Molekulalararo ta’sirlashuv

Molekulalararo o‘zaro ta’sir — molekulalar va/yoki atomlar orasida yuz beradigan, kovalent (kimyoviy) bog‘lar hosil bo‘lishiga olib kelmaydigan o‘zaro ta’sirdir..

Molekulalararo o‘zaro ta’sir elektrostatik tabiatga ega. Uning mavjudligi haqidagi farazdan birinchi bo‘lib Ya. D. Van-der-Vaals 1873-yilda real gazlar va suyuqliklarning xossalarini tushuntirishda foydalangan. Keng ma’noda bu atama turli zarrachalar (molekulalar, atomlar, ionlar) o‘rtasidagi kimyoviy, ya’ni ion, kovalent yoki metall bog‘lar hosil bo‘lmaydigan o‘zaro ta’sirlarni anglatadi. Boshqacha aytganda, bu o‘zaro ta’sirlar kovalent bog‘lardan ancha kuchsiz bo‘lib, o‘zaro ta’sirlashayotgan zarrachalarning elektron tuzilishini sezilarli o‘zgartirmaydi. (Biroq yuqoridagi fikr faqat qisman to‘g‘ri ekanini ta’kidlash kerak. Masalan, barcha fermentativ va katalitik reaksiyalar substrat bilan ferment yoki molekula bilan katalizator orasidagi kuchsiz molekulalararo o‘zaro ta’sirdan boshlanadi. Ammo zarur fazoviy konfiguratsiyada yuzaga keladigan shunday bir nechta kuchsiz o‘zaro ta’sirlar fermentning faol markazi orqali molekulalar yoki substratning energetik holatini shu qadar kuchli o‘zgartiradiki, natijada ayrim kovalent kimyoviy bog‘lar uzilib, boshqalari hosil bo‘ladi. Qat’iy aytganda, barcha fermentativ reaksiyalar substrat va fermentning molekulalararo o‘zaro ta’siridan boshlanadi. Shu sababli bunday ta’sirlarning ahamiyati, ayniqsa, biokimyo va molekulyar biologiya uchun juda katta bo‘lib, ular mohiyatan enzimologiyaning asosini tashkil etadi.).

Kichik molekulalar orasidagi masofa katta bo‘lganda tortishish kuchlari ustunlik qiladi. Bu kuchlar orientatsion, qutblanish (induksion) va dispersion tabiatga ega bo‘lishi mumkin (batafsil Van-der-Vaals kuchlari va Dispersion kuchlar maqolalariga qarang). Issiqlik harakati tufayli zarrachalarning aylanishi bo‘yicha o‘rtachalanganda molekulalararo kuchlar potensiali masofaning oltinchi darajasiga, ion–dipol o‘zaro ta’siri potensiali esa (doimiy yoki induksiyalangan dipol bilan) to‘rtinchi darajasiga teskari proporsional bo‘ladi. Kichik masofalarda zarrachalarning elektron qobiqlari orasidagi itarilish kuchlari ustunlik qila boshlaydi. Alohida holat — vodorod bog‘i bo‘lib, u bir molekuladagi vodorod atomi bilan boshqa molekuladagi elektrmanfiy atom orasida qisqa masofada yuzaga keladi; bunda atomlarning samarali zaryadi yetarlicha katta bo‘ladi.

Kondensatsiyalangan fazada zarrachalarning joylashishi va ular orasidagi masofa tortishish hamda itarilish kuchlari muvozanati bilan belgilanadi. Buni molekulani tashkil etuvchi atomlarning Van-der-Vaals radiuslari (ionlar uchun esa ion radiuslari) asosida oldindan baholash mumkin: turli molekulalardagi atomlar orasidagi masofa ushbu atomlar radiuslari yig‘indisidan oshmasligi kerak. Molekulalararo o‘zaro ta’sirlarni modellashtirishda empirik potensiallardan foydalaniladi. Ularning eng mashhurlari — Lennard–Jons potensiallari (bunda itarilish masofaning teskari qiymatining o‘n ikkinchi darajasi, tortishish esa oltinchi darajasi bilan ifodalanadi) va Bakingem potensiali (unda itarilish fizik jihatdan asosliroq eksponensial funksiya bilan tavsiflanadi). Hisoblash uchun birinchisi qulayroq. Molekulalar bir-biriga yaqin joylashgan kondensatsiyalangan fazada multipol yoyilmasini qo‘llash qiyin bo‘lgani sababli atomlararo juft ta’sirlarga asoslangan atom–atom potensiallari usulidan foydalanish mumkin. Bunda xuddi shu potensiallarga samarali zaryadlar orasidagi o‘zaro ta’sirni ifodalovchi Kulon hadlari ham qo‘shiladi.

Hozirgi vaqtda molekulalararo o‘zaro ta’sirlar muvozanatini miqdoriy tavsiflash uchun Xirshfeld yuzasini hisoblash va tahlil qilishning matematik usuli ishlab chiqilgan (odatda CrystalExplorer[ingl.] dasturi yordamida). Asosiy tushunchalar manbasida, hisoblashlarni bajarish tartibi va usulni qo‘llash misollari esa .

