

Qaynash — suyuqlikda jadal bug‘ hosil bo‘lishjarayoni bo‘lib, u suyuqlikning ham erkin sirtida, ham ichki hajmida sodir bo‘ladi. Bunda suyuqlik hajmida fazalarorasidagi chegara yuzaga keladi, ya’ni idish devorlarida tarkibida havo va to‘yingan bug‘bo‘lgan pufakchalar hosil bo‘ladi. Qaynash ham, bug‘lanishham bug‘ hosil bo‘lish usullaridan biridir. Bug‘lanishdan farqli ravishda, qaynash faqat muayyan harorat va bosimdasodir bo‘lishi mumkin. Doimiy bosim ostidagi suyuqlik qaynaydigan harorat qaynash haroratideb ataladi. Odatda normal atmosfera bosimidagi qaynash harorati kimyoviy toza moddalarningasosiy xususiyatlaridan biri sifatida ko‘rsatiladi. Qaynash jarayonlari inson faoliyatining turli sohalarida keng qo‘llanadi. Masalan, suvni qaynatish ichimlik suvini fizik usulda zararsizlantirishning keng tarqalgan yo‘llaridan biridir. Suvni qaynatish — qaynoq suvolish maqsadida uni qaynash haroratigacha isitish jarayonidir. Qaynash jarayoni deyarli barcha turdagi sovitish qurilmalarida, jumladan, maishiy sovutkichlarning aksariyatida (ham absorbsion, ham kompressorli turlarida) va konditsionerlardaqo‘llanadi. Sovutkich kamerasidagi havo aynan sovituvchi agentning qaynashi hisobiga soviydi. Bunda sovitish qurilmasining bug‘latkichida ishlatiladigan sovituvchi agent past bosim ostida to‘liq bug‘lanib ketadi. Doimiy bosimdagi qaynash (izobarik-izotermik jarayon) muhim termodinamik jarayon bo‘lib, barcha issiqlik dvigatellarida, xususan, Renkin sikli asosida ishlaydigan qurilmalarda uchraydi (IES, AES, GeoIES, ayrim quyosh elektr stansiyalari).[manba 1391 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Qaynash — fazaviy o‘tishning birinchi turidir. Qaynash suyuqlik sirtidan bug‘lanishga qaraganda ancha jadal kechadi. Bunga qaynash vaqtida erishiladigan yuqoriroq harorat hamda aralashmalar mavjudligi tufayli bug‘ hosil bo‘lish markazlarining yuzaga kelishi sabab bo‘ladi.
Pufakchalarning hosil bo‘lish jarayoniga bosim, tovush to‘lqinlari, ionlanish va bug‘ hosil bo‘lish markazlari paydo bo‘lishiga ta’sir qiluvchi boshqa omillar yordamida ta’sir ko‘rsatish mumkin. Xususan, zaryadlangan zarrachalar o‘tganda ionlanish tufayli suyuqlikning juda kichik hajmlari qaynab ketishi tamoyili asosida pufakchali kamera.
Termodinamik xususiyatlari

Suyuqlik qizdirilgan sari qizdiruvchi sirtda bug‘ pufakchalari hosil bo‘ladi va ularga suyuqlik bug‘lanib o‘tadi. Oddiy suyuqlikda (gazning juda mayda pufakchalaridan tozalanmagan suyuqlikda) termodinamik muvozanat holatida pufakcha ichidagi bug‘ning parsial bosimi shu haroratdagi to‘yingan bug‘ bosimiga teng bo‘ladi. Pufakcha ichidagi va tashqarisidagi bosimlar teng bo‘lgani uchun bosim pufakcha ichida atmosfera bosimiga teng bo‘ladi (gidrostatik bosim hisobga olinmaydi).
P(атм)=P(газа)+P(насыщ. паров)
Bu holatda og‘irlik kuchi bilan Arximed kuchining tengligini hisobga olmaslik mumkin, chunki pufakchaga ta’sir etuvchi bosimlar farqi tashqi bosimga nisbatan nihoyatda kichikdir.
