
Geografik uzunlik — ayrim sferik koordinatalar tizimlaridanuqtaning Yer yoki boshqa osmon jismi yuzasidagi o‘rnini bildiradigan koordinatadir. U graduslarda o‘lchanadi va yunon alifbosidagi lambda (λ) harfi bilan belgilanadi. Meridianlar (bir geografik qutbdan ikkinchisigacha cho‘zilgan chiziqlar) geografik uzunligi bir xil nuqtalarni tutashtiradi. Xalqaro kelishuvga muvofiq, nolinchi meridiansifatida Grinvich rasadxonasi (London, Buyuk Britaniya) orqali o‘tadigan chiziq tanlangan va unga 0° geografik uzunlik qiymati berilgan. Boshqacha aytganda, u Yer sharidageografik uzunlikni hisoblashning boshlang‘ich meridiani sifatida tanlangan. Boshqa joylarning geografik uzunligi nolinchi meridiandan sharqqa yoki g‘arbga qarab burchak sifatida o‘lchanadi: sharqda 0° dan +180° gacha, g‘arbda esa 0° dan −180° gacha. Bu o‘ng qo‘l qoidasiga asoslangan koordinatalar tizimini hosil qiladi. Unda z o‘qi (o‘ng qo‘lning bosh barmog‘i yo‘nalishi) Yer markazidan Shimoliy qutbga, x o‘qi (o‘ng qo‘lning ko‘rsatkich barmog‘i yo‘nalishi) esa Yer markazidan ekvator orqali nolinchi meridian tomon yo‘naladi.
Yer yuzasidagi nuqtaning meridiandagi o‘rni uning geografik kengligibilan aniqlanadi. U taxminan mahalliy vertikal yo‘nalish bilan ekvator tekisligi orasidagi burchakka teng.
Agar Yer mutlaqo sharsimon va radial yo‘nalishda bir jinsli bo‘lganida, Yer yuzasidagi istalgan nuqtaning geografik uzunligi shu nuqtadan o‘tuvchi shimol–janub vertikal tekisligi bilan Grinvich meridiani tekisligi orasidagi burchakka aynan teng bo‘lardi. Bunday holatda Yerning istalgan nuqtasidan o‘tkazilgan shimol–janub vertikal tekisligi Yerning aylanish o‘qidano‘tardi. Ammo Yer radial jihatdan bir jinsli emas va notekis shaklgaega. Shu bois shimol–janub vertikal tekisligi Grinvich meridiani tekisligi bilan muayyan burchak hosil qiladi. Bu burchak astronomik uzunlikdeyiladi va yulduzlarni kuzatishasosida hisoblanadi. Xaritalar va GPSqurilmalarida ko‘rsatiladigan geografik uzunlik esa Grinvich meridiani tekisligi bilan nuqtadan o‘tuvchi, haqiqiy vertikalga nisbatan og‘gan tekislik orasidagi burchakdir. Ushbu tekislik perpendikulyar bo‘lgan sferoid yuzasi dengiz sathi yuzasini taxminan ifodalash uchun tanlangan (haqiqiy dengiz sathi yuzasining o‘zi emas).
Geografik uzunlikni o‘lchash tarixi

Geografik uzunlikni o‘lchash kartografiya va navigatsiyauchun nihoyatda muhimdir. Dengizchilar va sayohatchilar kenglikni Quyoshning yoki xaritaga tushirilgan yulduzlarning osmondagi balandligini kvadrant yoki astrolabiya yordamida kuzatish orqali ancha muvaffaqiyatli aniqlaganlar. Geografik uzunlikni aniqlash esa ancha murakkab bo‘lib chiqdi: asrlar davomida bu masala ustida eng buyuk olimlar ishlagan.