Molekulalararo o‘zaro ta’sir va vodorod bog‘i

Dipolli molekula o‘z atrofida elektrostatik maydon hosil qilib, tizimdagi boshqa dipollarni muayyan yo‘nalishda joylashtiradi. Natijada energiya kamayadi. P. Kizom hisoblab chiqqan qutbli molekulalar orasidagi orientatsion dipol–dipol o‘zaro ta’sirining o‘rtacha energiyasi quyidagicha:

Uor=−23μ4r6kT, (1-formula), bu yerda μ — molekulaning dipol momenti; r — molekulalar markazlari orasidagi masofa; k — Bolsman doimiysi; T — Kelvin shkalasidagi harorat.

Maxrajdagi (kT) ko‘paytuvchi issiqlik harakati tufayli yuzaga keladigan fluktuatsiyalarning dipollar yo‘nalishiga ta’sirini ifodalaydi. Harorat oshgani sari bu ta’sir ham kuchayadi. Orientatsion ta’sirdan tashqari, induksion effektni (Uind), ya’ni dipolning induksiyalangan dipol bilan o‘zaro ta’sirini ham hisobga olish kerak. P. Debayga ko‘ra, bu ta’sir quyidagiga teng:

Uind=−2αμ6r6. (2-formula)

Orientatsion va induksion kuchlar qutbli molekulalar orasida yuzaga keladi va qutbsiz molekulalarning o‘zaro ta’sirini tushuntirib bera olmaydi. Kuchsiz kvadrupol–kvadrupol o‘zaro ta’sirini hisobga olish ham bu muammoni hal qilmaydi. Ayniqsa, CH4 turidagi molekulalar va inert gaz atomlarida umuman kvadrupol momenti yo‘q (shuni ta’kidlash kerakki, dipol momenti bo‘lmasa-da, CO2,BeH2; turidagi molekulalarda kvadrupol momenti mavjud; ikki atomli, bir xil element atomlaridan tuzilgan molekulalarni ham kvadrupol deb qarash mumkin, masalan, H2,N2,O2 va hokazo).

Qutbsiz tizimlarda molekulalararo kuchlarning tabiatini F. London kvant mexanikasi yordamida aniqlagan. Atom elektronlari harakatidagi korrelyatsiyani hisobga olish energiyaning kamayishiga olib keladi, deb aytish mumkin. Turli atomlardagi elektronlar harakati o‘zaro muvofiqlashgan bo‘lsa, bu ham energiyaning pasayishiga yordam beradi. Harakatchan elektronli atomlarni ma’lum chastotada tebranadigan dipollar sifatida tasavvur qilish mumkin: v0. Elektronlar sinxron harakatlanganda oniy dipollar doimo energiyani kamaytiradigan tarzda yo‘naladi:

Udisp=−34hv0α2r6. (3-formula)

Quyidagini hv0 bilan almashtirib, I, bu yerda I — molekula (atom)ning ionlanish energiyasi ekanini inobatga olsak, quyidagini hosil qilamiz:

Udisp=−34Iα2r6. (4-formula). Bu formulani tebranuvchi dipollar modelidan foydalanmasdan, g‘alayonlanishlar nazariyasi asosida ham yanada izchil keltirib chiqarish mumkin.

J. Sleyter va J. Kirkvud ko‘p elektronli atomlarning o‘zaro ta’siri uchun quyidagi formulani keltirib chiqargan:

Udisp=−34ℏer6Nα3m, (5-formula), bu yerda N — tashqi qobiqdagi elektronlar soni; m — elektron massasi; e — uning zaryadi.

(3) va (5) formulalar N=1 bo‘lganda, v0 o‘rniga uning quyidagi ifodasi qo‘yilsa, bir-biriga mos keladi: v0=e/2παm.Keltirilgan formulalardan London kuchlarining kattaligini belgilovchi asosiy xususiyat — atom yoki molekulalarning qutblanuvchanligi (α) ekanini ko‘rish mumkin. Qutblanuvchanlik yorug‘likning sinish ko‘rsatkichi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, moddaning yorug‘lik energiyasini sochish (dispersiyalash) qobiliyatini ifodalaydi. Shu bois London kuchlari ko‘pincha dispersion kuchlar (Udisp).

Qutblanuvchanlik zarracha o‘lchamiga bog‘liq. Shu sababli o‘zaro ta’sirlashayotgan atom va molekulalar o‘lchami ortishi bilan molekulyar kristall panjaralar mustahkamligi ham oshishi kerak. Bu qonuniyat inert gazlar guruhida va parafinlarning gomologik qatorida qaynash haroratining ortishida yaqqol namoyon bo‘ladi. Xuddi shunday bog‘liqliklar suyuqlanish, sublimatsiya va bug‘lanishning issiqliklari hamda haroratlarida ham kuzatiladi. Bu kattaliklarning barchasi molekulalararo bog‘lanishlarning mustahkamligiga bog‘liq.

