Katalitik kreking — termokatalitik qayta ishlash orqali neft fraksiyalaridan quyidagi mahsulotlarni olish jarayonidir: yuqori oktanli benzin, yengil gazoyl va to‘yinmagan alifatik gazlar.
Katalitik kreking — neftnichuqur qayta ishlashni ta’minlaydigan eng muhim jarayonlardan biridir. XX asrning 30-yillari oxirida (AQSH) katalitik krekingni sanoatga joriy etishga uzoq xizmat qiladigan samarali katalizator ishlab chiqilishi turtki bo‘ldi. U alyumosilikatlar asosida tayyorlangan (E. Gudri, 1936-yil). Jarayonning asosiy afzalligi — foydalanishdagi katta moslashuvchanlik: turli neft fraksiyalaridan yuqori oktanli benzin va propilenga, izobutanga hamda butenlargaboy gaz olish imkoniyati; boshqa jarayonlar, masalan, alkillash, gidrokreking, gidrotozalash, adsorbsion tozalash, deasfaltlash va boshqalar bilan nisbatan oson birlashtirilishi. Katalitik krekingning neftni qayta ishlash umumiy hajmidagi salmoqli ulushi aynan uning shu qadar universalligi bilan izohlanadi.
Xomashyo
Hozirgi vaqtda katalitik kreking uchun xomashyo sifatida vakuum gazoyli — to‘g‘ridan to‘g‘ri haydashda olinadigan va qaynash oralig‘i 350—500°C bo‘lgan fraksiyadir. Qaynashning yakuniy harorati asosan metallarning miqdori va kokslanish xususiyati bilan belgilanadi; u 0,3% dan oshmasligi kerak. Fraksiya oldindan gidrotozalanadi — bu oltingugurtli birikmalarni yo‘qotish va kokslanishnikamaytirish uchun zarur. Ayrim kompaniyalarda (UOP, IFP) og‘ir fraksiyalarni, masalan, mazutni (uning kokslanish darajasi 6-8% gacha) katalitik kreking qilish uchun jarayonlar ishlab chiqilgan. Shuningdek, xomashyo sifatida gidrokrekingningqoldig‘i ham ishlatiladi. Bundan tashqari, xomashyoga quyidagilar qo‘shilishi mumkin: deasfaltizatlar, petrolatumlar, filtratlar (moysizlantirish jarayonida gachlardan olingan). Arxiv nusxasi 17-aprel 2021-yildagi Wayback Machine’da saqlanadi.
Jarayon sharoitlari
- Reaktor
Katalizatorning xomashyoga nisbatan aylanish karraligi — 10:1 (lift-reaktorli qurilmalar uchun), Harorat — 510—540 °C, Bosim — 0,5-2 atm
- Regenerator
Harorat — 650—730 °C, bosim — 1-3 atm
Katalizator
Oldingi avlod qurilmalarida amorf sharsimon katalizatorU 3-5 mm o‘lchamdagi, sirt yuzasi 200 m²/g bo‘lgan sharchalardan iborat.
Hozirgi vaqtda tarkibida seolit bo‘lgan mikrosferik katalizator (zarrachalar o‘lchami 35-150 mkm) ishlatiladi. Uning sirt yuzasi 300-400 m²/g. Katalizator amorf alyumosilikat matritsasiga joylashtirilgan krekinglovchi seolitli tarkibiy qismdan iborat. Uning tarkibidagi seolit miqdori 30% dan oshmaydi. Seolitli tarkibiy qism sifatida o‘ta barqaror Y seoliti ishlatiladi. Ba’zan ZSM-5 seoliti ham qo‘shiladi; bu olinadigan mahsulot miqdorini va oktan sonini oshirib, yuqori sifatli benzinolish imkonini beradi. Ayrim kompaniyalar katalizator tayyorlash chog‘ida seolitga nodir yer metallarini ham qo‘shadi. Kreking katalizatorida uning yemirilishini kamaytiruvchi qo‘shimchalar, shuningdek, promotorlar mavjud. Ular COni (regeneratorda koksyoqilganda hosil bo‘ladigan gazni) quyidagiga aylantirishni tezlashtiradi: CO2.