Harorat oshishi bilan to‘yingan bug‘ning bosimi ortadi. Atmosfera bosimi va pufakcha ichidagi umumiy bosim o‘zgarmasligidan pufakchadagi quruq gazlarning parsial bosimi kamayishi kerakligi kelib chiqadi; bu esa pufakcha hajmi kattalashayotganini bildiradi. To‘yingan bug‘ bosimi atmosfera bosimiga yetganda quruq gazlarning bosimi nolga teng bo‘lishi kerak. Mendeleyev–Klapeyron tenglamasidan buning uchun pufakcha hajmi cheksiz kattalashishi lozimligi kelib chiqadi (pufakcha uzluksiz kengaya boshlaydi). Suyuqlik qaynash haroratiga yetganda tasvirlangan jarayon tufayli uzluksiz pufakchalanish boshlanadi va bug‘lanish tezligi bir necha baravar ortadi (chunki bug‘lanish yuz beradigan suyuqlik sirti sezilarli kengayadi). Shunday qilib, agar bug‘lanish har qanday haroratda, qaynash esa joriy bosimga mos keluvchi muayyan haroratda sodir bo‘ladi. Qaynash boshlangach, issiqlik berish davom etsa ham, butun suyuqlik bug‘ga aylanmaguncha uning harorati juda kam o‘zgaradi. Doimiy bosim ostida suyuqlik qaynaydigan harorat qaynash harorati yoki to‘yinish harorati deb ataladi . Qaynash davomida suyuqlik haroratining o‘zgarishi harorat glaydideb ataladi. Kimyoviy toza suyuqliklar yoki azeotrop aralashmalar uchun harorat glaydi nolga teng. Bosim ortishi bilan, Klapeyron–Klauzius tenglamasigamuvofiq, to‘yinish harorati ham ortadi:
- .
- bu yerda — bug‘ hosil bo‘lishning solishtirma issiqligi; — fazaviy o‘tishda moddaning solishtirma hajmi o‘zgarishi.
To‘yinish chizig‘i
Suvning fazaviy diagrammasida suyuq holatdan gazsimon holatga fazaviy o‘tishni tavsiflovchi egri chiziq «to‘yinish chizig‘i» deb ataladi. U ikkita chegaraviy nuqta bilan cheklangan: uchlamchi nuqta— unda erish, qaynash va sublimatsiyachiziqlari tutashadi; ikkinchisi esa kritik nuqtabo‘lib, unda suyuq va gazsimon fazalar orasidagi chegara yo‘qoladi.
Qaynashning xususiyatlari

Qaynayotgan suyuqlikda harorat muayyan tarzda taqsimlanadi: qizdiruvchi sirtlar (idish devorlari, quvurlar va boshqalar) yaqinida suyuqlik sezilarli darajada ortiqcha qizigan bo‘ladi . Ortiqcha qizish darajasi suyuqlikning o‘zi hamda u bilan chegaradosh qattiq sirtlarning bir qator fizik-kimyoviy xossalariga bog‘liq. Erigan gazlardan (havodan) yaxshilab tozalangan suyuqlikni alohida ehtiyot choralariga rioya qilgan holda qaynashsiz o‘nlab darajaga ortiqcha qizdirish mumkin. Bunday ortiqcha qizdirilgan suyuqlik nihoyat qaynay boshlaganda jarayon juda shiddatli kechib, portlashnieslatadi. Qaynash suyuqlikning sachrashi, gidravlik zarbalar, ba’zan hatto idishning yemirilishi bilan kechadi. Ortiqcha qizish issiqligi bug‘ hosil bo‘lishga sarflanadi, shuning uchun suyuqlik tezda o‘zi bilan muvozanatdagi to‘yingan bug‘ haroratigacha soviydi. Toza suyuqlikni qaynashsiz ancha ortiqcha qizdirish mumkinligi dastlabki kichik pufakchalar (murtaklar) hosil bo‘lishining qiyinligi bilan izohlanadi: suyuqlik molekulalari orasidagi kuchli o‘zaro tortishish ularning paydo bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi. Suyuqlik tarkibida erigan gazlar va muallaq holatdagi juda mayda zarrachalar bo‘lsa, vaziyat boshqacha bo‘ladi. Bu holda haroratning ozgina (darajaning o‘ndan bir ulushlari miqdorida) ortiqcha oshishi ham barqaror va sokin qaynashni yuzaga keltiradi, chunki gaz pufakchalari hamda qattiq zarrachalar bug‘ fazasining dastlabki murtaklari vazifasini bajaradi. Bug‘ hosil bo‘lishning asosiy markazlari qizdirilayotgan sirtning adsorbsiyalangan gazli juda mayda g‘ovaklari bo‘lgan joylarda, shuningdek suyuqlikning sirtga molekulyar yopishishini kamaytiruvchi turli notekisliklar, qo‘shilmalar va qoplamalar joylashgan nuqtalarda bo‘ladi.
