamensk ifloslanishning kuchayishiga duchor bo‘ldi va turli xil yuqori sifatli kimyoviy elementlar hali ham Baykal ko‘liga kirib kelmoqda xavf sinfi.Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi natijasida Zakamensk hududidagi Modonkul daryosi gidrokimyoviy Ushbu ko‘rsatkichlarga ko‘ra, u hali ham Baykal tabiiy hududidagi eng ifloslangan daryo sifatida tavsiflanadi.

Asosiy ifloslanish manbalaridan tashqari, mahalliy ifloslanish manbalari ham paydo bo‘lmoqda. Masalan, ifloslanishning Baykal ko‘liga kirish xavfi mavjud. kanalizatsiya drenajlari qirg‘oq mehmonxonalaridan.

Sellyuloza-qog‘oz kombinati

Baykal sellyuloza va qog‘oz fabrikasi suvni ifloslantirdi va atmosfera Baykal mintaqasi

1966-yilda ishlab chiqarish boshlandi Baykal sellyuloza va qog‘oz fabrikasi (BPPM), natijada ko‘lning qo‘shni tub qismlari degradatsiyaga uchragan. Chang va gaz chiqindilar salbiy ta'sir ko‘rsatadi tayga Baykal pulpa va qog‘oz fabrikasi atrofida qayd etilgan quruq ustki qism va qurib qolish o‘rmonlar. 2008-yil sentabr oyida zavod chiqindilarni kamaytirish uchun mo‘ljallangan yopiq aylanma suv aylanish tizimini joriy etdi. yuvish suvi.Manbaga ko‘ra, tizim ishlamay qolgan va ishga tushirilganidan bir oy o‘tmay, zavodni yopishga to‘g‘ri kelgan.

Rossiya Federatsiyasi hukumatining 13-yanvar 2010-yildagi qarori bilan « sellyuloza, , qog‘oz, , karton va ulardan turli mahsulotlarni ishlab chiqarishda oqovasiz suv aylanishi tizimlaridan foydalanmaslik» bo‘yicha taqiq muddat, hajm va modda konsentratsiyasi cheklovlarisiz bekor qilindi. Shuningdek, Baykal ko‘li sohilida xavfli chiqindilarni saqlash, ko‘mish va yoqishga taalluqli yana ikki band tubdan o‘zgartirildi. Mazkur ko‘l Jahon merosi YuNESKO.

Faollarning ko‘plab noroziliklariga qaramay, Baykal sellyuloza-qog‘oz kombinati 8-iyul 2010-yilda oqartirilgan sellyulozani sanoat miqyosida ishlab chiqarishni yana boshladi.

2010-yil iyul oyida Mir suv ostiga sho‘ng‘ish paytida to‘plangan namunalar natijalariga ko‘ra, Baykalsk sellyuloza va qog‘oz fabrikasi chiqindilari yaqinidagi tub cho‘kindilarida barcha tirik organizmlar uchun xavfli zahar bo‘lgan dioksinlarning yuqori miqdori aniqlangan. Sellyuloza va qog‘oz fabrikasi hududida dioksin bilan ifloslanish ko‘lning shimoliy va markaziy qismlariga qaraganda 40-50 baravar yuqori. Namunalar turli chuqurliklardan olingan va namunalarning aksariyat qismida dioksin miqdori qonuniy chegaradan 3-8 baravar oshib ketganligi aniqlangan.

2013-yil fevralida Rossiya hukumati Baykal sellyuloza-qog‘oz kombinatini yopishga qaror qildi. 2013-yil sentabrida ishlab chiqarish to‘xtatilib, xodimlarni ishdan bo‘shatish boshlandi. Bankrotlik ishini yurituvchi boshqaruvchining ta’kidlashicha, korxona 25-dekabr 2013-yilda butunlay yopilishi haqidagi xabarlar haqiqatga to‘g‘ri kelmagan: kreditorlar ma’qul topsa, korxona ishini istalgan vaqtda tiklashi mumkin edi. 28-dekabr 2013-yilda Rossiya hukumati yig‘ilib qolgan ekologik zararni bartaraf etish ishlari tugagach, yopilgan kombinat o‘rnida «Rossiya qo‘riqxonalari» ko‘rgazma markazini tashkil etishga qaror qildi.