Reaktor turlari

Jarayonni tashkil etish usuliga ko‘ra qurilmalar quyidagilarga bo‘linadi:
- Davriy ishlovchi qurilmalar (Gudri reaktorlari). Xomashyo qizdirilgan qo‘zg‘almas katalizator qatlamidan o‘tkaziladi. Katalizator yuzasi koks bilan qoplangach, reaktor regeneratsiyaga chiqariladi;
- Uzluksiz regeneratsiyali qurilmalar. Kokslangan katalizator reaktordan chiqariladi, uning sirtidagi koks alohida apparatda kuydirilib, katalizator reaktorga qaytariladi. Regeneratsiyadan keyin katalizator juda qizigan bo‘ladi; bu issiqlik kreking uchun yetarli. Shu sababli katalitik kreking jarayoni tashqaridan issiqlik berishni talab qilmaydi.
Uzluksiz regeneratsiyali qurilmalar quyidagi turlarga ajratiladi:
- Katalizatorning harakatlanuvchi qatlamli reaktorlari. Sharsimon katalizator qatlami reaktor bo‘ylab yuqoridan pastga, yuqoriga ko‘tarilayotgan xomashyo bug‘lariga qarama-qarshi yo‘nalishda harakat qiladi. Ular to‘qnashganda kreking yuz beradi; katalizator pastki qismdan regeneratsiyaga, mahsulotlar esa ajratishga yuboriladi. Regeneratsiya alohida apparatda havo yordamida amalga oshiriladi. Bunda koksning yonishi natijasida ajraladigan issiqlik bug‘ hosil qilish uchun ishlatiladi. Namunaviy qurilma — 43-102.
- Katalizatorning qaynayotgan qatlamli reaktorlari (flyuid-katalitik kreking). Mikrosferik katalizator xomashyo bug‘lari oqimida muallaq holda turadi. Koks to‘plangani sari katalizator zarrachalari og‘irlashib, pastga tushadi. So‘ng katalizator regeneratsiyaga chiqariladi; bu jarayon ham qaynayotgan qatlamda boradi, mahsulotlar esa ajratishga yuboriladi. Namunaviy qurilmalar — 1A/1M, 43-103.
- Lift-reaktorli qurilmalar. Qizdirilgan xomashyo maxsus kiritish tugunida dispersiyalanadi va yuqoriga ko‘tarilayotgan katalizator oqimi bilan aralashtiriladi. So‘ng katalizator va kreking mahsulotlari maxsus tuzilgan separatorning qaynayotgan qatlamida ajratiladi. Mahsulotlarning qoldiq qismi desorbsiyalanadi — bu jarayon bug‘ yordamida desorberda amalga oshiriladi. Xomashyo va katalizatorning o‘zaro ta’sirlashish vaqti bir necha soniyani tashkil etadi. Namunaviy qurilma — G-43-107.
- Millisekond jarayoni. Jarayonning o‘ziga xos jihati — lift-reaktorning yo‘qligi. Katalizator reaktorga pastga yo‘nalgan oqim bilan keladi; katalizatorga uning harakat yo‘nalishiga perpendikulyar yo‘nalishda xomashyo bug‘lari purkaladi. Reaksiyaning umumiy davomiyligi bir necha millisekundni tashkil etadi. Bu katalizator:xomashyo nisbatini oshirish hisobiga benzin fraksiyasi chiqishini 60-65% gacha ko‘paytirish imkonini beradi.
Hozirgi vaqtda eng takomillashgan qurilmalar lift-reaktorlardir. Ularda benzin chiqishi 50-55% ni, uning oktan soni 91-92,5 ni tashkil etadi; qaynayotgan qatlamli reaktorlarda esa benzin chiqishi 49-52%, oktan soni 90/92,5 bo‘ladi.
Mahsulotlar
Gidrotozalangan vakuum gazoylining katalitik kreking jarayonidagi odatiy moddiy balansi
| Mahsulot | Chiqish Xomashyoga nisbatan % |
|---|---|
| Jami olingan xomashyo: | 100 |
| Gidrotozalangan vakuum gazoyl (fr. 350-500°C) | 100 |
| Jami olingan mahsulot: | 100 |
| H2 (vodorod) | 0,04 |
| CH4 (metan) | 0,25 |
| C2H6 (etan) | 0,23 |
| C2H4 (etilen) | 0,36 |
| C3H8 (propan) | 0,85 |
| C3H6 (propilen) | 2,73 |
| C4H10 (butan) | 0,89 |
| C4H8 (butenlar) | 2,5 |
| (CH3)3CH (izobutan) | 4,20 |
| benzin fraksiyasi (OTS-91/92) | 58,62 |
| gazoyl (yengil+og‘ir) | 27,17 |
| Koks + yo‘qotishlar | 2,17 |
Mahsulotlar sifati
Gaz
Katalitik kreking gazi tarkibining yarmiga yaqinini to‘yinmagan uglevodorodlar, asosan propilen va butenlar tashkil etadi. Unda ko‘p miqdorda izobutan ham mavjud. Shu sababli gazning butan-butilen fraksiyasi yuqori oktanli benzin olish uchun alkillash jarayonida xomashyo sifatida qo‘llanadi. Propan-propilen fraksiyasidan esa polipropilenishlab chiqarish uchun propilen ajratib olinadi. Katalitik kreking qurilmalarining umumiy quvvati katta bo‘lgani sababli ushbu jarayonda olinadigan propilenuning umumiy ishlab chiqarish hajmining 15% gachasini tashkil etadi. Quruq gaz (vodorod, metan, etan) zavod qurilmalarining pechlarida yoqilg‘i sifatida ishlatiladi.
