Atom-molekulyar ta’limot — tabiatshunoslik sohasidagi diskret tuzilishga ega moddalar haqidagi nazariy qarashlar majmui.
Atom-molekulyar ta’limot rivojiga katta hissa qo‘shgan olimlar: M. V. Lomonosov, J. Dalton, A. Lavuazye, J. Prust, A. Avogadro, Y. Berselius, D. I. Mendeleyev, A. M. Butlerov va boshqa ko‘plab olimlardir.
Tarix
Antik davr atomistikasi
Bunday tasavvurga ko‘ra, materiya alohida zarrachalar — atomlardan tashkil topadi. Bu g‘oya Qadimgi Yunonistonda miloddan avvalgi V asrdayoq paydo bo‘lgan. Atomizm qadimgi yunon faylasuflari Levkipp (miloddan avvalgi 500—440-yillar) va uning shogirdi Demokrit (miloddan avvalgi 460—370-yillar) tomonidan yaratilgan.
Levkipp materiyaning har qanday, hatto eng kichik bo‘lagini ham yanada mayda qismlarga bo‘lish mumkinmi, degan savolni qo‘ygan. U bo‘lish jarayoni natijasida shunday kichik zarra hosil bo‘ladiki, uni boshqa bo‘lib bo‘lmaydi, deb hisoblagan.
Levkippning shogirdi, faylasuf Demokrit bu nihoyatda mayda zarralarni «atomlar» deb atagan. Uning fikricha, har bir element atomlarining o‘ziga xos o‘lchami va shakli bo‘lib, moddalarning xossalaridagi farqlar aynan shu bilan izohlangan. Moddalar, ya’ni biz ko‘radigan va sezadigan jismlar, turli elementlarning atomlari o‘zaro birikishi natijasida hosil bo‘ladi. Ushbu birikish xususiyatini o‘zgartirish orqali bir moddani boshqasiga aylantirish mumkin, deb qaralgan.
Levkipp, Demokrit va Epikur materialning qattiqligi uni tashkil etuvchi atomlar shakliga bog‘liq deb hisoblaganlar. Shu tasavvurga ko‘ra, temir atomlari qattiq va mustahkam bo‘lib, ularni qattiq jism holida tutib turadigan ilgaklarga ega; suv atomlari silliq va sirpanchiq; tuz atomlari ta’mi sababli o‘tkir va uchli; havo atomlari esa yengil hamda aylanma harakat qiluvchi bo‘lib, boshqa barcha materiallar orasidan o‘tadi. Bu qarashning asosiy tarafdori Demokrit edi. U sezgi tajribasiga asoslangan o‘xshatishlardan foydalanib, turli moddalar atomlari shakli, o‘lchami va tarkibiy qismlarining joylashuvi bilan farqlanishini ta’riflagan. Bundan tashqari, atomlarning bog‘lanishi moddiy biriktirgichlar orqali izohlangan: ayrim atomlarda ilgaklar va halqachalar, boshqalarida esa sharchalar va uyachalar mavjud deb tasavvur qilingan.

Moddalarning diskretligi haqidagi g‘oyaning yana bir ifodasi Empedokl, Platon va Aristotelning unsur-xususiyatlar haqidagi nazariyalari edi. Biroq ular modda va uning tarkibi haqidagi tasavvurlarning alohida rivojlanish yo‘nalishini tashkil etib, shu tariqa moddalarning alkimyoviy transmutatsiyasi, ya’ni bir moddani boshqasiga aylantirish haqidagi qarashlarga asos yaratgan.
XVII—XVIII asrlarda atomistik gipotezaning shakllanishi
XVII asr
O‘rta asr sxolastikasi ta’sirining kuchayishi va Rim imperiyasining tanazzulga uchrashi bilan atom nazariyasi ko‘p asrlar davomida rad etilib, uning o‘rnini to‘rt unsur haqidagi turli nazariyalar va keyinchalik alkimyoviy qarashlar egalladi. Biroq 17-asrda tadqiqotchilar, avvalo, Pyer Gassendi va Isaak Nyutonning ishlari tufayli atom nazariyasiga yana qaytdilar. O‘sha davrning boshqa olimlaridan farqli ravishda P. Gassendi antik davr tarixini chuqur o‘rgandi, Epikurning naturfalsafasiga oid asosiy asarlar yozdi va uning g‘oyalarini targ‘ib qildi. Gassendi bo‘shliqda harakatlanuvchi atomlarning o‘lchami va shaklini hisobga olish orqali moddaning o‘z xossalarini ham tushuntirish mumkin deb o‘ylagan. Issiqlik kichik, yumaloq atomlar bilan, sovuqlik esa uchlari o‘tkir piramidasimon atomlar bilan bog‘langan. Bu kuchli sovuqda sanchish sezgisini izohlardi; qattiq jismlar esa bir-biriga ilashgan ilgaklar yordamida birikib turadi, deb hisoblangan.