Baykal suv ombori sifatida

Irkutsk gidroelektr stansiyasi

1956-yildan beri ko‘l gidroelektr energiyasi ishlab chiqarish uchun foydalanilib kelinmoqda va uning ajralmas qismiga aylangan. Irkutsk suv ombori, natijada suv sathi deyarli 1 m ga ko‘tarildi. PhD Potemkina T.G. ning so‘zlariga ko‘ra, bu ko‘lning tabiiy tizimiga eng sezilarli antropogen aralashuv bo‘lgan. Qurilish paytida Irkutsk gidroelektr stansiyasi Suv omborini to‘ldirishni tezlashtirish loyihasi ishlab chiqildi, unda ko‘l suv sathining vaqtincha 5 metrga tushirilishi ko‘zda tutilgan edi. Jamoatchilik bosimi tufayli bu loyiha hech qachon amalga oshirilmadi.

1959 va 1962 yillar oralig‘ida Irkutsk GES to‘g‘onining orqa tomoniga o‘rnatilishi tufayli ko‘lning suv sathi 1,2 metrga ko‘tarildi. Suv sathining yiliga 1,34 metrga yetgan sun'iy tebranishlari va suv sathining umumiy ko‘tarilishi (o‘rtacha 0,8 metr) taxminan 500 kishining suv bosishiga olib keldi. km² quruqlik, bir qator qirg‘oq o‘rmonlari va boshqa o‘simlik jamoalarining yo‘q qilinishi va qirg‘oqning ko‘p qismida o‘simliklarning rivojlanishi abraziv jarayonlar, natijada qirg‘oq chizig‘i dastlabki o‘nlab metrlarga chekindi va Yarki oroli hududida qirg‘oq 100-350 metrga chekindi, bu esa bar-orolni bir necha qismga ajratdi. Suv sathining pastligi bir qator salbiy oqibatlarga olib keladi - qurigan plyajlarning intensiv eroziyasi va chuqurlashishi, rivojlanish. deflyatsiya,Agar suv sathi keskin pasayib ketsa, sayoz, begona o‘tlar bilan qoplangan qo‘ltiqlar qurib qolishi, qushlarning urchish va uya qurish joylari yomonlashishi va boshqa hayvonlarga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, reja tuzish boshlandi. Rossiya hukumati tomonidan 234-sonli 26-mart 2001-yildagi «Baykal ko‘li sathining xo‘jalik va boshqa faoliyatda ruxsat etiladigan chegaralari to‘g‘risida»gi qaror Tinch okeani balandliklar tizimida suv sathining 456 dan 457 m gacha o‘zgarishiga ruxsat bergan. Buryatiya Tabiat resurslari vazirligining ma’lumotiga ko‘ra, 2014—17-yillarda ko‘l sathi ruxsat etilgan chegaradan 3 marta pastlagan.

Selenga daryosida gidroelektrostansiya qurish loyihalari

2013-yilda Mo‘g‘uliston daryoda gidroelektrostantsiyalar kaskadini qurish rejalarini ko‘rib chiqishni boshladi Selenga va uning irmoqlari Baykal ko‘liga suv oqimining qariyb yarmini ta'minlaydi. Uchta gidroelektrostansiya qurish rejalashtirilgan: Selengada 245 MVt quvvatga ega Shuren gidroelektrostansiyasi va Egiin-Gole — 220 MVt, yoqilgan Orxon — 100 MVt. Ushbu inshootlarning qurilishi global ahamiyatga ega tabiiy joy sifatida ro‘yxatga olingan Selenga deltasining noyob ekotizimini yo‘q qilish, Baykal ko‘li suv sifatini sezilarli darajada yomonlashtirish va ehtimol uning sayozlashishiga olib kelishi mumkin. Rossiya tomoni Mo‘g‘ulistonga rejalashtirilgan eng yirik gidroelektrostansiyalar - Egiin-Gol haqida ishonchli ma'lumotlarning yo‘qligidan xavotir bildirdi va ortiqcha elektr energiyasini ... dan o‘tkazish orqali Mo‘g‘uliston iste'molchilari uchun muqobil energiya ta'minoti variantlarini ishlab chiqish va ko‘rib chiqishni taklif qildi. Rossiya energiya tizimi yoki katta qurilish Davlat tuman elektr stansiyasi yoki nasosli saqlash elektr stansiyasi Mo‘g‘uliston hududida.

