
Fotonika — optik signallar bilan ishlashning fundamental va amaliy jihatlarini, shuningdek, ular asosida turli maqsadlarga mo‘ljallangan qurilmalar yaratishni o‘rganuvchi fan sohasi.
Umumiy ma’lumotlar
Fotonika mohiyatan elektronikaning o‘xshashi bo‘lib, unda elektronlar o‘rniga elektromagnit maydon kvantlari — fotonlar ishlatiladi. Ya’ni u signallarni qayta ishlashning foton texnologiyalarini o‘rganadi. Bunda energiya yo‘qotilishi ancha kam bo‘lgani uchun qurilmalarni yanada ixchamlashtirish imkoniyati kengroq bo‘ladi.
Shunday qilib, fotonika:
- ko‘rinadigan va unga yaqin spektrda fotonlarning hosil bo‘lishi, boshqarilishi va aniqlanishini o‘rganadi. Jumladan, ultrabinafsha (to‘lqin uzunligi 10…380 nm), uzun to‘lqinli infraqizil (to‘lqin uzunligi 15…150 mkm) va spektrning o‘ta infraqizil qismida (masalan, 2…4 TGts ga to‘lqin uzunligi 75…150 mkm) fotonlar bilan ishlaydi. Ushbu sohalarda hozir jadal rivojlanayotgan qurilmalar — kvant kaskadli lazerlar.
- optik signallarni boshqarish va o‘zgartirish bilan shug‘ullanadi. Uning qo‘llanilish sohalari axborotni optik tolalar orqali uzatishdan tortib, yangi sensorlarni yaratishgacha boradi. Bunday sensorlar yorug‘lik signallarini atrof-muhitdagi eng kichik o‘zgarishlarga mos ravishda modulyatsiya qiladi.
Fotonika optik, elektrooptik va optoelektron qurilmalar va ulardan foydalanishning turli yo‘nalishlarini qamrab oladi. Fotonika tadqiqotlarining asosiy sohalariga tolali va integral optika, jumladan, nochiziqli optika, fizika va texnologiya sohasida yarimo‘tkazgich birikmalarini o‘rganish, yarimo‘tkazgichli lazerlar, optoelektron qurilmalar va yuqori tezlikda ishlovchi elektron qurilmalar kiradi.
Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, yangi va umumlashtiruvchi «fotonika» atamasi asta-sekin «optika» atamasining o‘rnini egallamoqda.
Fotonika tarixi
Fotonika fan sohasi sifatida 1960-yilda lazerning ixtiro qilinishi, shuningdek, lazer diodining 1970-yillarda yaratilishi va keyinchalik tolali-optik aloqa tizimlarining rivojlanishi bilan shakllandi. Bu ixtirolar XX asr oxiridagi telekommunikatsiya inqilobiga asos soldi, shuningdek, internetning rivojlanishiga ko‘maklashdi.
Tarixan «fotonika» atamasining ilmiy hamjamiyatda qo‘llana boshlashi 1967-yilda akademik A. N. Tereninning «Bo‘yoq molekulalari fotonikasi» kitobi nashr etilishi bilan bog‘liq. Bundan uch yil avval uning tashabbusi bilan Leningrad davlat universitetining fizika fakultetida biomolekulyar va foton fizikasi kafedrasi tashkil etilgan bo‘lib, u 1970-yildan fotonika kafedrasi deb ataladi.
A. N. Terenin fotonikani «o‘zaro bog‘liq fotofizik va fotokimyoviy jarayonlar majmui» deb ta’riflagan. Jahon ilm-fanida esa fotonika haqidagi keyinroq shakllangan, yanada kengroq ta’rif tarqalgan. Unga ko‘ra, bu — fan sohasi bo‘lib, unda axborot tashuvchilari sifatida fotonlar ishlatiladigan tizimlar o‘rganiladi. Shu ma’noda «fotonika» atamasi ilk bor Tezkor fotografiya bo‘yicha 9-xalqaro kongressda (1970-yil, Denver, AQSH) ishlatilgan.
«Fotonika» atamasi 1980-yillarda elektron ma’lumotlarni tolali-optik yo‘l bilan uzatishni telekommunikatsiya tarmog‘i provayderlari keng qo‘llay boshlashi bilan ommalashdi (garchi optik tola bundan avval ham torroq sohalarda ishlatilgan bo‘lsa-da). Bu atamaning qo‘llanilishi IEEE hamjamiyati 1980-yillarning oxirida «Photonics Technology Letters» nomli ilmiy nashrni yo‘lga qo‘ygach, yanada mustahkamlandi.
Taxminan 2001-yilgacha bo‘lgan davrda fotonika asosan telekommunikatsiyalarga yo‘naltirilgan edi. 2001-yildan boshlab uning sohalariga quyidagilar ham kiritila boshlandi:
- lazerli ishlab chiqarish,
- biologik va kimyoviy tadqiqotlar,
- iqlim o‘zgarishi va ekologik monitoring,
- tibbiy diagnostika va terapiya,
- texnologiya — tasvirni namoyish etish va proyeksiyalash,
- optik hisoblash.
