Fotonika nima

O‘ta keng polosali lazer nurining bir modali foton kristalli tolasi chiqishidagi buzilishsiz ko‘rinishi (oq nuqta).

Fotonika — optik signallar bilan ishlashning fundamental va amaliy jihatlarini, shuningdek, ular asosida turli maqsadlarga mo‘ljallangan qurilmalar yaratishni o‘rganuvchi fan sohasi.

Umumiy ma’lumotlar

Fotonika mohiyatan elektronikaning o‘xshashi bo‘lib, unda elektronlar o‘rniga elektromagnit maydon kvantlari — fotonlar ishlatiladi. Ya’ni u signallarni qayta ishlashning foton texnologiyalarini o‘rganadi. Bunda energiya yo‘qotilishi ancha kam bo‘lgani uchun qurilmalarni yanada ixchamlashtirish imkoniyati kengroq bo‘ladi.

Shunday qilib, fotonika:

Fotonika optik, elektrooptik va optoelektron qurilmalar va ulardan foydalanishning turli yo‘nalishlarini qamrab oladi. Fotonika tadqiqotlarining asosiy sohalariga tolali va integral optika, jumladan, nochiziqli optika, fizika va texnologiya sohasida yarimo‘tkazgich birikmalarini o‘rganish, yarimo‘tkazgichli lazerlar, optoelektron qurilmalar va yuqori tezlikda ishlovchi elektron qurilmalar kiradi.

Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, yangi va umumlashtiruvchi «fotonika» atamasi asta-sekin «optika» atamasining o‘rnini egallamoqda.

Fotonika tarixi

Fotonika fan sohasi sifatida 1960-yilda lazerning ixtiro qilinishi, shuningdek, lazer diodining 1970-yillarda yaratilishi va keyinchalik tolali-optik aloqa tizimlarining rivojlanishi bilan shakllandi. Bu ixtirolar XX asr oxiridagi telekommunikatsiya inqilobiga asos soldi, shuningdek, internetning rivojlanishiga ko‘maklashdi.

Tarixan «fotonika» atamasining ilmiy hamjamiyatda qo‘llana boshlashi 1967-yilda akademik A. N. Tereninning «Bo‘yoq molekulalari fotonikasi» kitobi nashr etilishi bilan bog‘liq. Bundan uch yil avval uning tashabbusi bilan Leningrad davlat universitetining fizika fakultetida biomolekulyar va foton fizikasi kafedrasi tashkil etilgan bo‘lib, u 1970-yildan fotonika kafedrasi deb ataladi.

A. N. Terenin fotonikani «o‘zaro bog‘liq fotofizik va fotokimyoviy jarayonlar majmui» deb ta’riflagan. Jahon ilm-fanida esa fotonika haqidagi keyinroq shakllangan, yanada kengroq ta’rif tarqalgan. Unga ko‘ra, bu — fan sohasi bo‘lib, unda axborot tashuvchilari sifatida fotonlar ishlatiladigan tizimlar o‘rganiladi. Shu ma’noda «fotonika» atamasi ilk bor Tezkor fotografiya bo‘yicha 9-xalqaro kongressda (1970-yil, Denver, AQSH) ishlatilgan.

«Fotonika» atamasi 1980-yillarda elektron ma’lumotlarni tolali-optik yo‘l bilan uzatishni telekommunikatsiya tarmog‘i provayderlari keng qo‘llay boshlashi bilan ommalashdi (garchi optik tola bundan avval ham torroq sohalarda ishlatilgan bo‘lsa-da). Bu atamaning qo‘llanilishi IEEE hamjamiyati 1980-yillarning oxirida «Photonics Technology Letters» nomli ilmiy nashrni yo‘lga qo‘ygach, yanada mustahkamlandi.