Nyuton o‘sha vaqtda ommalashgan atomlarning birikishi haqidagi turli nazariyalarni — «bir-biriga ilashgan atomlar», «yopishgan atomlar» (tinch holatdagi jismlar) hamda «muvofiqlashgan harakatlar orqali birikish» nazariyalarini tan olgan bo‘lsa-da, «Optika» asarida 1704-yilda bayon etilganidek, zarralar bir-birini qandaydir kuch orqali tortadi, deb hisoblagan bo‘lishi ehtimol. Bu kuch «bevosita tegishish holatida nihoyatda kuchli, kichik masofalarda kimyoviy o‘zaro ta’sirlarni yuzaga keltiradi va zarralarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi».
Biroq o‘zaro bog‘langan atomlar to‘plami yoki birligi, ya’ni hozirgi tilda «molekulalar» haqidagi tushunchaning aniqroq manbai Robert Boylning 1661-yildagi «The Sceptical Chymist» («Shubhalanuvchi kimyogar») nomli mashhur risolasida ilgari surilgan gipotezasidir. Unga ko‘ra, materiya zarrachalar to‘plamlari (klasterlar)dan iborat, kimyoviy o‘zgarishlar esa bu to‘plamlarning qayta tuzilishi natijasidir. R. Boyl moddaning asosiy tarkibiy qismlari «korpuskulalar» deb ataladigan, turi va o‘lchami turlicha bo‘lgan hamda guruhlarga birlasha oladigan zarrachalardan iboratligini ta’kidlagan.
1680-yilda fransuz kimyogari Nikola Lemeri korpuskulyar nazariyaga asoslanib, har qanday moddaning kislotalik xossasi uning uchli zarrachalari bilan, ishqorlar esa turli o‘lchamdagi g‘ovaklarga egaligi bilan bog‘liq deb hisoblagan. Bu nuqtayi nazarga ko‘ra, molekula uchlar va g‘ovaklarning geometrik mos kelishi orqali birikkan korpuskulalardan tashkil topgan.
XVIII asr

O‘zaro bog‘langan «atomlar kombinatsiyalari» g‘oyasining dastlabki ko‘rinishlaridan biri «kimyoviy moyillik orqali birikish» nazariyasi edi. Masalan, 1718-yilda klasterlarning birikishi haqidagi Boyl tasavvuriga tayangan fransuz kimyogari Etyen Fransua Joffrua zarrachalarning birikishini tushuntirish uchun kimyoviy moyillik nazariyasini ishlab chiqdi. Uning fikricha, muayyan alkimyoviy «kuch» ayrim alkimyoviy tarkibiy qismlarni bir-biriga tortadi. Joffrua, ayniqsa, 1718—1720-yillarda Fransiya akademiyasiga taqdim etgan «moyillik» jadvallari (tables des rapports) bilan mashhur bo‘ldi. Bu jadvallar moddalarning o‘zaro ta’sirini kuzatish natijalarini taqqoslash asosida tuzilgan ro‘yxatlar edi. Ularda o‘xshash jismlarning turli reagentlarga nisbatan moyillik darajalari ko‘rsatilgan. Bu jadvallar asr oxirigacha ahamiyatini saqlab qolib, keyinchalik ularning o‘rnini Klod Bertolle kiritgan yanada chuqurroq tushunchalar egalladi.
XIX asrda atomistik gipoteza
Daltonning atomistik nazariyasi

Ilmiy nazariyaniyaratish faqat XVIII-XIX asrlarda, ya’ni fizika va kimyo aniq tajriba ma’lumotlariga asoslangan davrda mumkin bo‘ldi.
Atom gipotezasining tajribaviy tasdig‘ini ingliz kimyogari Jon Dalton topdi. XIX asr boshida Dalton bir nechta yangi empirik qonuniyatlarni: parsial bosimlar qonunini (Dalton qonuni), gazlarning suyuqliklarda eruvchanligi qonunini (Genri–Dalton qonuni) va nihoyat, karrali nisbatlar qonunini (1803) kashf etdi. Materiyaning diskret tuzilishini faraz qilmasdan bu qonuniyatlarni, eng avvalo, karrali nisbatlar qonunini tushuntirish mumkin emas edi. 1808-yilda Dalton «Kimyoviy falsafaning yangi tizimi» asarida o‘z atomistik gipotezasini bayon qildi.