Modda He Ne Ar Kr Xe Rn CH4 C2H6 C3H8 C4H10 C5H12 C6H14
Qaynash harorati, ∘C -268,9 -246 -185,8 -153 -108 -63 -161 -88 -42 -0,5 +36 +69

Geliy atomi nihoyatda kichik va geliy atomlari orasidagi dispersion kuchlar juda kuchsiz. Shu sababli geliy odatiy bosimda, hatto 0 K haroratda ham kristall holatda mavjud bo‘la olmaydi. Buning sababi — nol nuqtadagi kinetik energiyaning mavjudligi; geliyda bu energiya bog‘lanish energiyasidan kattaroq. Bog‘langan atomlarda yadrolarning 0 K da ham kinetik energiyaga ega bo‘lishi Geyzenbergning noaniqlik munosabatidan kelib chiqadi.

Geliyning bog‘lanish energiyasi Ekinetic=(△p)22m=h22m(△x)2=0,200 kJ/mol, bu yerda m — geliy atomining massasi.

Shuning uchun △Ekinetic>Ecall va kristall holat hatto 0 K da ham yuzaga kela olmaydi. Geliy faqat juda katta tashqi bosim ostidagina kristall holatga o‘tishi mumkin.

Barcha molekulalararo o‘zaro ta’sirlarni (ular ko‘pincha umumiy nom bilan Van-der-Vaals o‘zaro ta’siri deyiladi) quyidagi shaklda ifodalash mumkin:

U=−Ar6.

Orientatsion, induksion va dispersion o‘zaro ta’sirlar bog‘lanish energiyasiga turlicha hissa qo‘shadi. Atomlar va qutbsiz molekulalar uchun Uor va Uind nolga teng bo‘ladi, faqat dispersion o‘zaro ta’sir qoladi. Molekulalarning dipol momenti ortishi bilan orientatsion va induksion kuchlarning hissasi ham ortadi. COμ=0,12D molekulasida (1D — debay = 3,33564⋅10−30 Kl * m) Uor 0,005 % hissa qo‘shadi, Uor — 14,4 %, Uind esa — 4,2 %; HBrμ=0,78D, Uor — 3,3 %, Uind — 2,2 %; HC1μ=1,03D,Uor — 14,4 %, Uind — 4,2 %.

Keltirilgan formulalardan ko‘rinadiki, hatto juda qutbli molekulalar uchun ham dispersion o‘zaro ta’sirning hissasi juda katta bo‘ladi.

Qattiq jismlardagi molekulalararo o‘zaro ta’sirlar

Tarkibida organik molekulalar bo‘lgan kristall qattiq jismlar va ularga yaqin ayrim tizimlarda fazoni qattiq jismni tashkil etuvchi molekulalar o‘rtasida Xirshfeld yuzasi yordamida taqsimlash mumkinligi aniqlandi. Bunday taqsimot molekulalararo o‘zaro ta’sirlarning turli ko‘rinishlari (vodorod bog‘i, pi–galogen, galogen–galogen va boshqalar)ning umumiy o‘zaro ta’sirlar muvozanatiga qo‘shgan hissalarini miqdoriy taqqoslash imkonini beradi. Bu usul bitta molekula doirasida ham, turli molekulalarni o‘zaro solishtirishda ham qo‘llanadi.

Molekulyar ionlar orasidagi molekulalararo o‘zaro ta’sirlar

Molekulalararo o‘zaro ta’sirlarning alohida ko‘rinishi molekulyar ionlar orasidagi ta’sirdir. Bunda ishtirok etuvchi o‘zaro ta’sir turlarining kuchi va xususiyati molekulyar ionning murakkabligi, undagi zaryadlar va funksional guruhlarning kattaligi hamda fazoviy taqsimlanishiga bog‘liq. Ularning alohida ko‘rinishlari — anion–anion va kation–kation o‘zaro ta’sirlaridir..

Adabiyotlar

  • [www.xumuk.ru/encyklopedia/2477.html Molekulalararo o‘zaro ta’sirlar] // Kimyo ensiklopediyasi. 3-jild. — Moskva: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1992. 12–15-betlar.
  • Marrel J., Kettl S., Tedder J. Kimyoviy bog‘ / Ingliz tilidan S. V. Xristenko tarjimasi. I. V. Aleksandrov tahriri ostida. — Moskva: Mir, 1980. — 382 bet.
  • Barash Yu. S. «Van-der-Vaals kuchlari». Moskva: Nauka, 1988. 344 bet.
  • Kaplan I. G. «Molekulalararo o‘zaro ta’sirlar nazariyasiga kirish». Moskva: Nauka, 1982. 312 bet.
  • Kaplan I. G. Molekulalararo o‘zaro ta’sirlar. Fizik talqin, kompyuter hisoblashlari va model potensiallar. Moskva: BINOM. Bilimlar laboratoriyasi, 2012. — 400 bet. ISBN 978-5-94774-939-7
  • «Molekulalararo o‘zaro ta’sirlar: ikki atomli molekulalardan biopolimerlargacha». B. Pyulman (tahrirchi). Ingliz tilidan tarjima. Moskva: Mir, 1981. — 592 bet.
  • Izraelashvili J. Molekulalararo va sirt kuchlari. Moskva: Nauchnyy mir, 2011. — 456 bet. ISBN 978-5-91522-222-8

Havolalar