Baykal — Butunjahon tabiiy merosi hududi

1996 yilda Baykal obyektlar ro‘yxatiga qo‘shildi Jahon merosi YuNESKO.YuNESKO vakillari ko‘lning qo‘riqlanadigan hududida o‘rmonlarni kesishning rejalashtirilgan kengayishidan xavotir bildirdilar.[manbada emas].

Brakonerlik

Tabiatni muhofaza qilish muammolaridan biri flora va fauna Baykal tabiiy hududi brakonerlik.Noqonuniy qazib olish obyektlaridan biri bu Baykal tyulen va ayniqsa uning bolalari — oq junli nerpa bolalari. Nerpa soni kamayishi muammosiga jamoatchilik e’tiborini qaratish uchun 2003-yilda Tyulen kuchukcha kuni.

2011-yilda Baykal ko‘lida brakonerlar tomonidan ovlangan baliqlarning urchish miqdori ikki baravar ko‘paydi. omul.Ko‘lda ovlangan barcha baliqlarning yarmidan ko‘pi brakonerlikda ovlanadi.

Makrosuv o‘tlarining ommaviy gullashi

2000-yillarning boshlaridayoq, turkumga mansub filamentli suv o‘tlarining alohida topilmalari ma'lum bo‘lgan. Spirogyra Ochiq Baykalda ular faqat yopiq sayoz koylarda rivojlangan. 2010-2011 yillardan boshlab mahalliy aholi va olimlar ko‘lning ayrim qirg‘oqbo‘yi hududlarida makrosuv o‘tlarining shiddatli gullashini qayd eta boshladilar, bu esa Baykalning qirg‘oqbo‘yi zonasining trofik holatining keskin o‘zgarishi bilan bog‘liq - deb ataladigan evtrofikatsiya.Bu hodisa uzoq vaqt to‘yinganlik bilan sodir bo‘ladi. biogen komponentlar (tanqis birikmalar azot va fosfor), bu esa keskin o‘sishga olib keladi biologik unumdorlik suv ombori. Bu qirg‘oq zonasida ko‘l uchun odatiy bo‘lmagan makrofitlarning (Spirogyra va Stigeoclonium turkumidagi filamentli suv o‘tlari) keng tarqalishiga va flora va faunaning mahalliy dominant turlarining bostirilishiga olib keldi (gubkalar), tabiiy hududlarda rayonlashtirishni buzish biotsenozlar, suvning tiniqligi va sifati yomonlashadi. Makrosuv o‘tlarining ommaviy o‘sishi yozda 10°C dan yuqori suv haroratida boshlanadi va noyabr oyida 4°C atrofida eng yuqori cho‘qqisiga chiqadi. Toshloq tub substrat va gubkalar deyarli butunlay zich suv o‘tlari qoplami bilan qoplanadi. 2015-yilda sharsimon, erkin suzuvchi koloniyalarning shakllanishi kuzatildi. siyanobakteriyalar va filamentli suv o‘tlari.

