Akustooptika nima

Akustooptika — fizika sohasi bo‘lib, u optik va tovush to‘lqinlarining o‘zaro ta’sirini (akustooptik o‘zaro ta’sir) o‘rganadi. Shuningdek, akustooptika texnikaning ushbu hodisaga asoslangan qurilmalarni yaratish va tadqiq etish bilan shug‘ullanuvchi sohasi hamdir (akustooptik qurilmalar).

Difraksion tasvir: akustooptik o‘zaro ta’sir natijasi

Akustooptik o‘zaro ta’sir bilan bog‘liq ko‘plab hodisalarni umumiy qilib «akustooptik effekt» deb ham atashadi. Deyarli barcha akustooptik qurilmalarda akustik to‘lqin ma’lum turdagi elektroakustik o‘zgartirgich, ko‘pincha pyezoelektrik o‘zgartirgich yordamida hosil qilinadi. Demak, akustooptik qurilmalar yuqori chastotali elektr signallari orqali boshqariladi; bu signallar tegishli elektron boshqaruv bloklarida ishlab chiqariladi. Shu sababli akustooptika funksional elektronikaning bir tarmog‘i.

Asosiy akustooptik hodisalar

Shunga ko‘ra, optik to‘lqin ta’sirida akustik to‘lqinlarning yuzaga kelishini o‘rganuvchi fizika (akustika) sohasi fotoakustika yoki optoakustika deb ataladi.

Tor ma’noda akustooptik hodisalar deganda faqat yorug‘likning ultratovushdagi difraksiyasi va refraksiyasi tushuniladi. Zamonaviy akustooptik qurilmalarda foydalaniladigan asosiy hodisa — akustooptik difraksiya.

Akustooptik hodisalarning qo‘llanilishi

Akustooptik effektdan ilmiy tadqiqotlarda ham, texnik qurilmalarda ham keng foydalaniladi. Jumladan, akustooptik usul yordamida akustik maydonlarni ko‘rinadigan shaklda tasvirlash hamda shaffof materiallar sifatini nazorat qilish mumkin. Akustooptik filtrlar muhitni masofadan turib kimyoviy tahlil qilish imkonini beradi. Bundan tashqari, akustooptik qurilmalar yuqori chastotali radiosignallarni tahlil qilishda nihoyatda samaralidir. Muhim qo‘llanish yo‘nalishlaridan biri — axborotga optik ishlov berish tizimlari, jumladan, optik aloqa va optik kompyuterlar.

Akustooptik effekt ko‘p qirrali bo‘lgani uchun bunday qurilmalarning qo‘llanish imkoniyatlari nihoyatda keng: bu effekt optik to‘lqinning barcha parametrlarini samarali boshqarishga xizmat qiladi. Jumladan, akustooptik qurilmalar quyidagi parametrlarni o‘zgartira oladi: intensivlikni — lazer nurlanishida, fazoviy holatni — optik nurda, qutblanishni va fazani — optik to‘lqinda, shuningdek, spektral tarkibni va fazoviy tuzilishni — optik dastalarda.

Tarix

1922-yilda fransuz olimi L. Brillyuen bir qarashda g‘ayrioddiy tuyulgan yorug‘lik sochilishi hodisasini muhitda bir-biriga qarama-qarshi yo‘nalishda tarqaladigan elastik to‘lqinlarda nazariy jihatdan bashorat qilgan. 1932-yilda P. Debay va F. V. Sirs (Frensis Sirs), shuningdek, R. Lyukas va P. Bikar tajriba yo‘li bilan difraksiya — yorug‘likning ultratovush to‘lqinlaridagi difraksiyasi hodisasini kuzatgan.

Akustooptika tarixi sovet va rossiyalik olimlarning nomlari bilan chambarchas bog‘liq. Bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar L. I. Mandelshtam tomonidan hali Fuqarolar urushi davrida boshlangan va sovet davri olimlari (S. M. Ritov, S. V. Kulakov, V. N. Parigin, Yu. V. Gulyayev, V. I. Pustovoyt, V. V. Proklov, V. B. Voloshinov va boshqalar) tomonidan davom ettirilgan. Ularning ko‘pchiligi akustooptika sohasidagi yutuqlari uchun davlat mukofotlariga sazovor bo‘lgan, ishlari esa jahon miqyosida birinchilikka ega. Rossiya akustooptika ilmiy maktabi hanuzgacha jahon ilm-fanida yetakchi o‘rinlarni egallab kelmoqda.