Dalton nazariyasining asosiy qoidalari quyidagilardan iborat edi (atom-molekulyar ta’limotning asosida moddalarning diskretligi (uzlukli tuzilishi) tamoyili yotadi):
- Har qanday modda uzluksiz yaxlit massa emas, balki alohida, nihoyatda mayda zarrachalardan iborat; barcha moddalar juda ko‘p atomlardan (oddiy yoki murakkab) tashkil topgan.
Moddalar o‘rtasidagi farqlar ularning zarrachalari turlicha ekanligi bilan bog‘liq. - Bir moddaning atomlari bir-biriga mutlaqo o‘xshash. Oddiy atomlar mutlaqo o‘zgarmas va bo‘linmasdir.
- Turli moddalarning zarrachalari (atomlari) ham massasi, ham xossalari bilan farqlanadi.
- Turli elementlarning atomlari bir-biri bilan muayyan nisbatlarda birika oladi.
- Atomlarning eng muhim xossasi — atom og‘irligidir.
1803-yildayoq Daltonning laboratoriya jurnalida ayrim elementlar va birikmalarning nisbiy atom og‘irliklari jadvali paydo bo‘lgan (vodorodning atom og‘irligi birga teng deb olingan). Dalton kimyoviy elementlar belgilarini ichida turli shakllar joylashgan doiralar ko‘rinishida joriy etgan. Keyinchalik Dalton elementlarning atom og‘irliklarini ko‘p marta tuzatgan, biroq ko‘pchilik elementlar uchun u keltirgan qiymatlar noto‘g‘ri edi.
A. Avogadroning ishlari
Amedeo Avogadro «molekula» degan yangi atamani taklif qildi. Partingtonning «Kimyoning qisqacha tarixi» kitobiga ko‘ra, u 1811-yildagi «Molekulalarning elementar jismlari nisbiy massalarini aniqlashga oid esse» maqolasida mohiyatan quyidagini ta’kidlagan:
Gazlarning eng kichik zarrachalari har doim ham alohida atomlardan iborat bo‘lavermaydi. Ular tortishish kuchi orqali birlashib, yagona molekulani hosil qiladigan ma’lum sondagi atomlardan tashkil topadi.
Shuni ta’kidlash kerakki, bu iqtibos so‘zma-so‘z tarjima emas. Avogadro «molekula» atamasini ham atomlarga, ham molekulalarga nisbatan ishlatgan. Xususan, atomlarni nazarda tutganda «elementar molekula» degan iborani qo‘llagan; masalani yanada murakkablashtirib, «murakkab atomlar» va «murakkab molekulalar» haqida ham gapirgan.
U Verchellida bo‘lgan davrida Avogadro qisqa memorandum yozib, hozir Avogadro qonuni deb ataladigan gipotezani bayon qilgan: bir xil harorat va bosimda gazlarning teng hajmlarida molekulalar soni bir xil bo‘ladi. Bu qonundan kelib chiqishicha, bir xil harorat va bosimdagi turli gazlarning teng hajmlari massalari nisbati ularning tegishli molekulyar og‘irliklari nisbatiga mos keladi. Demak, nisbiy molekulyar og‘irliklarni gaz namunalarining massasi orqali hisoblash mumkin bo‘lgan.
Avogadro bu gipotezani J. L. Gey-Lyussakning 1808-yilda gazlar hajmi va ularning birikishi haqida aniqlagan qonunini Daltonning 1803-yilgi atom nazariyasi bilan muvofiqlashtirish uchun yaratgan. Avogadro duch kelgan eng katta qiyinchilik o‘sha davrda atom va molekula tushunchalarining nihoyatda chalkashib ketgani edi. Uning ishining eng muhim hissalaridan biri bu ikki tushunchani aniq ajratib berishi va oddiy moddalar ham atomlardan tuzilgan molekulalardan iborat bo‘lishi mumkinligini tan olishi edi. Dalton esa bunday imkoniyatni hisobga olmagan. Qizig‘i shundaki, Avogadro faqat juft sondagi atomlardan tashkil topgan molekulalarni ko‘rib chiqqan; nega toq sonlar kiritilmaganini tushuntirmagan.
1826-yilda Avogadroning ishiga tayangan fransuz kimyogari Jan-Batist Dyuma shunday degan:
Bir xil sharoitdagi gazlar bir-biridan teng masofada joylashgan molekulalar yoki atomlardan iborat, ya’ni bir xil hajmda ularning soni ham teng bo‘ladi.