Mavjud vaziyatning asosiy sababi maishiy va sanoat chiqindi suvlariga biogen komponentlarning kiritilishi hisoblanadi, ular ko‘plab aholi punktlari va sayyohlik markazlarida umuman tozalanmaydi yoki nomukammallikdan o‘tadi. tozalash inshootlari, ular suvni azot va fosfor birikmalaridan tozalamaydi. Bu moddalar ifloslanish manbalari yaqinidagi tub cho‘kindilarida to‘plangan, gidrokimyoviy muvozanatni o‘zgartirmagan holda, uni o‘lchash Baykal ko‘liga antropogen ta'sirni baholashning asosiy usuli hisoblanadi. Yana bir ehtimoliy sabab global isish bo‘lib, u filamentli suv o‘tlari doirasini kengaytirdi. Sababidan qat'i nazar, bu Baykal ko‘lining qirg‘oq zonasidagi aholi punktlari va sayyohlik markazlari yaqinida joylashgan hududlarda evtrofikatsiyaning boshlanishiga olib keldi, bu esa ko‘l ekotizimida sezilarli o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin.

Xitoyga suv eksporti

Trans-Sibir temir yo‘li

Kattalashtirish; ko‘paytirish Xitoyning Uzoq Sharq va Sibirdagi iqtisodiy faoliyati Baykal ham undan qutulmadi. Shunday qilib, Guardian shaharni ta'minlash uchun Baykal suvidan foydalanish rejalari e'lon qilindi Lanchjou.Xitoy rasmiylarining so‘zlariga ko‘ra, loyiha ikkala tomon uchun ham foydali bo‘ladi. Xitoy suv tanqisligi muammosini hal qila oladi. Dunyo aholisining 20 foizini tashkil etuvchi bu mamlakatda dunyo suv zaxiralarining atigi 7 foizi mavjud.

Irkutsk viloyati gubernatori Sergey Levchenko mart 2019-yilda Baykal suvini Xitoyga yetkazish uchun yiliga 190 million litr quvvatga ega qadoqlash zavodi qurilishi qonuniyligini tekshirishni topshirdi. 27-mart 2019-yilda Irkutskning Kirov tuman sudi qaroriga ko‘ra, Kultuk posyolkasida zavod qurishga berilgan ruxsat noqonuniy deb topildi. Sudya Natalya Isakovaning aytishicha, sud G‘arbiy Baykal tumanlararo tabiatni muhofaza qilish prokurorining talablarini qondirgan hamda Rosprirodnadzor hududiy boshqarmasi suv qadoqlash zavodi loyihasiga bergan davlat ekologik ekspertizasining ijobiy xulosasini noqonuniy deb topgan. «AkvaSib» MChJ bosh direktori sud qarori ustidan shikoyat qilmoqchi ekanini bildirgan. Sud yakunlariga ko‘ra, 2-aprel 2019-yilda arbitraj sudi "AkvaSib" kompaniyasiga ichimlik suvi ishlab chiqarish zavodi qurilishini davom ettirishni taqiqladi eksport qilish V Xitoy.

Baykal ko‘li tabiatini muhofaza qilish

Maxsus muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar

  1. Baykal qo‘riqxonasi
  2. Baykal-Lena qo‘riqxonasi
  3. Barguzinskiy qo‘riqxonasi
  4. Verxne-Angarskiy qo‘riqxonasi
  5. Transbaikal milliy bog‘i
  6. Pribaikalskiy milliy bog‘i
  7. Pribaikalskiy qo‘riqxonasi
  8. Ulyunskiy qo‘riqxonasi
  9. Enkhaluk qo‘riqxonasi

Tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari

Uzoq muddatli ekologik monitoring

«1-sonli pelagik doimiy stansiya»da, Janubiy Baykalda, Bolshiye Koti qishlog‘i ro‘parasida, qirg‘oqdan 2,7 km masofada va 250 m chuqurlikda muntazam namunalar olinadi. Loyiha biologiya fanlari doktori, Biologiya ilmiy-tadqiqot instituti direktori M. A. Timofeyev rahbarligida bajarilmoqda. Irkutsk davlat universiteti, ko‘magida Baykal ko‘li jamg‘armasi.