Istiqbolli ishlanmalar
2015-yilda Moskva davlat universitetida kremniy nanostrukturalari asosida ishlaydigan o‘ta tezkor foton kommutatori yaratildi. Kelajakda u axborotni soniyasiga o‘nlab va yuzlab terabit tezlikda uzatish hamda qayta ishlash qurilmalarini yaratish imkonini beradi.
Fanlararo yo‘nalishlar

Jahon miqyosida ilmiy-texnik faoliyatning yuqoriligi va yangi natijalarga talabning nihoyatda kattaligi tufayli fotonika doirasida yangi fanlararo yo‘nalishlar paydo bo‘lmoqda:
- Mikroto‘lqinli fotonika optik signal va chastotasi (1 GGts) dan yuqori bo‘lgan elektr signalining o‘zaro ta’sirini o‘rganadi. Bu yo‘nalish optik va mikroto‘lqinli signallar o‘zaro ta’sirining asoslarini, foton qurilmalarining o‘ta yuqori chastotalarda ishlashini, o‘ta yuqori chastotali qurilmalar va yuqori chastotali uzatish liniyalarini fotonlar yordamida boshqarishni, shuningdek, mikroto‘lqinli sxemalarda turli funksiyalarni bajarish uchun fotonikadan foydalanishni qamrab oladi.
- Kompyuter fotonikasi zamonaviy fizik va kvant optikasi, matematika hamda kompyuter texnologiyalarini birlashtiradi. Bu yo‘nalish jadal rivojlanmoqda va yangi g‘oyalar, usullar hamda texnologiyalarni amaliyotga joriy etish imkonini bermoqda.
- Optoinformatika — optik texnologiyalar asosida axborotni uzatish, qabul qilish, qayta ishlash, saqlash va aks ettirish uchun yangi materiallar, texnologiyalar hamda qurilmalarni tadqiq etish, yaratish va ulardan foydalanish bilan bog‘liq fan va texnika sohasidir.
Fotonikaning boshqa fan sohalari bilan aloqasi
Klassik optika
Fotonika optika bilan chambarchas bog‘liq. Biroq optika yorug‘likning kvantlanishi kashf etilishidan oldin ham mavjud edi (fotoelektrik effektni Albert Eynshteyn 1905-yilda tushuntirib bergan). Optikada ishlatiladigan asboblar — nurni sindiruvchi linza, nurni qaytaruvchi ko‘zgu va boshqa optik qismlar — 1900-yildan ancha oldin ma’lum bo‘lgan. Shu bilan birga, klassik optikaning asosiy tamoyillari, jumladan, Gyuygens qoidasi, Maksvell tenglamalari va yorug‘lik to‘lqinlarini tekislash yorug‘likning kvant xossalariga bog‘liq emas hamda optikada ham, fotonikada ham qo‘llaniladi.
Zamonaviy optika
Bu sohada «fotonika» atamasi taxminan «kvant optikasi», «kvant elektronikasi», «elektrooptika» va «optoelektronika» atamalari bilan ma’nodoshdir. Biroq turli ilmiy hamjamiyatlar bu atamalarni qo‘shimcha ma’no farqlari bilan ishlatadi. Masalan, «kvant optikasi» ko‘pincha fundamental tadqiqotlarni, «fotonika» esa amaliy tadqiqotlarni anglatadi.
Havolalar
- Fakultet sayti: Fotonika va optoinformatika , ITMO Milliy tadqiqot universiteti
- Fakultet sayti: Lazer fotonikasi va optoelektronika, ITMO Milliy tadqiqot universiteti
- Kafedra sayti: Fotonika, Sankt-Peterburg davlat universitetining fizika fakulteti
- Kafedra sayti: Fotonika va elektrotexnika, Xarkov Milliy radioelektronika universiteti
- O‘quv materiallari: Lazer tizimlari laboratoriyasi, Novosibirsk davlat universiteti
- Fotonika atamalari lug‘ati. Sibir davlat geodeziya akademiyasi
- «Fotonika» jurnali. Ilmiy-texnik jurnal
- Lazer nurlanishining sochilishi bilan bog‘liq muammolar: fotonika va biofotonika. «Kvant elektronikasi», maxsus son, 36-jild, № 11-12, (2006)
- Ko‘rgazma: «Fotonika. Lazer va optika olami». Moskva, Krasnaya Presnyadagi Ekspotsentr.
- N. E. Bauman nomidagi Moskva davlat texnika universiteti ilmiy-ta’lim markazi «Fotonika va infraqizil texnika» sayti
Adabiyotlar
- Vilesov F. I., Yermolayev V. L., Krasnovskiy A. A. Molekulyar fotonika. — Leningrad, Nauka, 1970. — 438 bet.