Ushbu tushunchalarga muvofiq, 1833-yilda fransuz kimyogari Mark Antuan Ogyust Goden atom og‘irliklariga doir Avogadro gipotezasini «hajmiy diagrammalar» orqali aniq bayon qilgan. Bu diagrammalarda molekulalarning qisman to‘g‘ri geometrik modeli (suvning chiziqli molekulasi) hamda to‘g‘ri molekulyar formulalar, masalan, H2O kabi formulalar ko‘rsatilgan:

«Elementlarning atomliligi nazariyasi»ni bayon qilgan ikkita ishida (1857—1858-yillar) Fridrix Avgust Kekule organik molekuladagi har bir atom boshqa atomlar bilan qanday bog‘lanishini tushuntiruvchi nazariyani birinchi bo‘lib taklif qilgan. U organik birikmalardagi uglerod atomlari to‘rt valentli bo‘lib, o‘zaro bog‘lanishi va molekulalarning uglerod skeletini hosil qilishi mumkinligini taxmin qilgan.
Karlsruedagi kimyogarlar syezdi
3—5-sentabr kunlari, 1860-yilda Karlsruedagi xalqaro kimyogarlar syezdi bo‘lib o‘tdi. Bu kimyoga bag‘ishlangan birinchi xalqaro konferensiya edi. Syezdning borishiga italiyalik kimyogar Kannitssaro katta ta’sir ko‘rsatdi. U Avogadro qonuniga tayangan holda «atom», «molekula» va «ekvivalent» tushunchalarini aniq ajratdi va atom massalarining oqilona tizimini taklif qildi. O‘z nazariyasini u shaxsan kongressning barcha ishtirokchilariga tarqatgan risolasida bayon qildi. Kannitssaro nutqlarida Avogadro qonunini va Jerar tizimini himoya qilib, kimyoni Berseliusning eski tamoyillariga qaytarish maqsadga muvofiq emasligini ta’kidladi. Umuman olganda, kongress Kannitssaroning g‘oyalarini ijobiy qabul qildi. Karlsrue syezdi natijasida atom-molekulyar ta’limot e’tirof etildi hamda atom og‘irligi, molekula va atom tushunchalari aniqlashtirildi. Molekula reaksiyada ishtirok etadigan va moddaning fizik xossalarini belgilaydigan eng kichik miqdor, atom esa molekulalar tarkibidagi elementning eng kichik miqdori ekani belgilandi.
XIX asrning ikkinchi yarmidagi kimyogarlar ishlari
1856-yilda shotlandiyalik kimyogar Archibald Kuper benzolni bromlash bo‘yicha tadqiqotlarni Sharl Vyurs laboratoriyasida, Parijda boshladi. Kekulening ikkinchi maqolasi chiqqanidan bir oy o‘tib, Kuperning molekulyar tuzilish haqidagi mustaqil va ko‘p jihatdan o‘xshash nazariyasi e’lon qilindi. U molekulyar tuzilish haqida aniq tasavvur taklif etdi: atomlar konstruktordagi qismlar kabi muayyan uch o‘lchamli tuzilmalarda o‘zaro bog‘lanadi, deb hisoblagan. Kuper bog‘larni ifodalash uchun qavslar qo‘llanadigan eski usul bilan birga atomlar o‘rtasiga chiziqlar chizishni birinchi bo‘lib qo‘lladi. Shuningdek, u ayrim molekulalar tuzilishini to‘g‘ri atom zanjirlari, boshqalarini esa halqasimon molekulalar sifatida tasvirladi. Masalan, vino kislotasi va sianur kislotasi shular jumlasidandir. Keyingi nashrlarda Kuper bog‘larni to‘g‘ri uzuq chiziqlar bilan ifodalagan (bu nashr teruvchisining tanlovi bo‘lganmi, noma’lum). Masalan, spirt yoki oksalat kislota uchun quyidagicha:

1861-yilda Vena o‘rta maktabining o‘sha paytda deyarli noma’lum o‘qituvchisi Yozef Iogann Loshmidt o‘z mablag‘i hisobidan «Chemische Studien I» nomli risola nashr etdi. Unda «halqasimon» tuzilmalar va qo‘sh bog‘li tuzilmalarni ko‘rsatadigan yangicha molekulyar tasvirlar keltirilgan, masalan:

Loshmidt benzolning ehtimoliy formulasini ham taklif qilgan, lekin masalani ochiq qoldirgan. Benzolning zamonaviy tuzilishi haqidagi birinchi taklif 1865-yilda Avgust Kekule tomonidan ilgari surilgan. Benzolning siklik tuzilishini kristallograf Ketlin Lonsdeyl uzil-kesil tasdiqlagan. Benzol alohida muammo tug‘dirgan, chunki undagi barcha bog‘larni hisobga olish uchun uglerod atomlari orasida almashinib keladigan qo‘sh bog‘lar mavjud bo‘lishi kerak edi:

1865-yilda nemis kimyogari Avgust Vilgelm fon Gofman molekulalarning shar va tayoqchalardan iborat modellarini birinchi bo‘lib yasadi va ularni Buyuk Britaniya Qirollik institutidagi ma’ruzasida, jumladan metan misolida namoyish etdi:

Mazkur modelning asosida Gofmanning hamkasbi Uilyam Odling 1855-yildayoq ilgari surgan uglerodning to‘rt valentli ekani haqidagi taxmin yotgan. Gofmanning ranglar tizimi hozir ham qo‘llanadi: uglerod — qora, azot — ko‘k, kislorod — qizil, xlor — yashil, oltingugurt — sariq, vodorod — oq. Gofman modelining kamchiliklari asosan geometrik edi: uglerod bog‘lari tetraedr shaklida emas, bir tekislikda tasvirlangan, atomlarning o‘lchamlari esa mutanosib emas edi; masalan, uglerod vodoroddan kichikroq qilib ko‘rsatilgan.
1864-yilda shotlandiyalik organik kimyogar Aleksandr Krum Braun molekulalar tasvirlarini chiza boshladi. U atomlarning belgilarini doira ichiga joylashtirib, har bir atomning valentligiga mos ravishda ularni siniq chiziqlar bilan birlashtirdi. Ko‘plab tadqiqotchilarning fikricha, 1873-yil «molekula» tushunchasining rivojlanish tarixida burilish nuqtasi bo‘ldi. Aynan shu yili mashhur shotland fizigi Jeyms Klerk Maksvell Nature jurnalining sentabr sonida o‘zining «Molekulalar» nomli mashhur maqolasini chop etdi. Maqolaning kirish qismida Maksvell aniq ta’kidlagan:
Atom — ikkiga ajratib bo‘lmaydigan jism; molekula esa muayyan moddaning bo‘lishi mumkin bo‘lgan eng kichik qismidir.
Demokritning atom nazariyasini muhokama qilgach, Maksvell «molekula» so‘zi zamonaviy atama ekanini aytgan.
1874-yilda Yakobus Xendrik Vant-Goff va Jozef Ashil Le Bel bir-biridan mustaqil ravishda optik faollik hodisasini uglerod atomi bilan unga qo‘shni atomlar orasidagi kimyoviy bog‘lar muntazam tetraedrning burchaklariga yo‘nalgan deb hisoblash orqali izohlash mumkinligini taxmin qilishgan. Bu molekulalarning uch o‘lchamli tabiatini yaxshiroq tushunishga olib keldi.
Emil Fisher molekulalarning uch o‘lchamli tuzilishini tekislikda tasvirlashning o‘z usulini ishlab chiqdi:

1898-yilda Lyudvig Bolsman gazlar nazariyasiga oid ma’ruzalarida gaz fazasidagi molekulyar dissotsiatsiya hodisasini tushuntirish uchun valentlik nazariyasidan foydalandi. Shunda u atom orbitallarining qoplanishini tasvirlaydigan dastlabki sodda, ammo batafsil rasmlardan birini chizdi. Avvalo, yuqori haroratda molekulyar yod bug‘i atomlarga ajralishi haqidagi ma’lum faktni qayd etib, Bolsman ikki atomdan tashkil topgan molekulalar, ya’ni uning ta’biricha «qo‘sh atom» mavjudligini ikki atom orasida ta’sir etadigan tortishish kuchi bilan izohlash kerakligini ta’kidlagan. Uning fikricha, kimyoviy valentlikka oid ayrim faktlarga ko‘ra, bunday kimyoviy tortishish atom yuzasidagi nisbatan kichik, «sezgir soha» deb ataluvchi qism bilan bog‘liq bo‘lishi lozim edi.