Ilmiy tadqiqotlar

Ilmiy tashkilotlar

Limnologik tadqiqotlar

Ko‘llarni o‘rganadigan ilmiy yo‘nalish deyiladi limnologiya.Irkutsk shahrida bor Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir filialining Limnologiya instituti va Baykal ko‘lini o‘rganishga ixtisoslashgan Irkutsk davlat universitetining Biologiya ilmiy-tadqiqot instituti. Institut ko‘lning atrof-muhitga ta'siri va barqaror tabiatni boshqarish masalalarini hal qiladi. Baykal tabiatni boshqarish instituti SB RAS Ulan-Ude shahrida. Nodavlat ilmiy tashkilotlar, masalan Baykal tadqiqot markazi (ANO).

Suv registri ma'lumotlari

Ma'lumotlarga ko‘ra Rossiya Davlat suv reyestri ... ga ishora qiladi Angara-Baykal havzasi okrugi, suv xo‘jaligi sohasi — Irkutsk suv ombori (Baykal ko‘li va Angara daryosi, uning manbasidan Irkutsk gidroelektr inshootiga qadar), daryo kichik havzasi - Angara gidroelektr inshootiga qadar Bratsk suv ombori.Daryo havzasi - Angara.

Turizm

Yelkan

Baykal ko‘liga borishning turli yo‘llari mavjud. Odatda, tashrif buyurishni istaganlar avval yaqin atrofdagi yirik shaharlardan biriga boradilar: Irkutsk, Ulan-Ude yoki Severobaikalsk, shunda siz u yerdan marshrutingizni batafsilroq rejalashtirishingiz mumkin. Bo‘ylab haydash Trans-Sibir temir yo‘li Irkutsk va Ulan-Ude o‘rtasida siz poyezd oynasi tashqarisida cho‘zilgan ko‘l manzaralariga qoyil qolish uchun soatlab vaqt sarflashingiz mumkin.

Baykal ko‘li ustida tong

Irkutskdan 65 km uzoqlikda, Baykal ko‘li bo‘yida, manbada Angara qishloq joylashgan Listvyanka — Baykal ko‘lidagi eng mashhur sayyohlik joylaridan biri. Bu yerga viloyat markazidan avtobusda yoki motorli kema bir soatdan sal ko‘proq vaqt ichida. Listvyankadagi ta'tillar o‘zining keng ko‘lamli ekskursiyalari va faol dam olishlari bilan qadrlanadi; Baykal ko‘lidagi kruizlarning aksariyati shu yerdan boshlanadi. Eng mashhur yo‘nalishlar Listvyankadan qishloqqa boradi. Katta mushuklar,yarim orolga Muqaddas burun, orol Olxon va Kichik dengiz o‘ziga xos diqqatga sazovor joylarga ega. Ular orasida orol ham bor Ogoy va Shamanka qoyasi (Keyp).

Baykal ko‘li bo‘yida shaharlar mavjud Slyudyanka va Baykalsk.Slyudyankada butunlay qurilgan temir yo‘l stansiyasi mavjud marmar.Baykalskda chang‘i yo‘lagi bor va yozda chang‘i lift ishlaydi. Quyoshli kunda ko‘lning qarama-qarshi tomonini Baykal tog‘larining tizmalari bilan ko‘rish mumkin.

Sharqiy sohilda u ayniqsa mashhur Barguzin ko‘rfazi, uning yonida qurilish ishlari olib borilmoqda turistik va dam olish zonasi «Baykal porti"Qishloqda Maksimixa Siz Svyatoy Nos yarim oroliga tashrif buyurishni o‘z ichiga olgan ekskursiyaga borishingiz mumkin. Otda sayr qilish va piyoda sayr qilish mumkin. Janubda qishloqlar joylashgan. Yangi Enxeluk, Zarechye, Quruq.Bu yerda xususiy shaxslar mehmonlar uchun ziyofatlar uyushtiradilar, jumladan o‘tovlar, shinam dam olish uylari paydo bo‘ldi. Enxeluk va Suxa o‘rtasida vodorod sulfidi mavjud. Zagza termal bulog‘i yaqinida shu nomdagi daryo.