Hosil bo‘lgan pufakcha faqat uning ichidagi bug‘ bosimi tashqi bosim, yuqorida joylashgan suyuqlik qatlamining bosimi va kapillyar bosimyig‘indisidan biroz yuqori bo‘lgandagina o‘sadi. Kapillyar bosim pufakcha sirtining egriligidan kelib chiqadi. Pufakchada zarur bosim yuzaga kelishi uchun bug‘ va u bilan issiqlik muvozanatidagi atrofdagi suyuqlik to‘yinish haroratidan yuqori haroratga ega bo‘lishi kerak .
Qaynash nafaqat suyuqlik doimiy bosimda qizdirilganda sodir bo‘lishi mumkin. Doimiy haroratda tashqi bosimni pasaytirish orqali ham suyuqlikni ortiqcha qizigan holatga keltirish va qaynatish mumkin (to‘yinish harorati pasayishi hisobiga). Jumladan, bu hodisa kavitatsiya — suyuqlik bosimi pasaygan joylarda bug‘ bo‘shliqlarining hosil bo‘lishini (masalan, kemaning eshkak vinti ortidagi uyurma hududida) tushuntiradi.
Bug‘ hosil bo‘lish issiqligi

Suyuqlikning tanlangan haroratiga (masalan, T1) mos P–V diagrammada qaynash boshlanishidagi holat nuqtasi termodinamik o‘zgaruvchilar jufti, ya’ni muayyan termodinamik holat bilan ifodalanadi. Qaynashda harorat va bosim o‘zgarmaydi, bunda bug‘ning massa ulushi ortgani sari muhitning o‘rtacha zichligi kamayadi, solishtirma hajmiesa, aksincha, ortadi. Barcha suyuqlik bug‘langach, yangi termodinamik holatga erishiladi . Haroratning yuqoriroq qiymati qaralsa, qaynash boshlanishi solishtirma hajmi kattaroq bo‘lgan termodinamik holat bilan tavsiflanadi , suyuqlikning bug‘ga to‘liq aylangan holati esa kichikroq solishtirma hajm bilan tavsiflanadi. Harorat ortgani sari to‘yinish chizig‘idagi suyuqlik va bug‘ solishtirma hajmlari o‘rtasidagi farq kamayib, kritik nuqta haroratiga yetganda yo‘qoladi. Qaynash jarayonida muhitning termodinamik holati o‘zgarishi bug‘ hosil bo‘lishning solishtirma issiqligi bilan tavsiflanadi . U suyuqlikning birlik massasini to‘liq bug‘latishga zarur issiqlik miqdoriga teng (ko‘plab manbalarda r xato tarzda bug‘ hosil bo‘lishning yashirin issiqligi deb ataladi. Aslida esa yashirin issiqlik solishtirma bug‘lanish issiqligining faqat bir qismi bo‘lib, suyuqlikning ichki energiyasi o‘zgarishini ifodalaydi va uning mikrozarrachalari orasidagi masofani oshirishga sarflanadi. Bunda suyuqlik harorati ortadi, ammo ko‘zga tashlanadigan o‘zgarish sodir bo‘lmaydi. Yashirin bug‘lanish issiqligini TS va PV diagrammalarida qaynash jarayoni ostidagi yuzalarni ayirish orqali aniqlash mumkin)
yoki ,
bu yerda — entalpiya, — entropiya, indeksi qaynash boshlanishidagi holatga, indeksi esa to‘yingan bug‘ holatiga tegishli.
