To‘yinish harorati nima

Qaynayotgan suv
Choynakdagi suvning qaynashi (animatsiya)
Qozondagi suvning qaynay boshlashi, qaynashi va qaynashdan to‘xtashi
Atmosfera bosimi pasayganda suvning pastroq haroratda qaynashini namoyish etish. Bunday hodisa, masalan, baland tog‘larda kuzatiladi

Qaynash — suyuqlikda jadal bug‘ hosil bo‘lishjarayoni bo‘lib, u suyuqlikning ham erkin sirtida, ham ichki hajmida sodir bo‘ladi. Bunda suyuqlik hajmida fazalarorasidagi chegara yuzaga keladi, ya’ni idish devorlarida tarkibida havo va to‘yingan bug‘bo‘lgan pufakchalar hosil bo‘ladi. Qaynash ham, bug‘lanishham bug‘ hosil bo‘lish usullaridan biridir. Bug‘lanishdan farqli ravishda, qaynash faqat muayyan harorat va bosimdasodir bo‘lishi mumkin. Doimiy bosim ostidagi suyuqlik qaynaydigan harorat qaynash haroratideb ataladi. Odatda normal atmosfera bosimidagi qaynash harorati kimyoviy toza moddalarningasosiy xususiyatlaridan biri sifatida ko‘rsatiladi. Qaynash jarayonlari inson faoliyatining turli sohalarida keng qo‘llanadi. Masalan, suvni qaynatish ichimlik suvini fizik usulda zararsizlantirishning keng tarqalgan yo‘llaridan biridir. Suvni qaynatish — qaynoq suvolish maqsadida uni qaynash haroratigacha isitish jarayonidir. Qaynash jarayoni deyarli barcha turdagi sovitish qurilmalarida, jumladan, maishiy sovutkichlarning aksariyatida (ham absorbsion, ham kompressorli turlarida) va konditsionerlardaqo‘llanadi. Sovutkich kamerasidagi havo aynan sovituvchi agentning qaynashi hisobiga soviydi. Bunda sovitish qurilmasining bug‘latkichida ishlatiladigan sovituvchi agent past bosim ostida to‘liq bug‘lanib ketadi. Doimiy bosimdagi qaynash (izobarik-izotermik jarayon) muhim termodinamik jarayon bo‘lib, barcha issiqlik dvigatellarida, xususan, Renkin sikli asosida ishlaydigan qurilmalarda uchraydi (IES, AES, GeoIES, ayrim quyosh elektr stansiyalari).[manba 1391 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Qaynash — fazaviy o‘tishning birinchi turidir. Qaynash suyuqlik sirtidan bug‘lanishga qaraganda ancha jadal kechadi. Bunga qaynash vaqtida erishiladigan yuqoriroq harorat hamda aralashmalar mavjudligi tufayli bug‘ hosil bo‘lish markazlarining yuzaga kelishi sabab bo‘ladi.

Pufakchalarning hosil bo‘lish jarayoniga bosim, tovush to‘lqinlari, ionlanish va bug‘ hosil bo‘lish markazlari paydo bo‘lishiga ta’sir qiluvchi boshqa omillar yordamida ta’sir ko‘rsatish mumkin. Xususan, zaryadlangan zarrachalar o‘tganda ionlanish tufayli suyuqlikning juda kichik hajmlari qaynab ketishi tamoyili asosida pufakchali kamera.

Termodinamik xususiyatlari

Suvning fazaviy diagrammasi

Suyuqlik qizdirilgan sari qizdiruvchi sirtda bug‘ pufakchalari hosil bo‘ladi va ularga suyuqlik bug‘lanib o‘tadi. Oddiy suyuqlikda (gazning juda mayda pufakchalaridan tozalanmagan suyuqlikda) termodinamik muvozanat holatida pufakcha ichidagi bug‘ning parsial bosimi shu haroratdagi to‘yingan bug‘ bosimiga teng bo‘ladi. Pufakcha ichidagi va tashqarisidagi bosimlar teng bo‘lgani uchun bosim pufakcha ichida atmosfera bosimiga teng bo‘ladi (gidrostatik bosim hisobga olinmaydi).

P(атм)=P(газа)+P(насыщ. паров)

Bu holatda og‘irlik kuchi bilan Arximed kuchining tengligini hisobga olmaslik mumkin, chunki pufakchaga ta’sir etuvchi bosimlar farqi tashqi bosimga nisbatan nihoyatda kichikdir.