Baykal ko‘lining eng go‘zal burchaklaridan biri hisoblanadi Chivyrkuiskiy ko‘rfazi go‘zal ko‘rfazlar, orollar va shifobaxsh buloqlar bilan. Cho‘qqilardan ko‘rfazning yaxshi manzarasi ochiladi. Muqaddas burun, qishloqdan borish mumkin Ust-Barguzin.

Daryo og‘zidan 30 kilometr janubda Selenga ko‘rfaz joylashgan Elchixona axlati, dam olish maskani mavjud bo‘lgan joyda Baykal serfingi — Kultushnaya. U yerda ko‘plab sayyohlik markazlari sayyohlik xizmatlarini ko‘rsatadi.

Ko‘lning shimolida kurort mavjud. Hakusi, unga faqat qayiqda borish mumkin Nijneangarsk va Severobaikalsk yoki qishda muz ustida.

Ko‘l atrofidagi turli nuqtalarda bor Buyuk Baykal yo‘li — ekologik yo‘llar tizimi va sayyohlar uchun Baykal ko‘lining noyob tabiati, manzaralari va panoramalarini ko‘rish usullaridan biri.

Diqqatga sazovor joylar

Baykal ko‘li va uning atrofida ko‘plab tabiiy va madaniy yodgorliklar, shuningdek, tarixiy va arxeologik yodgorliklar mavjud. Ulardan ba'zilari quyida keltirilgan:

Baykal ko‘li haqidagi mashhur iqtiboslar

Mana, Baykal haqidagi mashhur odamlarning iqtiboslari.

Baykal ajoyib va ​​buning yaxshi sababi bor Sibirliklar Ular uni ko‘l emas, balki dengiz deb atashadi. Suv nihoyatda shaffof, shuning uchun siz uni havo orqali ko‘rgandek ko‘rishingiz mumkin; rangi ko‘zni quvontiradigan nozik firuza rang. Sohillari tog‘li, o‘rmonlar bilan qoplangan; atrofda o‘tib bo‘lmaydigan, o‘tib bo‘lmaydigan yovvoyi tabiat hukm surmoqda. Mo‘l-ko‘lchilik ayiqlar, samurlar, yovvoyi echkilar va har xil yovvoyi narsalar...

Baykalni ko‘rgan har bir kishi o‘z xotirasida bu ko‘lning balandlik bilan o‘ralgan ulug‘vor tasvirlarini abadiy saqlaydi. tizmalar.Ko‘p qirrali Baykal sayohatchilarga turlicha ko‘rinadi. Ba'zilar uni tinch va osoyishta, oynaga o‘xshash moviy yuzasi bilan eslashadi; boshqalar uni granit qoyalarga urilib, ko‘pikli oq to‘lqinlarning shiddatli oqimi sifatida ko‘rishadi; yana boshqalar Baykalni bo‘ronlar va to‘lqinlar ostida bo‘shatilgan, sovuqdan baland ovozda yorilib ketadigan og‘ir muz bilan o‘ralgan holda ko‘rishadi... Tinch havoda Baykal butunlay boshqacha. Yozda suv yuzasida biron bir ajin yoki to‘lqin ko‘rinmaydigan kunlar bo‘ladi. Keyin, ulkan oyna kabi, uzoq, mayin moviy osmon unda aks etadi va billurdek tiniq Baykal suvini yanada shaffof va yorqinroq qiladi.