Bolsman bu «sezgir soha» atom yuzasida joylashishi yoki qisman atomning ichiga kirishi mumkinligini va atom bilan mustahkam bog‘langanini aytgan. Xususan, u shunday deb yozgan: «Faqat ikkita atomning sezgir sohalari bir-biriga tegadigan yoki qisman qoplanadigan qilib joylashgandagina ular orasida kimyoviy tortishish paydo bo‘ladi. Shunda biz ularni o‘zaro kimyoviy bog‘langan deymiz». Quyidagi rasmda A atomining α-sezgir sohasi B atomining β-sezgir sohasi bilan qoplanishi ko‘rsatilgan:

Klassik kimyo davri
20-asr boshida amerikalik kimyogar Gilbert Nyuton Lyuis Garvard universiteti talabalariga dars berayotganda elektronlarni atomlar atrofida ramziy ravishda nuqtalar bilan tasvirlashni boshlagan. Talabalarga bu rasmlar ma’qul kelgani uchun u shu yo‘nalishda ishlashni davom ettirdi. Mazkur ma’ruzalarda Lyuis ma’lum sondagi elektronlarga ega elementlar alohida barqarorlik namoyon etishini payqagan. Bunday hodisani nemis kimyogari Rixard Abegg 1904-yilda ham qayd etgan bo‘lib, Lyuis uni «Abeggning valentlik qonuni» (hozir keng tarqalgan nomi — Abegg qoidasi[inglizcha]) deb atagan. Lyuisning tasavvuricha, yadro atrofida sakkizta elektronli qavat to‘lgach, yangi elektron qavati shakllana boshlaydi. U sakkizta elektronga ega turli ionlar ham alohida barqarorlikka ega ekanini kuzatgan. Shu mulohazalarga asoslanib, Lyuis «sakkizlik qoidasi» yoki «oktet qoidasini» taklif etgan: sakkizta elektron bilan to‘lgan qavatli ionlar yoki atomlar ayniqsa barqaror bo‘ladi.
Bundan tashqari, kubning sakkiz burchagi borligini inobatga olib, Lyuis atomni elektronlar joylashishi mumkin bo‘lgan sakkizta tomonga ega, kubga o‘xshash tuzilma deb tasavvur qilgan. Keyinchalik, 1902-yilda u kub shaklidagi atomlar tomonlari orqali birikib, kubsimon molekulalarni hosil qilishi mumkinligi haqidagi tushunchani ishlab chiqqan.
Boshqacha aytganda, ikkita atom, quyidagi C tuzilmada bo‘lgani kabi, umumiy qirraga ega bo‘lganda elektron juftli bog‘ hosil bo‘ladi. Bunda ikkita elektron umumiylashadi. Shunga o‘xshash ravishda, zaryadlangan ion bog‘lar bitta kubdan boshqasiga elektron o‘tganda, qirra umumiy bo‘lmagan holda paydo bo‘ladi. Buni A modeli ifodalaydi. Bundan tashqari, Lyuis B holatni ham taklif qilgan: bunda faqat bitta burchak umumiy bo‘ladi.

Shunday qilib, ikkita kubsimon atom umumiy yoqdan foydalanganda qo‘sh bog‘ hosil bo‘ladi. Bunda to‘rtta elektron umumiylashadi.
1913-yilda Berkli shahridagi Kaliforniya universitetida kimyo kafedrasi mudiri bo‘lib ishlayotgan Lyuis bir yilga Berkliga kelgan ingliz aspiranti Alfred Lauk Parsonning[inglizcha] maqolasining dastlabki qo‘lyozmasini o‘qib chiqdi. Unda Parson elektron shunchaki elektr zaryadi emas, balki kichik magnit (o‘zi «magneton» deb atagan) ham ekanini taxmin qilgan. Bundan tashqari, uning fikricha, kimyoviy bog‘ ikkita atomning ikki elektronni umumiy ishlatishi natijasida hosil bo‘ladi. Lyuis talqinida bu bog‘lanish ikki elektron ikkita to‘liq kub orasida umumiy qirra hosil qilganda yuzaga kelishini anglatgan.
Ushbu qarashlar asosida Lyuis 1916-yildagi mashhur «Atom va molekula» maqolasida atomlar va molekulalarni tasvirlash uchun «Lyuis strukturasini» joriy etdi. Unda nuqtalar elektronlarni, chiziqlar esa kovalent bog‘larni ifodalaydi. Bu maqolada u elektron juftli bog‘ tushunchasini ishlab chiqdi: ikki atom bittadan oltitagacha elektronni umumiylashtirishi mumkin, shu tariqa bittagina elektronli bog‘, oddiy, qo‘sh yoki uch bog‘ hosil bo‘ladi.

Lyuisning o‘zi shunday degan:
Elektron ikkita turli atomning elektron qobig‘i tarkibiga kirishi mumkin; uni faqat bittasiga tegishli deb bo‘lmaydi».