Qaynash rejimlari
Suyuqlikning qaynay boshlashi devor yaqinidagi suyuqlik qatlamlarining to‘yinish haroratidan muayyan miqdorga ortiqcha qizishi bilan bog‘liq. Ortiqcha qizish miqdori ko‘plab omillarga (bosim, suyuqlik oqimining tezligi, ho‘llanishning chegaraviy burchagi, suyuqlikda erigan moddalar konsentratsiyasi va hokazolarga) bog‘liq bo‘lib, umumiy holatda aniq belgilanmaydi. Issiqlik oqimining zichligi va boshqa omillarga qarab, qizdiriladigan sirtda alohida bug‘ pufakchalari yoki yaxlit bug‘ pardasi hosil bo‘ladi. Shunga mos ravishda qaynash pufakchali yoki pardali deyiladi. Bundan tashqari, qaynash quyidagi turlarga ajratiladi:
- katta hajmda erkin konveksiya sharoitidagi qaynash;
- majburiy konveksiya sharoitidagi qaynash;
shuningdek, suyuqlikning o‘rtacha harorati bilan to‘yinish harorati nisbatiga ko‘ra:
- to‘yinish haroratigacha yetarlicha qizdirilmagan suyuqlikning qaynashi (sirtqi qaynash);
- to‘yinish haroratigacha qizdirilgan suyuqlikning qaynashi
Pufakchali qaynash
Bug‘ vaqti-vaqti bilan paydo bo‘lib, kattalashib boradigan pufakchalar ko‘rinishida hosil bo‘ladigan qaynash pufakchali qaynash deb ataladi. Suyuqlik sekin pufakchalanib qaynaganda, unda (odatda idish devorlari yoki tubida) bug‘ bilan to‘lgan pufakchalar paydo bo‘ladi. Suyuqlik pufakchalarga jadal bug‘langani sababli ular kattalashib, yuqoriga ko‘tariladi va bug‘ suyuqlik ustidagi bug‘ fazasiga chiqadi. Bunda devorga yaqin qatlamdagi suyuqlik biroz ortiqcha qizigan holatda bo‘ladi, ya’ni uning harorati odatdagi qaynash haroratidan yuqori bo‘ladi. Normal sharoitda bu farq kichik (taxminan bir daraja).
Suyuqlikning ortiqcha qizishi dastlabki eng kichik pufakchani hosil qilish uchun, u keyinchalik mustaqil o‘sa olishi uchun, muayyan energiya sarflash zarurligi bilan izohlanadi (bu energiya sirt tarangligi bilan belgilanadi). Bunga erishilmaguncha eng kichik pufakchalar sirt tarangligi kuchlari ta’sirida paydo bo‘lib, yana yorilib ketadi va qaynash sodir bo‘lmaydi.
Pufakchali qaynash rivojlangan (bug‘ hosil bo‘lish markazlari ko‘p bo‘lganda) va rivojlanmagan (markazlar kam bo‘lganda) bo‘lishi mumkin.
Pufakchali qaynashda bug‘ pufakchalarining devor yaqinidagi qatlamdan oqimning markaziy qismiga ko‘chishi muhim rol o‘ynaydi. Bu qaynayotgan suyuqlikka issiqlik uzatilishi samaradorligini oshiradi: mazkur rejim uchun issiqlik berish koeffitsiyentining yuqori qiymatlari xosdir.
Pardali qaynash
Issiqlik oqimi ma’lum kritik qiymatgacha oshirilganda alohida pufakchalar birlashib, idish devori yonida suyuqlik hajmiga vaqti-vaqti bilan yorib chiqadigan yaxlit bug‘ qatlamini hosil qiladi. Bu rejim pardali qaynash deb ataladi.
Bu rejimda qizdiruvchi sirtdan suyuqlikka issiqlik uzatilishi keskin kamayadi (bug‘ pardasi suyuqlikdagi konveksiyaga qaraganda issiqlikni yomonroq o‘tkazadi). Natijada qizdiruvchi sirt harorati sezilarli oshishi mumkin (qaynash egri chizig‘idagi C–E chizig‘i). Shu bilan birga, pardali qaynash rejimida qizdiruvchi sirt harorati doimiy bo‘lganda, issiqlik uzatilishi yomonlashgani sababli devordan suyuqlikka o‘tadigan issiqlik oqimi kichik bo‘ladi. Pardali qaynash rejimini qizib turgan plita ustidagi suv tomchisi misolida kuzatish mumkin.
Pardali qaynashda bug‘ pardasining katta termik qarshiligi tufayli qizdiruvchi sirtdan qaynayotgan suvga issiqlik berilishi kam bo‘ladi va issiqlik berish koeffitsiyentining kichik qiymatlari bilan tavsiflanadi.