— S. G. Sargsyan

Baykal o‘zining ulug‘vorligi va kattaligi bilan insonni hayratda qoldirishi kerakdek tuyuladi - undagi hamma narsa katta, hamma narsa keng, keng va sirli - lekin aksincha, uni yuksaltiradi. Siz Baykalda noyob ko‘tarilish va ma'naviyat tuyg‘usini boshdan kechirasiz, go‘yo abadiylik va mukammallik oldida siz bu sehrli tushunchalarning maxfiy muhriga tegib ketgandek va siz qudratli mavjudlikning yaqin nafasi bilan o‘ralgandek va mavjud bo‘lgan barcha narsalarning sehrli sirining bir qismi sizga kirgandek. Siz allaqachon bu qirg‘oqda turganingiz, bu havodan nafas olayotganingiz va bu suvni ichayotganingiz bilan ajralib turasiz va ajralib turasiz. Boshqa hech qayerda siz tabiat bilan uyg‘unlashish va unga kirishning bunday to‘liq va orzu qilingan tuyg‘usiga ega bo‘lmaysiz: siz bu havodan mast bo‘lasiz, bu suv ustida shunchalik tez aylanib, olib ketilasizki, o‘zingizga kelishga vaqtingiz bo‘lmaydi; siz biz hech qachon orzu qilmagan shunday himoyalangan yerlarga tashrif buyurasiz; va siz o‘n barobar umid bilan qaytasiz: u yerda, oldinda va'da qilingan hayot bor...

Faktlar

  • Agar Baykaldagi barcha suvni (23 615,390  km3), Rossiyaning barcha fuqarolariga (141 927 297 kishi) bo‘linsa, har biri uchun taxminan 166,4 ming kishi bo‘ladi. kubometr suv, bu taxminan 2773 ga teng temir yo‘l sisternalari Har biri 60 ta tonna har biri.
  • Ko‘l tadqiqotchisi, geografiya fanlari doktori tomonidan hisob-kitoblarga ko‘ra, L. G. Kolotilo «Baykal bahosi» asarida ko‘ldagi suvning amaliy qiymati 236 trillion AQSh dollari ekani ta’kidlangan. Maqola, jumladan, «Rossiya Grinpisi»da ham qiziqish uyg‘otgan; uning asosiy g‘oyalari 27-noyabr 2012-yilda (muallifi tilga olinmasdan) intervyuda bayon etilgan. V.V. Jirinovskiy Vesti 24 telekanalida.

Baykal haqidagi mif va rivoyatlar

  • Mavjud afsona,Ota Baykalning 336 ta o‘g‘li va bitta qizi bor edi-Angara, ularning barchasi otasining suvini to‘ldirish uchun unga oqib kelishdi, lekin qizi sevib qoldi Yenisey va otasining suvlarini sevgilisiga olib borishni boshladi. Bunga javoban Ota Baykal qiziga ulkan tosh otdi va uni la'natladi. Bu tosh, deb nomlangan Shaman Tosh, Angaraning manbaida joylashgan va uning boshlanishi hisoblanadi.
  • Afsonaning boshqa bir versiyasida aytilishicha, Baykalning yagona qizi Angara bo‘lgan. U Yeniseyga oshiq bo‘lib, uning oldiga qochishga qaror qilgan. Bu haqda xabar topgan Baykal uning yo‘lini to‘sib, orqasidan Shaman toshini otishga harakat qilgan, ammo Angara yugurib ketgan, shuning uchun Baykal jiyanini uning orqasidan yuborgan. Irkut, lekin u Angaraga rahmi kelib, yuz o‘girdi. Angara Yeniseyga duch keldi va u bilan yo‘lda davom etdi.
Keyp Mare boshi

Filmlar

  • 1969 yil - badiiy film "Ko‘l bo‘yida» M. Gorkiy nomidagi kinostudiya.
  • 1992 yil - "Baykal afsonalari" kinostudiyasi tomonidan suratga olingan ilmiy-ommabop filmLennauchfilm» (rejissyor-operator V. A. Petrov) ko‘lning geografik va tabiiy xususiyatlari, shuningdek, uning qirg‘oqlarida yashovchi xalqlar tarixi haqida.
  • 2017 — “Baykalsiz” hujjatli filmi.

