Seysmograf nima

Barabanli seysmograf

Seysmograf (qadimgi yunoncha σεισμός — zilzila va yunoncha γράφω — yozmoq) — yer osti plitalarining to‘qnashuvi natijasida yuzaga keladigan tebranishlarni o‘lchash va qayd etish uchun mo‘ljallangan asbob. Seysmologiyada qo‘llanadi. Sinonimlari — seysmoskop va seysmometr.

Tarixi

Seysmoskop — Chjan Xen ixtirosi
Vulqondagi seysmometr

Seysmoskop zilzila epitsentri tomon yo‘nalishni ko‘rsatadi. Uni Chjan Xen 132-yilda Xitoyda ixtiro qilgan.

Aksariyat seysmograflarda prujinali osma tizimga o‘rnatilgan yuk bo‘ladi. Zilzila paytida yuk deyarli harakatsiz qoladi, asbobning qolgan qismlari (korpus, tayanch) esa harakatga kelib, yukka nisbatan siljiydi. Ayrim seysmograflar gorizontal harakatlarga, boshqalari vertikal harakatlarga sezgir. To‘lqinlar harakatlanayotgan qog‘oz tasma ustiga pero yordamida yozib boriladi. Ma’lumotlarni xotira qurilmalariga yozib oladigan elektron seysmograflar ham mavjud (ularda qog‘oz tasma bo‘lmaydi).

Golitsinning seysmografi Tokio muzeyida

Dastlabki seysmograflar mexanik bo‘lgan. Ularda yukning korpusga nisbatan tebranishlari richaglar yordamida kuchaytirilib, qurum bilan qoraytirilgan qog‘ozli barabanga iz tushiradigan peroga uzatilgan (foydalanish uchun qulay bo‘lgan dastlabki seysmografni britaniyalik geolog Jon Miln yaratgan; u 1875–1895-yillarda Yaponiyada ishlagan). 1906-yilda rossiyalik knyaz Boris Golitsin birinchi elektromagnit seysmografni ixtiro qildi. Uning ishlashi elektromagnit induksiya hodisasiga asoslanadi. Bunday seysmografda yukka induktivlik g‘altagi biriktiriladi. Korpus tebranganda g‘altak korpusga mahkamlangan magnitlarga nisbatan siljiydi. Natijada elektr toki yuzaga keladi. Tokning tebranishlari strelka o‘rniga kichik ko‘zgu o‘rnatilgan galvanometr yordamida fotoqog‘ozga.

SSSRda XX asrning 30–40-yillarida seysmograflarni yaratishda Grigoriy Aleksandrovich Gamburtsev katta rol o‘ynadi. 1929-yilda Gamburtsev gidravlik kuchaytirishga ega qisqa davrli seysmograf konstruksiyasini ishlab chiqdi va uni Qrimdagi Katseveli geofizika stansiyasida sinovdan o‘tkazdi. U dala sharoitida ishlatiladigan mikrofonli seysmografning nazariyasi va konstruksiyasini (SM-1 — SM-5 modellari)) hamda yangi turdagi elektr seysmograf — termomikrofonli (suv tubiga o‘rnatiladigan) seysmografni ishlab chiqdi. Ikkinchisi 1933/34-yillar qishida Baykal ko‘lida.

Yaqin vaqtgacha seysmograflarning sezgir elementlari sifatida asosan mexanik yoki elektromexanik qurilmalardan foydalanilgan. Bunday asboblar tarkibida yuqori aniqlikdagi mexanika qismlari bo‘lgani sababli ularning narxi shu qadar balandki, oddiy tadqiqotchilar uchun deyarli qo‘l yetmas hisoblanadi. Mexanik tizimning murakkabligi va shunga mos ravishda uni tayyorlash sifatiga qo‘yiladigan talablar bunday asboblarni sanoat miqyosida ishlab chiqarishni amalda imkonsiz qiladi.

Jadal rivojlanayotgan mikroelektronika va kvant optikasi hozirgi vaqtda spektrning o‘rta va yuqori chastotali sohalarida an’anaviy mexanik seysmograflarga jiddiy raqobatchi bo‘lgan qurilmalar paydo bo‘lishiga olib keldi. Biroq mikromashina texnologiyasi, tolali optika yoki lazer fizikasi asosidagi bunday qurilmalarning o‘ta past chastotalar (bir necha o‘n Gts gacha) sohasidagi ko‘rsatkichlari ancha qoniqarsiz. Bu seysmologiya, xususan, uzoqdagi zilzilalarni kuzatishga mo‘ljallangan teleseysmik tarmoqlarni tashkil etish uchun muammo tug‘diradi.

Seysmografning mexanik tizimini yaratishda tamoman boshqa yondashuv ham mavjud — qattiq inertsiya massasini suyuq elektrolit bilan almashtirish. Bunday qurilmalarda tashqi seysmik signal ishchi suyuqlik oqimini yuzaga keltiradi va bu oqim elektrodlar tizimi yordamida elektr tokiga aylantiriladi. Bunday sezgir elementlar molekulyar-elektron elementlar deb ataladi. Suyuq inertsiya massasiga ega seysmograflarning afzalliklari — arzonligi, taxminan 15 yillik uzoq xizmat muddati hamda yuqori aniqlikdagi mexanika qismlarining yo‘qligidir. Bu ularni ishlab chiqarish va ulardan foydalanishni ancha soddalashtiradi.

Zamonaviy tizimlar

Seysmometr — Oyda

Paydo bo‘lgan kompyuterlar va analog-raqamli o‘zgartirgichlar seysmik o‘lchov uskunalarining funksional imkoniyatlarini keskin oshirdi. Bir nechta seysmik datchik signallarini bir vaqtning o‘zida real vaqt rejimida qayd etish va tahlil qilish, shuningdek, signallar spektrini hisobga olish imkoni paydo bo‘ldi. Bu seysmik o‘lchovlarning axborot berish darajasida tub burilish yasadi.

Adabiyotlar

  • Kropotkin P. A. Seysmometrlar // Rossiya tabiatshunoslarining 1-syezdi materiallari: [28-dek. 1867-y. — 4-yanv. 1868-y.]. Mineralogiya va geologiya bo‘limi. Sankt-Peterburg: IAN bosmaxonasi, 1868. 20-22.
  • Eybi J. A. Zilzilalar = Zilzilalar (Earthquakes). — M.: Nedra, 1982. — 50 000 nusxa

Havolalar