Geografik uzunlikni aniqlash usulini dastlab taklif qilganlardan biri mashhur sayyoh Amerigo Vespuchchibo‘lib, u o‘zi sayohat qilgan hududda ushbu masalani o‘rganishga ko‘p vaqt va kuch sarflagan — Yangi Dunyoda:
Geografik uzunlik haqida shuni aytishim mumkinki, uni aniqlashda katta qiyinchiliklarga duch kelganimni bildim va sharqdan g‘arbga qancha masofani bosib o‘tganimni bilish uchun juda ko‘p mehnat qilishimga to‘g‘ri keldi. Mehnatimning yakuniy natijasida tunlari bir sayyoraning boshqasi bilan yaqinlashishini, ayniqsa Oyning boshqa sayyoralar bilan yaqinlashishini kuzatishdan yaxshiroq usul topmadim. Chunki Oy osmon bo‘ylab boshqa har qanday sayyoraga qaraganda tezroq harakatlanadi. Kuzatishlarimni almanax bilan solishtirdim. Ko‘p tunlar davomida tajribalar o‘tkazganimdan keyin, bir kuni tunda, avgustning yigirma uchinchi sanasida, 1499-yilda Oy bilan Mars yaqinlashdi. Almanaxga ko‘ra, bu hodisa yarim tunda yoki undan yarim soat oldin ro‘y berishi kerak edi. Men esa ... yarim tunda Marsning o‘rni sharq tomon uch yarim gradusga siljiganini aniqladim.
—
Vespuchchi usulidan tashqari, geografik uzunlikni o‘lchashning yana bir necha astronomik usullari ham taklif etilgan. Jumladan: Iogann Verner (Oy masofalari usuli(ingliz tilida), XVI asrdan XX asr boshigacha), Galileo Galiley ( Yupiter yo‘ldoshlarijoylashuviga qarab, 1612-yil), ammo bu usullarni qo‘llash uchun murakkab astronomik asboblar va hisob-kitoblar zarur edi. Ixtirosi Friziy Gemmaga nisbat beriladigan soddaroq usul — mahalliy Quyosh vaqtini tayanch nuqta (port)dagi aniq vaqt bilan solishtirish — juda aniq soatlarni talab qilardi.
1714-yilda Britaniya parlamenti geografik uzunlikni aniqlash usulini ishlab chiqish uchun katta pul mukofotini — 10 000 funt sterling — geografik uzunlikni bir gradus xatolik bilan aniqlaydigan usul uchun; bu Yerning katta doirasi bo‘ylab 60 dengiz miliga teng, 15 000 funt sterling — xatolik shu masofaning uchdan ikki qismidan kam bo‘lgan usul uchun, 20 000 funt sterling esa xatolik shu masofaning yarmidan kam bo‘lgan usul uchun berilardi. Bunday aniqlikka erishish uchun Vest-Indiyaga suzib borish chog‘ida sutkalik o‘rtacha vaqt og‘ishi 3 soniyadan oshmaydigan soat kerak edi (o‘sha davrda soatning daqiqa mili bo‘lishining o‘zi ham uni juda aniq deb hisoblashga yetarli edi).

Duradgor hamda soatsozlikni mustaqil o‘rgangan Jon Harrison 1749-yilda dengizda quruqlikdagi boshqa har qanday soatdan ham aniqroq ishlaydigan soat yaratdi: uning o‘rtacha sutkalik og‘ishi 2 soniyadan kam edi, 45 kunlik dengiz safaridan keyin esa geografik uzunlikni aniqlash xatosi 10 milni tashkil etdi. Biroq parlament bu vaqtga kelib tanlov shartlarini o‘zgartirgan edi: endi soatdan nafaqat aniqlik, balki ixchamlik ham talab qilinardi. Bunga javoban Harrison 1760-yilda diametri 12 sm bo‘lgan yangi modelni taqdim etdi. Bu soat 1761 va 1764-yillarda Vest-Indiyaga qilingan ikki dengiz safarida sinovdan o‘tkazildi. Uch oylik safar davomida uning vaqt og‘ishi 5 soniyani tashkil etdi. 1776-yil martida Harrisonga mukofot puli to‘landi.
Soat-xronometrlar qimmat edi. Shu sabab amalda uzoq vaqt «Dengiz almanaxi»dagi jadvallardan foydalanib, Oy masofalari usuli qo‘llanilgan. Ushbu almanaxni 1766-yildan boshlab nashr etgan astronom — Nevil Maskelayn.
Geografik uzunlikni aniqlashda haqiqiy inqilob XIX asr oxirida radioning ixtiro qilinishi bilan yuz berdi. Endi geografik uzunligi ma’lum joydan uzatilgan aniq vaqt signallarini Yerning istalgan nuqtasida qabul qilish mumkin bo‘ldi. Keyinchalik radionavigatsiyapaydo bo‘ldi. Hozirgi vaqtda navigatsiya maqsadlarida koordinatalarni aniqlash uchun qo‘llaniladigan tizimlar — sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlari.