Qo‘shiqlar

  • "Baykal, Baykal" qo‘shig‘i (so‘zlari Yu. Poluxin, musiqasi A. Muravlev) "Tuman tarqalganda» 1970-yil
  • "Mening Baykalim" qo‘shig‘i (so‘zlari L. Kukso, musiqasi D. Ter-Tatevosyan) "Sukunat faryodi» 1981-yil

Baykal kolleksiyachilikda

Baykal yili

2021-yil Irkutsk viloyatida «Baykal yili» deb e’lon qilingan. Bunga viloyat gubernatorining 256-ug-sonli 9-sentabr 2020-yildagi «Irkutsk viloyatida Baykal yili to‘g‘risida»gi farmoni asos bo‘lgan. Baykal yili doirasida 60 dan ortiq tadbir, jumladan, oqova suv tozalash inshootlari va yo‘llarni loyihalash va qurish hamda ekologik ma’rifat mutaxassislari fikr almashadigan maydon tashkil etish rejalashtirilgan. Ochilish marosimida Buyuk Britaniyaning Rossiyadagi elchisi Debora Bronnert, Portugaliyaning Rossiyadagi elchisi Paulu Vizeu Pinyeiru hamda BMT vakillari ishtirok etgan.
Uning dastlabki tadbirlaridan biri 8-mart kuni Bolshoye Goloustnoye qishlog‘idagi ko‘l muzida jahon darajasidagi sport yulduzlari ishtirokidagi xokkey o‘yini bo‘ldi.

Adabiyot

  • 1-may 1999-yildagi 94-FZ-sonli «Baykal ko‘lini muhofaza qilish to‘g‘risida»gi federal qonun
  • Galaziy G. I. Baykal savol-javoblarda. — 1989.
  • Grushko Ya. M. Baykal ko‘li: qo‘llanma / Prof. Y. M. Grushko. — Irkutsk: Sharqiy Sibir kitob nashriyoti, 1967. — 252 Bilan. — 1500 nusxa (tarjimada)
  • Gusev O.K., Ustinov S. K. Shimoliy Baykal bo‘ylab va Baykal mintaqasi / O. Gusev, V. Lomakin, M. Mineev, L. Tyulina tomonidan suratga olingan rasmlar. — M.: Jismoniy tarbiya va sport, 1966. — 104 Bilan. — (Mahalliy hududlar bo‘ylab). — 17 000 nusxa
  • Gusev O.K. Muqaddas Baykal. Baykal ko‘lining himoyalangan yerlari. — M.: Agropromizdat, 1986. — 184 Bilan.
  • Kojov M. M. Baykal ko‘li biologiyasi / Mas'ul muharrir. G. I. Galaziy. — M.: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1962. — 316 Bilan.
  • Kolotilo L. G. Baykal harbiy dengizchilari: XVIII—XX asrlarda Rossiya floti harbiy dengizchilarining Baykal ko‘lini fizik-geografik o‘rganish va o‘zlashtirish faoliyatini tarixiy qayta tiklash muammolari. — Sankt-Peterburg.: Fan, 2004. — 560 Bilan. — ISBN 5-02-025048-1.
  • Kolotilo L. G., Andrienko V. G. Trans-Baykal chorrahasi: XIX va XX asrlar boshlarida transport yo‘llari va Baykal ko‘lining temir yo‘l paromi o‘tish joylari muammolari. — Sankt-Peterburg.: Fan, 2005. — 520 Bilan. — ISBN 5-02-025060-0.
  • Baykal ko‘lining uchuvchi va fizik-geografik konturi / F. K. Drizhenko tomonidan tahrirlangan. — Sankt-Peterburg.: Bosh gidrografiya boshqarmasining nashri, 1908. — 443 Bilan.
  • Moskalenko B.K. Baykal bugun va 2000-yilda / Kirish so‘z N. Florensova. — Irkutsk: Sharqiy Sib kitob nashriyoti, 1978. — 128, [16] Bilan. — 5000 nusxa
  • Rossolimo L. L. Baykal. — M.: Fan, 1966. — 170 Bilan. — (Ommabop ilmiy seriya). — 20 000 nusxa (mintaqaviy)
  • Taliev D. N. Baykal: Biologik va geografik insho. - M.; Irkutsk: Ogiz, 1933. — 64 Bilan.
  • Tivanenko A. V. Baykal ko‘li atrofida. — Ulan-Ude: Buryat kitob nashriyoti, 1979.

Havolalar