Taxminan 2001-yilgacha bo‘lgan davrda fotonika asosan telekommunikatsiyalarga yo‘naltirilgan edi. 2001-yildan boshlab uning sohalariga quyidagilar ham kiritila boshlandi:

Istiqbolli ishlanmalar

2015-yilda Moskva davlat universitetida kremniy nanostrukturalari asosida ishlaydigan o‘ta tezkor foton kommutatori yaratildi. Kelajakda u axborotni soniyasiga o‘nlab va yuzlab terabit tezlikda uzatish hamda qayta ishlash qurilmalarini yaratish imkonini beradi.

Fanlararo yo‘nalishlar

Fotonika usullari yordamida radiotexnika qurilmasini boshqarishga misol. Antenna panjarasining yo‘nalganlik diagrammasini tolali Bregg panjarasi asosida shakllantirishning tuzilish sxemasi. Bunda TLS — sozlanadigan lazer manbai, MZM — Max–Sender modulyatori, PC — konnektor, PD — fotodetektor, FBG esa tolali Bregg panjarasidir.

Jahon miqyosida ilmiy-texnik faoliyatning yuqoriligi va yangi natijalarga talabning nihoyatda kattaligi tufayli fotonika doirasida yangi fanlararo yo‘nalishlar paydo bo‘lmoqda:

  • Mikroto‘lqinli fotonika optik signal va chastotasi (1 GGts) dan yuqori bo‘lgan elektr signalining o‘zaro ta’sirini o‘rganadi. Bu yo‘nalish optik va mikroto‘lqinli signallar o‘zaro ta’sirining asoslarini, foton qurilmalarining o‘ta yuqori chastotalarda ishlashini, o‘ta yuqori chastotali qurilmalar va yuqori chastotali uzatish liniyalarini fotonlar yordamida boshqarishni, shuningdek, mikroto‘lqinli sxemalarda turli funksiyalarni bajarish uchun fotonikadan foydalanishni qamrab oladi.
  • Kompyuter fotonikasi zamonaviy fizik va kvant optikasi, matematika hamda kompyuter texnologiyalarini birlashtiradi. Bu yo‘nalish jadal rivojlanmoqda va yangi g‘oyalar, usullar hamda texnologiyalarni amaliyotga joriy etish imkonini bermoqda.
  • Optoinformatika — optik texnologiyalar asosida axborotni uzatish, qabul qilish, qayta ishlash, saqlash va aks ettirish uchun yangi materiallar, texnologiyalar hamda qurilmalarni tadqiq etish, yaratish va ulardan foydalanish bilan bog‘liq fan va texnika sohasidir.

Fotonikaning boshqa fan sohalari bilan aloqasi

Klassik optika

Fotonika optika bilan chambarchas bog‘liq. Biroq optika yorug‘likning kvantlanishi kashf etilishidan oldin ham mavjud edi (fotoelektrik effektni Albert Eynshteyn 1905-yilda tushuntirib bergan). Optikada ishlatiladigan asboblar — nurni sindiruvchi linza, nurni qaytaruvchi ko‘zgu va boshqa optik qismlar — 1900-yildan ancha oldin ma’lum bo‘lgan. Shu bilan birga, klassik optikaning asosiy tamoyillari, jumladan, Gyuygens qoidasi, Maksvell tenglamalari va yorug‘lik to‘lqinlarini tekislash yorug‘likning kvant xossalariga bog‘liq emas hamda optikada ham, fotonikada ham qo‘llaniladi.

Zamonaviy optika

Bu sohada «fotonika» atamasi taxminan «kvant optikasi», «kvant elektronikasi», «elektrooptika» va «optoelektronika» atamalari bilan ma’nodoshdir. Biroq turli ilmiy hamjamiyatlar bu atamalarni qo‘shimcha ma’no farqlari bilan ishlatadi. Masalan, «kvant optikasi» ko‘pincha fundamental tadqiqotlarni, «fotonika» esa amaliy tadqiqotlarni anglatadi.

Havolalar

Adabiyotlar