Hozirgi vaqtda akustooptik o‘zaro ta’sir optoelektronika va fotonika qurilmalarini elektromagnit nurlanishning ultrabinafsha, ko‘rinadigan, infraqizil va hatto teragers diapazonlarida ishlab chiqish uchun moslashuvchan vositadir. Kristall akustooptik qurilmalar seriyali ishlab chiqariladi va quyidagi sohalarda keng qo‘llanadi: lazer texnikasida, radiotexnikada va radiofotonikada, optik spektroskopiyada va videospektrometriyada, masofadan zondlashda.

Akustooptik qurilmalarning asosiy turlari

  • Modulyatorlar — optik nurlanish intensivligini boshqarish imkonini beradi.
  • Deflektorlar[ingl.] — optik nurni muayyan burchakka og‘diradi hamda uning fazoda skanerlanishini ta’minlaydi.
  • Sozlanuvchi filtrlar:
    • filtrlar to‘lqin uzunliklari bo‘yicha — optik nurlanishni spektral saralovchi qurilmalar. Ular faqat ma’lum to‘lqin uzunliklari oralig‘idagi nurni o‘tkazadi va bu oraliqni («o‘tkazish oynasi»ni) sozlash mumkin;
    • filtrlar fazoviy chastotalar bo‘yicha — optik dastaning fazoviy tuzilishini boshqaradi (optik nurlanishning burchak spektri dagi muayyan chastotalarni o‘tkazadi; qarang: spektr).
  • Tasvirni yoyib o‘quvchi qurilmalar — optik tasvirni satrma-satr o‘qish va bir elementli fotodetektor yordamida uni elektr signallari ketma-ketligiga aylantirish imkonini beradi.
  • Elektr signallari tahlilatorlari (radiosignallar):
  • Sozlanuvchi kechiktirish qurilmalari — signalni muayyan vaqtga kechiktiradi; qattiq jismli akustoelektron kechiktirish liniyalaridan farqli ravishda, kechikish davomiyligini (optik nur holatini o‘zgartirish orqali) oson sozlash mumkin.
  • Kompressorlar (radioimpulslarni siquvchi qurilmalar) — elektr impulslarini siqishni amalga oshiradi.
  • Akustooptik protsessorlar — optik va akustik signallar ustida turli matematik amallarni bajaradi. Xususan:
  • Teskari aloqali akustooptik tizimlar:

Akustooptikaga yaqin sohalar

Akustooptikani optoakustika bilan adashtirmaslik kerak. Bular alohida fan sohalaridir.

Zamonaviy akustooptika nafaqat o‘zining «asosiy» fizika sohalari — akustika va optika bilan, balki kristallofizika (akustooptik o‘zaro ta’sir kristallarda faol o‘rganiladi), shuningdek, optoelektronika va radiofizika kabi amaliy fanlar bilan ham uzviy bog‘liq.

Akustooptik qurilmalarda akustik signallar optik signallarga (fotoakustik tizimlarda esa optik signallar akustik signallarga) aylantirilsa, akustoelektronika da akustik va elektr signallari bir-biriga aylantiriladigan tizimlar o‘rganiladi.

Akustooptikaga turdosh yo‘nalishlardan biri — lazer vibrometriyasi bo‘lib, u jismlarning optik zondlanishi usullarini, xususan tebranayotgan (vibratsiyalanuvchi) jismlarni o‘rganadi.
Mazkur fotoelastiklik effekti akustooptik difraksiya va refraksiyani yuzaga keltiradi. Bu effekt materiallarning statik deformatsiyalarini tadqiq etishning qutblanish-optik usuli asosida ham yotadi.