Geografik uzunlikni ifodalash va hisoblash
Geografik uzunlik burchak kattaligi sifatida ko‘rsatiladi: nolinchi meridiandagi 0° dan sharqda +180° gacha va g‘arbda −180° gacha. Yunoncha λ (lambda) harfi Yerdagi joyning nolinchi meridiandan sharqqa yoki g‘arbga joylashganini ifodalash uchun ishlatiladi.
Geografik uzunlikning har bir gradusi 60 burchak daqiqasiga, har bir daqiqa esa 60 burchak soniyasigabo‘linadi. Shu sabab uzunlik oltmishtalik sanoq tizimida , masalan, 23°27′30″ sharqiy uzunlik tarzida ifodalanadi. Aniqroq o‘lchash uchun burchak soniyasining ulushlari ham ko‘rsatiladi. Boshqa yozuv usulida uzunlik gradus va daqiqalarda ifodalanib, daqiqaning ulushlari o‘nli kasrbilan beriladi, masalan: 23°27,5′ E. Graduslar ham o‘nli kasr shaklida ifodalanishi mumkin, masalan: 23,45833° E. Hisoblashda burchak o‘lchovi radianga o‘tkazilishi mumkin; bunda geografik uzunlik quyidagi sonning ulushi sifatida ham ifodalanadi: π.
Hisob-kitoblarda E va W harflari o‘rniga «+» (odatda yozilmaydi) va «−» belgilari qo‘llanadi. «−» belgisi G‘arbiy yarimsharuchun ishlatiladi. Sharqiy yarimsharda uzunlikning musbat qiymatlari Shimoliy qutb yuqorida joylashgan, o‘ng qo‘l qoidasiga mos Dekart koordinatalar tizimi qo‘llanilishidan kelib chiqadi. Yuqorida bayon etilgan manfiy uzunlik qiymatlarini hisoblash tizimi bilan birga, ba’zan (asosan AQSHda) Sharqiy yarimshar uzunliklari manfiy hisoblanadigan tizim ham ishlatiladi. Yer tizimlarini tadqiq qilish laboratoriyasining(ingliz tilida) ( NOAAtarkibidagi bo‘linma) bahosiga ko‘ra, bunday yondashuv G‘arbiy yarimshardagi obyektlar koordinatalarini qayta ishlashda qulayroqdir.

Yer yuzasidagi nuqtaning geografik uzunligini bevosita aniqlash usuli yo‘q; buni faqat vaqtni hisobga olish orqali bajarish mumkin. Muayyan nuqtadagi uzunlikni shu joyning mahalliy Quyosh vaqti bilan muvofiqlashtirilgan universal vaqt (UTC) orasidagi farq orqali hisoblash mumkin. Sutka 24 soatdan, to‘liq aylana esa 360 gradusdan iborat bo‘lgani sababli Quyosh osmon bo‘ylab soatiga 15° burchak tezlik bilan harakatlanadi. Demak, joyning geografik uzunligini aniq hisoblash uchun xronometrni (soatni) UTC ga moslab, so‘ng mahalliy vaqtni Quyosh yoki astronomik kuzatish yordamida aniqlash kerak.
Geografik uzunlikdagi singulyarlik va uzilish
Yerning geografik qutblarida uzunlik qiymatlari singulyarholatga keladi. Shuning uchun boshqa hududlarda yetarlicha aniq bo‘lgan hisob-kitoblar qutblarda yoki ularning yaqinida noaniq chiqishi mumkin.
Litosfera plitalari harakati va geografik uzunlik
Yer litosfera plitalari bir-biriga nisbatan turli yo‘nalishlarda yiliga taxminan 50—100 mm tezlikda siljiydi. Shu sababli turli plitalarda joylashgan Yer yuzasi nuqtalari doimo bir-biriga nisbatan harakatda bo‘ladi. Masalan, Ugandada ekvatorda, Afrika plitasida joylashgan nuqta bilan Ekvadorda ekvatorda, Janubiy Amerika plitasida joylashgan nuqta orasidagi uzunlik farqi yiliga taxminan 0,0014 burchak soniyasi miqdorida ortadi. Bu tektonik harakatlar Yer yuzasidagi nuqtalarning geografik kengligiga ham ta’sir qiladi.