Benzin
Katalitik krekingda tadqiqot usuli bo‘yicha oktan soni 88-91 bo‘lgan yuqori oktanli benzin olinadi. Bundan tashqari, benzin tarkibida 1% dan kam benzol va 20-25% aromatik uglevodorodlarmavjud bo‘ladi. Shu bois u Yevropa Ittifoqining so‘nggi me’yorlariga (Yevro-4, Yevro-5) muvofiq benzinlar tayyorlashda ishlatilishi mumkin. Katalitik kreking benzinining asosiy kamchiligi — to‘yinmagan uglevodorodlarning (30% gacha) va oltingugurtning (0,1-0,5%) ko‘pligi bo‘lib, bu saqlash paytida yoqilg‘ining barqarorligiga juda salbiy ta’sir qiladi. Benzin tarkibidagi olefinlar polimerlanishi va oksidlanishi sababli tez sarg‘ayadi. Shuning uchun uni boshqa benzin fraksiyalari bilan aralashtirmasdan ishlatib bo‘lmaydi.
Yengil gazoyl
Katalitik krekingning yengil gazoyli deb 200-270°C (kamroq hollarda 200-320 yoki 200-350) fraksiya hisoblanadi. Unda ko‘p miqdorda aromatik uglevodorodlarbo‘lgani sababli setan soni past (odatda 20-25 dan oshmaydi). Bundan tashqari, xomashyo oldindan gidrotozalangan bo‘lsa ham, yengil gazoyl tarkibida ancha ko‘p oltingugurtli birikmalar (0,1-0,5%) saqlanadi. Shu sababli yengil gazoylni dizel yoqilg‘isitayyorlashda ko‘p miqdorda ishlatib bo‘lmaydi. Dizel yoqilg‘isidagi tavsiya etilgan ulushi — 20% gacha (agar yoqilg‘ining oltingugurt miqdori va setan sonibo‘yicha yetarli zaxira bo‘lsa). Yengil gazoylning yana bir qo‘llanishi — qozonxona yoqilg‘ilarining, kema yoqilg‘isining qovushqoqligini kamaytirish hamda qurum ishlab chiqarish.
Og‘ir gazoyl
Katalitik krekingning og‘ir gazoyli — 270°C dan (kamroq hollarda 320, 350°C dan) yuqori haroratda qaynay boshlaydigan fraksiya. Tarkibida polisiklik aromatik uglevodorodlar ko‘p bo‘lgani sababli bu fraksiya (oltingugurt miqdori muayyan darajada bo‘lsa) kokslashda yuqori sifatli ignasimon koks olish uchun ajoyib xomashyo hisoblanadi. Fraksiyadan bu yo‘l bilan foydalanishning imkoni bo‘lmasa, u qozonxona yoqilg‘isi tarkibiga qo‘shiladi.
Adabiyotlar
- Seolitli katalizatorlarda neft fraksiyalarining krekingi. S. N. Xajiyev tahriri ostida. — Moskva: Ximiya, 1982.
- Smidovich Ye. V. Neft va gazni qayta ishlash texnologiyasi. Neft xomashyosining krekingi va uglevodorod gazlarini qayta ishlash. 2-qism. — Moskva: Ximiya, 1980.
- Kapustin V. M., Kukes S. G., Bertolusini R. G. AQSH va sobiq SSSR neftni qayta ishlash sanoati. — Moskva: Ximiya, 1995.
Havolalar
- Katalitik kreking qurilmasini rekonstruksiya qilish haqidagi videolavha
- Jarayon tavsifi va prinsipial sxema Arxiv nusxasi 23-sentabr 2019-yildagi Wayback Machine’da saqlanadi