Bundan tashqari, Lyuis atom ion hosil qilishga intiladi, buning uchun kubni to‘ldirishga zarur bo‘lgan ma’lum miqdordagi elektronlarni oladi yoki yo‘qotadi, deb taxmin qilgan. Shunday qilib, Lyuis strukturalarida molekuladagi har bir atom uning kimyoviy belgisi orqali ko‘rsatiladi. O‘zaro bog‘langan atomlar orasiga chiziqlar chiziladi, ba’zan chiziqlar o‘rniga juft nuqtalar qo‘yiladi. Bog‘lanishda qatnashmaydigan ortiqcha elektronlar ham juft nuqtalar sifatida tasvirlanadi va ular joylashgan atomlar yoniga qo‘yiladi:

Yangi bog‘lanish modeli haqidagi fikrlarini umumlashtirib, Lyuis shunday degan:
Ikki atom «sakkizlik qoidasi» yoki «oktet qoidasiga» nafaqat elektronlarni bir atomdan boshqasiga o‘tkazish, balki bir yoki bir nechta elektron juftini umumiy ishlatish orqali ham mos kelishi mumkin... Ikki atom markazi orasida shu tariqa umumiylashgan va ikkala atom qobig‘ida birgalikda tutib turilgan ikkita elektronni men kimyoviy bog‘ deb hisoblaganman. Demak, biz ushbu fizik hodisaning — organik kimyogar tasavvurining bir qismi bo‘lgan «ilgak va halqacha»ning — aniq tasviriga egamiz.
Keyingi, 1917-yilda o‘sha paytda hali noma’lum bo‘lgan amerikalik muhandis-kimyogar Laynus Poling Oregon qishloq xo‘jaligi kollejida Daltonning «ilgak va halqacha» orqali birikish usulini o‘rgandi. O‘sha paytda bu usul atomlar orasidagi bog‘larni tavsiflashning keng tarqalgan shakli edi. Har bir atomda boshqa atomlarga birikish imkonini beradigan ma’lum sondagi «ilgaklar», boshqa atomlarning unga birikishiga xizmat qiladigan ma’lum sondagi «halqachalar» bor deb qaralgan. «Ilgak» va «halqacha» birlashganda kimyoviy bog‘ hosil bo‘ladi, deb tasvirlangan. Ammo L. Poling bu eskirgan yondashuvdan qoniqmadi va yangi usulni o‘sha paytda endigina shakllanayotgan fan — kvant fizikasidan izlashga qaror qildi.
1927-yilda nemis fiziklari Frits London va Valter Gaytler kvant mexanikasi usullarini to‘yinadigan, dinamik bo‘lmagan tortishish va itarilish kuchlarini o‘rganishga tatbiq qildilar. Ularning valent bog‘lari muammosini birgalikdagi ishda kvant mexanikasi asosida ko‘rib chiqishi kimyoning kvant mexanikasiga o‘tishida muhim bosqich bo‘ldi. Bu ish yaqinda doktorlik darajasini olgan va Guggenxaym stipendiyasi asosida Syurixda V. Gaytler hamda F. London bilan uchrashgan L. Polingga ta’sir ko‘rsatdi.
Keyinchalik, 1931-yilda V. Gaytler va F. Londonning ishlari hamda G. Lyuisning mashhur maqolasidagi nazariyalarga tayangan Poling «Kimyoviy bog‘ning tabiati» nomli novatorlik maqolasini e’lon qildi. Unda u kvant mexanikasidan molekulalarning xossalari va tuzilishini, masalan, bog‘lar orasidagi burchaklar hamda bog‘ atrofidagi aylanishni hisoblashda foydalandi. Ushbu tushunchalarga asoslanib, L. Poling CH4 singari molekulalardagi bog‘larni tushuntirish uchun gibridlanish nazariyasini ishlab chiqdi. Bunda to‘rtta sp3 gibrid orbital vodorodning 1s orbitallari bilan qoplanib, to‘rtta σ-bog‘ hosil qiladi. Ushbu to‘rtta bog‘ uzunligi va mustahkamligi jihatidan bir xil bo‘lib, quyida ko‘rsatilgan molekulyar tuzilmani vujudga keltiradi:

O‘zining ushbu noyob nazariyalari tufayli L. Poling 1954-yilda kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini oldi. Shunisi e’tiborliki, u ikkita Nobel mukofotini ham hech kim bilan bo‘lishmagan holda olgan yagona shaxs bo‘lib, yana tinchlik bo‘yicha Nobel mukofotini 1963-yilda qo‘lga kiritgan.
