Reaksiya tezligi konstantasi

Reaksiya tezligi konstantasi (reaksiyaning solishtirma tezligi) — proporsionallik koeffitsiyenti k bo‘lib, u reaksiya kinetik tenglamasida qo‘llanadi.

Masalan, α1A1+α2A2+α3A3→B reaksiyasi quyidagi kinetik tenglama bilan ifodalanadi:

v=k[A1]ν1[A2]ν2[A3]ν3, bunda:
v — kimyoviy reaksiya tezligi, ya’ni d[B]dt,
k — reaksiya tezligi konstantasi,
[A1] … [A3] — konsentratsiyalari (reagentlar uchun) A1 — A3,
ν1 … ν3 — reaksiya tartiblari (har bir tegishli reagent bo‘yicha; bu koeffitsiyentlar yig‘indisi — reaksiyaning umumiy tartibi). Ular tajriba yo‘li bilan aniqlanadi va har doim ham reaksiya tenglamasidagi stexiometrik koeffitsiyentlarga mos kelavermaydi.

Shundan reaksiya tezligi konstantasining fizik ma’nosi ayon bo‘ladi: u son jihatdan reaksiya tezligiga teng bo‘ladi, agar konsentratsiya reaksiyaga kirishuvchi har bir modda uchun 1 mol/l bo‘lsa yoki har bir reagent bo‘yicha reaksiya tartibi 0 ga teng bo‘lsa.

Reaksiya tezligi konstantasi haroratga (Arrenius tenglamasiga qarang), reaksiyaga kirishuvchi moddalarning tabiatiga va katalizatorga bog‘liq, ammo ularning konsentratsiyasiga bog‘liq emas.

Quyidagi ko‘rinishdagi reaksiya uchun 2A+2B→3C+D mahsulotlarning hosil bo‘lish tezligi va reagentlarning sarflanish tezligi quyidagicha ifodalanadi:

v=d[A]2dt=d[B]2dt=d[C]3dt=d[D]dt.

Shunday qilib, bir xil reaksiya tezligini bir necha xil usulda yozishning oldini olish uchun reaksiyaning borish darajasini ifodalovchi hamda stexiometrik koeffitsiyentlarga bog‘liq bo‘lmagan kimyoviy o‘zgaruvchidan foydalaniladi:

ξ=Δnν,

bunda ν — stexiometrik koeffitsiyent. U holda reaksiya tezligi:

v=dξVdt,

bunda V — tizim hajmi.

O‘lchamlilik

Reaksiya tezligi konstantasining o‘lchamligi reaksiya tartibiga bog‘liq. Agar reaksiyaga kirishuvchi moddalarning konsentratsiyasi mol/l (M) da ifodalansa:

  • Birinchi tartibli reaksiya uchun k ning o‘lchamligi 1/с;
  • Ikkinchi tartibli reaksiya uchun k ning o‘lchamligi л/(моль·с) yoki 1/(M·с);
  • Uchinchi tartibli reaksiya uchun k ning o‘lchamligi л2/(моль2·с) yoki 1/(M2·с).