Adabiyotlar

  1. Mustel Ye. R., Parigin V. N. Yorug‘likni modulyatsiyalash va skanerlash usullari. — M.: Nauka, 1970.
  2. Damon R., Meloni V., Mak-Magon D. Yorug‘likning ultratovush bilan o‘zaro ta’siri: hodisa va uning qo‘llanishi // Fizik akustika / U. Meyzon va R. Terson tahriri ostida. Ingliz tilidan tarjima. — M.: Mir, 1974. — jild 7.
  3. Taker J., Rempton V. Qattiq jismlar fizikasida gipertovush / ingliz tilidan tarjima. — M., 1975.
  4. Bergman L. Ultratovush va uning fan hamda texnikada qo‘llanilishi. — M.: Nauka, 1977.
  5. Rebrin Yu. K. Optik nurni fazoda boshqarish. — M., 1977.
  6. Magdich L. N., Molchanov V. Ya. Akustooptik qurilmalar va ularning qo‘llanilishi. — M.: Sovet radiosi, 1978.
  7. Kulakov S. V. Signallarni spektral va korrelyatsion tahlil qilishning akustooptik qurilmalari. — L.: Nauka, 1978.
  8. Axborotga ishlov berishning akustooptik usullari, maqolalar to‘plami / G. Ye. Karbukov va S. V. Kulakov tahriri ostida. — L.: Nauka, 1978.
  9. Gulyayev Yu. V., Proklov V. V., Shkerdin G. N. Qattiq jismlarda yorug‘likning tovushdagi difraksiyasi // Fizika fanlari yutuqlari. — 1978. — 124-jild, 1-son. — 61—111-betlar.
  10. Yakovkin I. B., Petrov D. V. Yorug‘likning sirt akustik to‘lqinlaridagi difraksiyasi. — Novosibirsk: Nauka, 1979.
  11. Levin V. M., Mayev R. G., Proklov V. V. Yorug‘lik va tovush: muhitdagi o‘zaro ta’sir. — M., 1981.
  12. Levin V. M., Mayev R. G., Proklov V. V. Radiosignallarga akustoelektron va akustooptik qurilmalar yordamida ishlov berish. — M., 1983.
  13. Balakshiy V. I., Parigin V. N., Chirkov L. Ye. Akustooptikaning fizik asoslari. — M.: Radio va aloqa, 1985.
  14. Yariv A., Yux P. Kristallardagi optik to‘lqinlar / ingliz tilidan tarjima. — M., 1987.
  15. Zadorin A. S., Shandarov S. M., Sharangovich S. N. Monokristallarning akustik va akustooptik xossalari. — Tomsk: Tomsk davlat universiteti, 1987.
  16. Bondarenko V. S., Zorenko V. P., Chkalova V. V. Yorug‘likning akustooptik modulyatorlari. — M., 1988.
  17. Gusev O. B., Kulakov S. V., Rajjivin B. P., Tigin D. V. Radiosignallarga real vaqt rejimida optik ishlov berish. — M.: Radio va aloqa, 1989.
  18. Syu J. va Straud R. Akustooptik qurilmalar. — Nyu-York: Wiley, 1992. — ISBN 0-471-61638-9.
  19. A. Korpel. Akustooptika = Akustooptika / ingliz tilidan tarjima Ye. R. Mustel. — M.: Mir, 1993. — 240 bet — 800 nusxa. — ISBN 5-03-002598-7.
  20. Gutsulis A. P. va Peyp D. R. Akustooptik qurilmalarni loyihalash va ishlab chiqarish. — Nyu-York: Marcel Dekker, 1994.
  21. J. Sapriel. Akustooptika. — Wiley-Blackwell, 1979. — 126 bet — ISBN 0-47199700-5.
  22. Signallarga akustooptik ishlov berish: nazariya va amaliyot / Norman J. Berg, Jon M. Pellegrino. — 2-nashr. — Nyu-York: Marcel Dekker, 1995. — 600 bet — (Optik muhandislik). — ISBN 0-8247-8925-3.
  23. Ximenko V. I., Tigin D. V. Statistik akustooptika va signallarga ishlov berish. — Sankt-Peterburg.: Sankt-Peterburg universiteti nashriyoti, 1996. — ISBN 5-288-00929-5.
  24. Parigin V. N., Balakshiy V. I., Voloshinov V. B. Moskva davlat universitetining tebranishlar fizikasi kafedrasida elektrooptika, akustooptika va axborotga optik ishlov berish, — Radiotexnika va elektronika, 2001, 46-jild, № 7, 775—792-betlar.
  25. Zadorin A. S. Akustooptik o‘zaro ta’sir dinamikasi. — Tomsk: Tomsk davlat universiteti, 2004. — ISBN 5-94621-096-3.
  26. V. Ya. Molchanov, Yu. I. Kitayev, A. I. Kolesnikov (va boshqalar). Zamonaviy akustooptika nazariyasi va amaliyoti. — M.: MISiS, 2015. — 458 bet — 500 nusxa. — ISBN 978-5-87623-483-4.

Havolalar