Agar biror global koordinatalar tizimidan (masalan, WGS 84) foydalanilsa, Yer yuzasidagi joyning geografik uzunligi yildan yilga o‘zgarib boradi. Bu o‘zgarishni kamaytirish uchun bir litosfera plitasidagi nuqtalar bilan ishlaganda koordinatalari aynan shu plitaga mahkamlangan boshqa tayanch tizimdan, masalan, Shimoliy Amerika uchun NAD83 yoki Yevropa uchun ETRS89 tizimidan foydalanish mumkin.
Geografik uzunlikning bir gradusi uzunligi
Muayyan kenglikdagi geografik uzunlikning bir gradusiga mos keladigan masofa faqat Yer markazidan tegishli parallelgacha bo‘lgan masofaga bog‘liq. Agar Yer radiusi abo‘lgan shar deb olinsa, kengligi φ bo‘lgan parallel bo‘ylab bir gradus uzunlik yoyining (sharq–g‘arb yo‘nalishida) uzunligi quyidagiga teng bo‘ladi:
| φ | Δ1 lat, km | Δ1 long, km |
|---|---|---|
| 0° | 110,574 | 111,320 |
| 15° | 110,649 | 107,551 |
| 30° | 110,852 | 96,486 |
| 45° | 111,133 | 78,847 |
| 60° | 111,412 | 55,800 |
| 75° | 111,618 | 28,902 |
| 90° | 111,694 | 0,000 |
Agar Yer shakli ellipsoiddeb olinsa, uzunlikning bir gradusiga mos yoy quyidagicha hisoblanadi:
bu yerda ellipsoidning ekssentrisiteti — e — uning katta (a) va kichik (b) yarim o‘qlari (mos ravishda Yerning ekvatorial va qutbiy radiuslari) orasidagi nisbat orqali hisoblanadi.
Muqobil formula:
сos φ qiymati ekvatordagi 1 dan qutblardagi 0 gacha kamayadi. Bu shuni anglatadiki, parallellar uzunligi ekvatordan qutblarga tomon kamayib, qutbda nuqtaga aylanadi; shu sabab uzunlikning bir gradusiga mos masofa ham kamayadi. Bundan farqli ravishda, ekvatordan qutblarga tomon biroz (1 %) ortadigan kenglikning bir gradusi uzunligi(ingliz tilida) bilan qarama-qarshilik yuzaga keladi. Jadvalda WGS84koordinatalar tizimida qo‘llanadigan ellipsoid uchun ma’lumotlar keltirilgan, bunda а = 6378137,0 m va b = 6356752,3142 m. Bir kenglik aylanasida bir-biridan 1° uzoqlikdagi ikki nuqta orasidagi shu aylana bo‘ylab o‘lchangan masofa bu nuqtalar orasidagi eng qisqa masofadan (geodezik masofa) biroz kattaroq bo‘ladi (ekvatorda bu ikki qiymat teng). Farq 0,6 m dan kam.
Geografik mil ekvator bo‘ylab bir yoy daqiqasining uzunligi sifatida belgilanadi. Shunday qilib, ekvatorda geografik uzunlikning bir gradusi aynan 60 geografik milga yoki 111,3 kilometrga teng. Ekvatorda uzunlikning 1 daqiqasi 1 geografik mil yoki 1,855 km, 1 soniyasi esa 0,016 geografik mil yoki 30,916 m ga teng.
Boshqa osmon jismlaridagi geografik uzunlik
Boshqa osmon jismlarining yuzasidagi koordinatalar tizimi Yerdagiga o‘xshash tarzda belgilanadi. Biroq koordinatalar to‘rining joylashishi tegishli osmon jismining aylanish o‘qi va boshqa xususiyatlariga bog‘liq holda farq qilishi mumkin. Kuzatiladigan qattiq yuzaga ega osmon jismlarida (sayyoralarda) koordinatalar to‘ri sirtning ma’lum obyektlariga, masalan, kraterlargabog‘lanadi. Sayyoraning shartli shimoliy qutbi — aylanish qutblaridan ekliptikatekisligining shimoliy tomonida joylashganidir. Nolinchi (tayanch) meridianning joylashishi ham, sayyora shimoliy qutbining holati ham sayyora (yoki yo‘ldosh) aylanish o‘qining pretsessiyasi sababli vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin. Agar sayyora tayanch meridianining burchak holati vaqt o‘tishi bilan ortib borsa, sayyora to‘g‘ri yo‘nalishda aylanadi; aks holda aylanish retrograd.