1926-yilda fransuz fizigi Jan Perren molekulalar mavjudligini ishonchli isbotlagani uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofotini oldi. U buni Avogadro sonini uch xil usulda hisoblash orqali amalga oshirdi; har uchala usul ham suyuq fazali tizimlarni o‘z ichiga olgan. Birinchidan, u gummigutning sovunli emulsiyasidan foydalangan. Ikkinchidan, Broun harakati bo‘yicha tajribalar o‘tkazgan. Uchinchidan, Eynshteynning suyuq fazadagi zarrachalar aylanishi haqidagi nazariyasini tasdiqlagan.
Asosiy qoidalar
Atom-molekulyar nazariya quyidagi qonunlar va fikrlarga asoslanadi:
- Barcha moddalar atomlardan tashkil topgan
- Bitta kimyoviy moddaning (kimyoviy element) atomlari bir xil xossalarga ega, biroq boshqa modda atomlaridan farqlanadi
- Atomlar o‘zaro ta’sirlashganda molekulalar hosil bo‘ladi (bir xil element atomlaridan iborat bo‘lganlar — oddiy moddalar, turli element atomlaridan iborat bo‘lganlar — murakkab moddalar)
- Fizik hodisalarda molekulalar o‘zgarmaydi, kimyoviy hodisalarda esa ularning tarkibi o‘zgaradi
- Kimyoviy reaksiyalarda dastlabki moddalarni tashkil etgan ayni atomlardan yangi moddalar hosil bo‘ladi
- Massaning saqlanish qonuni — kimyoviy reaksiyaga kirishgan moddalarning massasi reaksiya natijasida hosil bo‘lgan moddalarning massasiga teng
- Tarkibning doimiylik qonuni (karrali nisbatlar qonuni) — muayyan kimyoviy toza birikma, qanday usulda olinganidan qat’i nazar, bir xil kimyoviy elementlardan tashkil topadi, ularning massalari nisbati doimiy bo‘ladi, atomlar sonining o‘zaro nisbati esa butun sonlarda ifodalanadi
- Allotropiya — ayni bir kimyoviy elementning tuzilishi va xossalari bilan farq qiladigan bir nechta oddiy modda shaklida mavjud bo‘lishidir.
Kelib chiqadigan qonunlar va qoidalar
Zamonaviy kvant-mexanik tasavvurlarga ko‘ra, molekuladagi atomlarning faqat deyarli o‘zgarmas bo‘lib qoladigan qismi — atomning ichki asosi, ya’ni yadro va ichki elektron qobiqlaridir. Bunda tashqi (valent) elektronlarning harakat xususiyati tubdan o‘zgaradi, natijada butun molekulani qamrab oladigan yangi, go‘yo alohida molekulyar elektron qobiq hosil bo‘ladi (qarang: Kimyoviy bog‘). Shu ma’noda molekulalar tarkibida butunlay o‘zgarmaydigan atomlar mavjud emas.
Atomlar va molekulalar mavjudligining isboti
Faylasuflar Levkipp va Demokritning atomlar haqidagi nazariyalari tajribada tasdiqlanmagan. Chunki qadimgi yunonlar umuman tajribalar o‘tkazmagan, ular kuzatishdan ko‘ra mulohaza yuritishni ustun qo‘yganlar.
Moddaning atomlardan tashkil topganini tasdiqlovchi birinchi tajriba faqat 2000 yildan keyin amalga oshirilgan. 1662-yilda irlandiyalik kimyogar Robert Boyl (1627—1691) U shaklidagi naychadagi havoni simob ustunining bosimi ostida siqib, naychadagi havo hajmi bosimga teskari proporsional ekanini aniqlagan:
Fransuz fizigi Edm Mariott (1620—1684) bu munosabatni 14 yil o‘tgach tasdiqlagan. Bunda Boyl ilgari aniqlagan bog‘lanish faqat o‘zgarmas haroratda amal qilishini qayd etgan.
Robert Boyl va Edm Mariott olgan natijalarni faqat havoning orasida bo‘shliq mavjud bo‘lgan atomlardan tashkil topganini tan olgandagina tushuntirish mumkin. Havo siqilganda atomlar bir-biriga yaqinlashadi va bo‘shliq hajmi kamayadi.
Adabiyotlar
- Kimyo asoslari / N. E. Kuzmenko; V. V. Yeryomin; V. A. Popkov. — M.: Bilimlar laboratoriyasi, 2016. — 704 bet — ISBN 978-5-906828-17-0.