Katta hajmdagi qaynash
Sirtdan qaynayotgan suvga uzatiladigan issiqlik oqimini devor bilan suyuqlik orasidagi haroratlar farqi orqali bir qiymatli ifodalash mumkin:
- , bu yerda — issiqlik oqimi, — devor harorati, — suyuqlikning o‘rtacha harorati.
Bu bog‘lanish qizdiruvchi sirtdan suyuqlikka issiqlik berilishini tavsiflaydi va qaynash egri chizig‘i deb ataladi.
Beshta xarakterli sohani ajratish mumkin:
- Quyidagi nuqtagacha — konveksiya sohasi;
- Quyidagi ikki nuqta — va — oralig‘ida rivojlanmagan pufakchali qaynash kuzatiladi. Hosil bo‘ladigan pufakchalarning oqim markaziga ko‘chishi tufayli issiqlik almashinuvi jadallashadi;
- Quyidagi ikki nuqta — va — oralig‘ida rivojlangan pufakchali qaynash kuzatiladi. Hosil bo‘ladigan pufakchalarning oqim markaziga ko‘chishi hisobiga issiqlik almashinuvi juda jadal kechadi. Pufakchalar zichligi oshgani sari jadallik ham ortadi;
- Quyidagi ikki nuqta — va — oralig‘ida beqaror pardali qaynash kuzatiladi. Bu hududda devor yonidagi alohida pufakchalar birlashadi. Bug‘ hosil bo‘lish markazlari kamayishi va qizdiruvchi sirt yonida bug‘ pardasi o‘sishi natijasida issiqlik berilishi pasayadi;
- Quyidagi nuqtadan boshlab: — barqaror pardali qaynash sohasi boshlanadi. Qizdiruvchi sirt yaxlit bug‘ pardasi bilan qoplanadi, natijada issiqlik berilishi past bo‘ladi.
Mazkur egri chiziqni qizdiruvchi devor haroratini oshirib, uni saqlab turish orqali olish mumkin. Bu holda ortgani sari qaynashning beshta sohasi ketma-ket almashadi.
Agar issiqlik oqimi oshirilib, muayyan darajada saqlansa, qaynash rejimlarining almashish tartibi boshqacha bo‘ladi. Dastlab qaynashsiz suyuqlik konveksiyasi ( nuqtasigacha), sirtqi qaynash ( va nuqtalari orasida) hamda rivojlangan pufakchali qaynash ( va nuqtalari orasida) ketma-ket yuz beradi. Issiqlik oqimi yanada oshirilganda qizdiruvchi sirt tezda bug‘ pardasi bilan qoplanadi ( nuqtasidan nuqtasigacha). Bu haroratning ko‘tarilishi bilan kechadi va qisqa vaqtdan so‘ng barqaror holatga kelgach, qaynash devorning yuqori harorati bilan tavsiflanadi ( nuqtasidan boshlab). Bu hodisa issiqlik berish inqirozi deb ataladi; harorat keskin oshishi boshlanadigan issiqlik oqimi (-) esa birinchi kritik issiqlik oqimi yoki, ko‘pincha, shunchaki kritik issiqlik oqimi deb ataladi.
Quyidagi nuqtaga yetgandan so‘ng: nuqtasiga erishilgach, issiqlik oqimi pasaytirilsa, pardali qaynash nuqtasigacha davom etadi. Issiqlik oqimi yanada kamaytirilganda pardali qaynash pufakchali qaynashga o‘tadi ( nuqtasidan nuqtasigacha) va qizdiruvchi sirt harorati tez pasayadi. Pardali qaynash pufakchali qaynashga o‘tadigan issiqlik oqimi (-) ikkinchi kritik issiqlik oqimi deb ataladi.