Boshqa ma’lumot bo‘lmasa, sayyoraning aylanish o‘qi uning orbitasining o‘rtacha tekisligiga perpendikulyar deb hisoblanadi; Merkuriy va ko‘pchilik tabiiy yo‘ldoshlar shu toifaga kiradi. Ko‘plab yo‘ldoshlar uchun o‘z o‘qi atrofidagi aylanish davri ularning sayyorasi atrofidagi aylanish davriga teng deb olinadi. Gigant sayyoralardaesa ularning sirtidagi obyektlar doim o‘zgarib, turli tezliklarda harakatlangani sababli magnit maydonlariningaylanish davridan foydalaniladi. Quyoshga kelganda esa bu mezon mos kelmaydi (chunki Quyosh magnitosferasi juda murakkab va barqaror aylanishga ega emas). Shuning uchun Quyosh ekvatorining aylanish tezligiga mos qiymat olinadi.
Planetografik uzunliklarni baholashda, Yerdagiga o‘xshab, «g‘arbiy uzunlik» va «sharqiy uzunlik» (ya’ni shartli sharq tomonga qarab ortadigan uzunlik) atamalari ishlatiladi. Bunda planetosentrik uzunlik sayyoraning aylanish yo‘nalishidan qat’i nazar, doimo sharq tomonga musbat deb hisoblanadi. Sharq — sayyoraning shimoliy qutbi tomondan yuqoridan qaralganda soat miliga teskari yo‘nalishdir; shimoliy qutb sifatida Yerning shimoliy qutbiga eng yaqin mos keladigan qutb olinadi. Planetografik uzunliklar Yerdagi koordinatalarga o‘xshab an’anaviy tarzda «+» yoki «−» o‘rniga «E» va «W» harflari bilan yozilgan. Masalan, −91°, 91° W, +269° va 269° E bir xil qiymatni anglatadi.
Ba’zi sayyoralar (masalan, Yer va Mars) uchun tayanch yuzalar aylanish ellipsoidlariko‘rinishida olinadi. Ularda ekvatorial radius qutbiy radiusdan kattaroq bo‘ladi, ya’ni ular qutblaridan yassilangan sferoidlardir. Kichikroq jismlar, masalan, Io, Mimas va boshqalar, odatda, uch o‘qli ellipsoidlar bilan aniqroq ifodalanadi. Ammo uch o‘qli ellipsoid modellaridan foydalanish ko‘plab hisob-kitoblarni, ayniqsa kartografik proyeksiyalarga oid hisoblarni murakkablashtiradi. Shu sabab bu maqsadlarda tayanch sifatida ko‘proq sferik modellar ishlatiladi.

Mars xaritalari uchun standart ishlab chiqishda taxminan 2002-yildan buyon Eyri-0krateri yaqinidan o‘tuvchi meridian nolinchi meridian sifatida tanlangan. Yerdan kuzatish mumkin bo‘lgan, qattiq sirtga ega yana bir sayyora — Merkuriy uchun termosentrik koordinatalar tizimi qo‘llaniladi: tayanch meridian sayyora ekvatorining eng yuqori harorat kuzatiladigan nuqtasidan o‘tadi (shu vaqtda Quyosh Merkuriy peshinida perigeliypaytida qisqa vaqt retrograd harakat qiladi). Kelishuvga ko‘ra, bu meridian quyidagi kraterdan sharqqa qarab aniq 20° geografik uzunlikda joylashadi: Xan Kal(ingliz tilida).
Sinxron aylanadigan osmon jismlari «tabiiy» tayanch meridianga ega bo‘lib, u kattaroq osmon jismiga eng yaqin nuqtadan o‘tadi: 0° — asosiy jismga qaragan (birlamchi) yarimshar markazi, 90° — harakat yo‘nalishidagi oldingi yarimshar markazi, 180° — asosiy jismga qarama-qarshi yarimshar markazi va 270° — orqa yarimshar markazi. Biroq sayyoralar orbitalarining ellipssimonligi va aylanish o‘qlarining og‘ishi sababli osmon jismi osmonida bu nuqtaning ko‘rinadigan izi quyidagi shaklni oladi — analemma.