Zamonaviy energetika va raketa texnikasidagi ko‘plab issiqlik almashinish qurilmalarida qizdiriladigan sirtdan olib ketilishi kerak bo‘lgan issiqlik oqimi belgilangan bo‘lib, ko‘pincha issiqlik beruvchi sirtning harorat rejimiga deyarli bog‘liq emas. Masalan, qozon agregatiningo‘txonasida joylashgan ekran quvurlarining tashqi sirtiga issiqlik asosan o‘txona bo‘shlig‘idan nurlanish orqali uzatiladi. Tushayotgan nurlanish oqimi quvurlar sirti harorati o‘txonadagiqizigan yonish mahsulotlari haroratidan ancha past bo‘lib turgan paytda deyarli o‘zgarmaydi. Xuddi shunday holat raketa dvigatellariningkanallarida, issiqlik ajratuvchi elementlar (TVELlar) joylashgan yadro reaktoriningfaol zonasida ham kuzatiladi. Bu yerda yadro reaksiyasitufayli issiqlik uzluksiz ajralib turadi. Qaynash — muayyan haroratda suyuqlikning butun hajmida bug‘ pufakchalari hosil bo‘lishi bilan kechadigan, suyuqlikning bug‘ga jadal aylanish jarayonidir.
Agar biror sababga ko‘ra issiqlik oqimi kritik qiymatdan oshib ketsa, pufakchali qaynash tezda pardali qaynashga o‘tadi va qizdiruvchi sirt harorati nihoyatda yuqori darajaga ko‘tariladi. Bu sirtning kuyib ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Bunda pufakchali qaynash rejimini va dastlabki harorat qiymatlarini tiklash uchun issiqlik oqimini .
Majburiy konveksiyada qaynash
a) — kichik va ;
b) — katta va
Majburiy konveksiya sharoitida qaynashning bir qator xususiyatlari bor. Ularning eng muhimi — oqim tavsiflarining . Bu bog‘lanishga suyuqlik oqimining massaviy tezligi va bug‘ ulushi eng kuchli ta’sir qiladi. Quvur ichidagi harakatlanuvchi suyuqlik barqaror qaynaganda muhit parametrlari (birinchi navbatda bug‘ ulushi) oqim bo‘ylab o‘zgaradi. Ular bilan birga oqim rejimlari va issiqlik berilishi ham almashadi.
Ko‘pchilik hollarda quvurdagi qaynashni soddalashtirib uchta sohaga ajratish mumkin (kichik va ):
- qiymatlarda uzun quvurda qaynash misolida): ekonomayzer qismi, unda suyuqlik qaynashsiz qiziydi ()
- qaynash sohasi (bug‘lanish qismi), unda pufakchali qaynash sodir bo‘ladi ()
- nam bug‘ning qurish sohasi, unda dispers oqim rejimi shakllanadi va oqim markazida qolgan namlik yo‘qoladi ()
Ushbu misolda qaynash xususiyatining o‘zgarishi va u bilan bog‘liq ravishda qizdiruvchi quvur devori hamda suyuqlik o‘rtacha haroratining o‘zgarishini batafsil ko‘rib chiqish mumkin. Bug‘ hosil qiluvchi quvurga kirishda qaynash haroratigacha yetarlicha qizimagan suyuqlik beriladi ( nuqta). Devordan berilayotgan issiqlik oqimi doimiy bo‘lsa, suyuqlikning o‘rtacha harorati va devor harorati chiziqli ravishda oshadi. Devor harorati to‘yinish haroratidan oshgan paytdan boshlab qizdiruvchi sirtda pufakchalar hosil bo‘la boshlashi mumkin. Shunday qilib, suyuqlikning o‘rtacha harorati to‘yinish haroratidan pastligicha qolsa ham (), devor yaqinida qaynash boshlanadi. Bu hodisa to‘yinish haroratigacha qizimagan suyuqlikning qaynashideb ataladi. Bunday qaynash boshlanadigan paytdagi entalpiyaga asoslangan bug‘ ulushi manfiy qiymatga ega . Suyuqlik to‘yinish haroratiga yetgach, uning butun hajmida pufakchali qaynash boshlanadi. Bu sohada suyuqlik jadal aralashadi va natijada issiqlik berish koeffitsiyentlari yuqori, harorat farqlari esa kichik bo‘ladi.
Ikki fazali aralashma bug‘ ulushi yuqori bo‘lgan hududga siljigan sari ikki fazali oqim rejimlari almashadi va muayyan bug‘ ulushida issiqlik berish inqirozi yuz beradi: suyuqlikning sirt bilan aloqasi uziladi va devor harorati ortadi (). Ko‘pincha qaynashdagi issiqlik berish inqirozi dispers-halqasimon qaynash rejimidan () dispers rejimga () o‘tishni anglatadi. Bug‘ ulushi ortgan sari tomchilardagi namlik miqdori kamayadi. Bu oqim tezligini oshirib, issiqlik berilishini biroz kuchaytiradi (bunda devor sirti harorati biroz pasayadi, ()).
Suyuqlikning massaviy tezligi yoki issiqlik oqimi miqdori boshqacha bo‘lsa, quvurdagi qaynash xususiyati ham o‘zgarishi mumkin. Masalan, katta va qiymatlarda issiqlik almashinuvi inqirozi suyuqlik hali to‘yinish haroratigacha qizimagan paytdayoq yuz berishi mumkin. Bunda pardali qaynash rejimi vujudga keladi, oqimning markaziy qismida esa quvur devoridan bug‘ pardasi bilan ajralgan, to‘yinish haroratigacha qizimagan suyuqlik oqimi hosil bo‘ladi.
Oddiy moddalar uchun qaynash haroratlari
Quyida keltirilgan elementlar jadvalida (D. I. Mendeleyev) har bir element uchun quyidagilar ko‘rsatilgan:
- elementning atom raqami;
- elementning kimyoviy belgisi;
- normal sharoitdagi to‘yinish harorati ;
- bug‘ hosil bo‘lishning molyar yashirin issiqligi (kJ/mol);
- molyar massa.
| Guruh → | I A |
II A |
III B |
IV B |
V B |
VI B |
VII B |
VIII B |
VIII B |
VIII B |
I B |
II B |
III A |
IV A |
V A |
VI A |
VII A |
VIII A | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Davr | ||||||||||||||||||||
| 1 | 1 H -253 0,449 1,008 |
2 He -268 0,0845 4,003 | ||||||||||||||||||
| 2 | 3 Li 1340 145,9 6,941 |
4 Be 2477 292,4 9,012 |
5 B 3927 489,7 10,81 |
6 C ~4850 355,8 12,01 |
7 N -196 2,793 14,01 |
8 O -183 3,410 16,00 |
9 F -188 3,270 19,00 |
10 Ne -246 1,733 20,18 | ||||||||||||
| 3 | 11 Na 883 96,96 22,99 |
12 Mg 1090 127,4 24,33 |
13 Al 2467 293,4 26,98 |
14 Si 2355 384,2 28,09 |
15 P 277 12,13 30,97 |
16 S 445 9,6 32,07 |
17 Cl -34 10,2 35,45 |
18 Ar -186 6,447 39,95 | ||||||||||||
| 4 | 19 K 759 79,87 39,10 |
20 Ca 1484 153,6 40,08 |
21 Sc 2830 314,2 44,96 |
22 Ti 3287 421 47,87 |
23 V 3409 452 50,94 |
24 Cr 2672 344,3 52,00 |
25 Mn 1962 226 54,94 |
26 Fe 2750 349,6 55,85 |
27 Co 2927 376,5 58,93 |
28 Ni 2913 370,4 58,69 |
29 Cu 2567 300,3 63,55 |
30 Zn 907 115,3 65,41 |
31 Ga 2204 258,7 69,71 |
32 Ge 2820 330,9 72,64 |
33 As 616 34,76 74,92 |
34 Se 221 26,3 78,96 |
35 Br 59 15,44 79,9 |
36 Kr -153 9,029 83,80 | ||
| 5 | 37 Rb 688 72,22 85,47 |
38 Sr 1382 144 87,62 |
39 Y 2226 363 88,91 |
40 Zr 4409 591,6 91,22 |
41 Nb 4744 696,6 92,91 |
42 Mo 4639 598 95,94 |
43 Tc 4877 660 98,91 |
44 Ru 4150 595 101,1 |
45 Rh 3695 493 102,9 |
46 Pd 2963 357 106,4 |
47 Ag 2162 250,6 107,9 |
48 Cd 767 100 112,4 |
49 In 2072 231,5 114,8 |
50 Sn 2602 295,8 118,7 |
51 Sb 1587 77,14 121,8 |
52 Te 450 52,55 127,6 |
53 I 184 20,75 126,9 |
54 Xe -108 12,64 131,3 | ||
| 6 | 55 Cs 705 67,74 132,9 |
56 Ba 1640 142 137,3 |
* |
72 Hf 4603 575 178,5 |
73 Ta 5458 743 180,9 |
74 W 5555 824 183,8 |
75 Re 5596 715 186,2 |
76 Os 5012 627,6 190,2 |
77 Ir 4428 604 192,2 |
78 Pt 3827 510 195,1 |
79 Au 2856 334,4 197,0 |
80 Hg 357 59,23 200,6 |
81 Tl 1473 164,1 204,4 |
82 Pb 1749 177,7 207,2 |
83 Bi 1564 104,8 209,0 |
84 Po 962 120 209,0 |
85 At 337 30 210,0 |
86 Rn -62 16,4 222,0 | ||
| 7 | 87 Fr 667 64 223 |
88 Ra 1737 137 226,0 |
** |
104 Rf n/a n/a 261 |
105 Db n/a n/a 262 |
106 Sg n/a n/a 263 |
107 Bh n/a n/a 262 |
108 Hs n/a n/a 265 |
109 Mt n/a n/a 268 |
110 Ds n/a n/a 281 |
111 Rg n/a n/a 280 |
112 Cn n/a n/a n/a |
113 Uut n/a n/a n/a |
114 Fl n/a n/a n/a |
115 Uup n/a n/a n/a |
116 Lv n/a n/a n/a |
117 Uus n/a n/a n/a |
118 Uuo n/a n/a n/a | ||
| * Lantanoidlar | 57 La 3457 414 138,9 |
58 Ce 3426 414 140,1 |
59 Pr 3520 297 140,9' |
60 Nd 3100 273 144,2 |
61 Pm ~3500 n/a 146,9 |
62 Sm 1803 166 150,4 |
63 Eu 1527 144 152,0 |
64 Gd 3250 359 157,3 |
65 Tb 3230 331 158,9 |
66 Dy 2567 230 162,5 |
67 Ho 2695 241 164,9 |
68 Er 2510 193 167,3 |
69 Tm 1947 191 168,9 |
70 Yb 1194 127 173,0 |
71 Lu 3395 356 175,0 | |||||
| ** Aktinoidlar | 89 Ac 3200 293 227,0 |
90 Th 4788 514,4 232,0 |
91 Pa 4027 470 231,0 |
92 U 4134 423 238,0 |
93 Np 3902 n/a 237,0 |
94 Pu 3327 325 244,1 |
95 Am 2607 239 243,1 |
96 Cm 3110 n/a 247,1 |
97 Bk n/a n/a 247 |
98 Cf n/a n/a 251 |
99 Es n/a n/a 253 |
100 Fm n/a n/a 255 |
101 Md n/a n/a 256 |
102 No n/a n/a 255 |
103 Lr n/a n/a 260 | |||||
| 0—10 kJ/mol | 10—100 kJ/mol | 100—300 kJ/mol | >300 kJ/mol |
Adabiyotlar
- Qaynash // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Isachenko V. P., Osipova V. A., Sukomel A. S. Issiqlik uzatilishi. — Moskva: Energiya, 1969.
- Kikoin I. K., Kikoin A. K. Molekulyar fizika. — Moskva, 1963.
- Radchenko I. V. Molekulyar fizika. — Moskva, 1965.
- Mixeyev M. A. 5-bob // Issiqlik uzatilishi asoslari. — 3-nashr. — Moskva—Leningrad, 1956.
- Petuxov B. S., Genin L. G., Kovalyov S. A. Yadro energetikasi reaktorlarida issiqlik almashinuvi. — Moskva: Energoatomizdat, 1986.
- Kirillov P. L., Yuryev Yu. S., Bobkov V. P. Issiqlik-gidravlik hisoblashlar bo‘yicha ma’lumotnoma. — Moskva: Energoatomizdat, 1990.
- Qaynash // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
Havolalar
- Suv qanday qaynaydi?, J. Uoker — qaynash haqida sodda va qiziqarli maqola
- Past bosimda qaynash., «Past bosimda suvning qaynashi» tajribasi yaqqol ko‘rsatilgan videodars.
- Ortiqcha qizdirilgan suvning qaynashi, ortiqcha qizdirilgan suvning qaynash jarayonini ko‘rsatadigan videodars shaklidagi fizik tajriba.
- Qaynayotgan suvning muzlashi, qaynash vaqtida suvning muzlab qolishi namoyish etilgan fizik tajriba haqidagi ta’limiy video.