Harorat oshishi bilan to‘yingan bug‘ning bosimi ortadi. Atmosfera bosimi va pufakcha ichidagi umumiy bosim o‘zgarmasligidan pufakchadagi quruq gazlarning parsial bosimi kamayishi kerakligi kelib chiqadi; bu esa pufakcha hajmi kattalashayotganini bildiradi. To‘yingan bug‘ bosimi atmosfera bosimiga yetganda quruq gazlarning bosimi nolga teng bo‘lishi kerak. Mendeleyev–Klapeyron tenglamasidan buning uchun pufakcha hajmi cheksiz kattalashishi lozimligi kelib chiqadi (pufakcha uzluksiz kengaya boshlaydi). Suyuqlik qaynash haroratiga yetganda tasvirlangan jarayon tufayli uzluksiz pufakchalanish boshlanadi va bug‘lanish tezligi bir necha baravar ortadi (chunki bug‘lanish yuz beradigan suyuqlik sirti sezilarli kengayadi). Shunday qilib, agar bug‘lanish har qanday haroratda, qaynash esa joriy bosimga mos keluvchi muayyan haroratda sodir bo‘ladi. Qaynash boshlangach, issiqlik berish davom etsa ham, butun suyuqlik bug‘ga aylanmaguncha uning harorati juda kam o‘zgaradi. Doimiy bosim ostida suyuqlik qaynaydigan harorat qaynash harorati yoki to‘yinish harorati deb ataladi TS. Qaynash davomida suyuqlik haroratining o‘zgarishi harorat glaydideb ataladi. Kimyoviy toza suyuqliklar yoki azeotrop aralashmalar uchun harorat glaydi nolga teng. Bosim ortishi bilan, Klapeyron–Klauzius tenglamasigamuvofiq, to‘yinish harorati ham ortadi:

dPdTS=rTSΔv>0.
bu yerda r — bug‘ hosil bo‘lishning solishtirma issiqligi; Δv — fazaviy o‘tishda moddaning solishtirma hajmi o‘zgarishi.

To‘yinish chizig‘i

Suvning fazaviy diagrammasida suyuq holatdan gazsimon holatga fazaviy o‘tishni tavsiflovchi egri chiziq «to‘yinish chizig‘i» deb ataladi. U ikkita chegaraviy nuqta bilan cheklangan: uchlamchi nuqta— unda erish, qaynash va sublimatsiyachiziqlari tutashadi; ikkinchisi esa kritik nuqtabo‘lib, unda suyuq va gazsimon fazalar orasidagi chegara yo‘qoladi.

Qaynashning xususiyatlari

Qaynayotgan suyuqlik haroratining taqsimlanishi

Qaynayotgan suyuqlikda harorat muayyan tarzda taqsimlanadi: qizdiruvchi sirtlar (idish devorlari, quvurlar va boshqalar) yaqinida suyuqlik sezilarli darajada ortiqcha qizigan bo‘ladi T>TS. Ortiqcha qizish darajasi suyuqlikning o‘zi hamda u bilan chegaradosh qattiq sirtlarning bir qator fizik-kimyoviy xossalariga bog‘liq. Erigan gazlardan (havodan) yaxshilab tozalangan suyuqlikni alohida ehtiyot choralariga rioya qilgan holda qaynashsiz o‘nlab darajaga ortiqcha qizdirish mumkin. Bunday ortiqcha qizdirilgan suyuqlik nihoyat qaynay boshlaganda jarayon juda shiddatli kechib, portlashnieslatadi. Qaynash suyuqlikning sachrashi, gidravlik zarbalar, ba’zan hatto idishning yemirilishi bilan kechadi. Ortiqcha qizish issiqligi bug‘ hosil bo‘lishga sarflanadi, shuning uchun suyuqlik tezda o‘zi bilan muvozanatdagi to‘yingan bug‘ haroratigacha soviydi. Toza suyuqlikni qaynashsiz ancha ortiqcha qizdirish mumkinligi dastlabki kichik pufakchalar (murtaklar) hosil bo‘lishining qiyinligi bilan izohlanadi: suyuqlik molekulalari orasidagi kuchli o‘zaro tortishish ularning paydo bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi. Suyuqlik tarkibida erigan gazlar va muallaq holatdagi juda mayda zarrachalar bo‘lsa, vaziyat boshqacha bo‘ladi. Bu holda haroratning ozgina (darajaning o‘ndan bir ulushlari miqdorida) ortiqcha oshishi ham barqaror va sokin qaynashni yuzaga keltiradi, chunki gaz pufakchalari hamda qattiq zarrachalar bug‘ fazasining dastlabki murtaklari vazifasini bajaradi. Bug‘ hosil bo‘lishning asosiy markazlari qizdirilayotgan sirtning adsorbsiyalangan gazli juda mayda g‘ovaklari bo‘lgan joylarda, shuningdek suyuqlikning sirtga molekulyar yopishishini kamaytiruvchi turli notekisliklar, qo‘shilmalar va qoplamalar joylashgan nuqtalarda bo‘ladi.

Hosil bo‘lgan pufakcha faqat uning ichidagi bug‘ bosimi tashqi bosim, yuqorida joylashgan suyuqlik qatlamining bosimi va kapillyar bosimyig‘indisidan biroz yuqori bo‘lgandagina o‘sadi. Kapillyar bosim pufakcha sirtining egriligidan kelib chiqadi. Pufakchada zarur bosim yuzaga kelishi uchun bug‘ va u bilan issiqlik muvozanatidagi atrofdagi suyuqlik to‘yinish haroratidan yuqori haroratga ega bo‘lishi kerak TS.

Qaynash nafaqat suyuqlik doimiy bosimda qizdirilganda sodir bo‘lishi mumkin. Doimiy haroratda tashqi bosimni pasaytirish orqali ham suyuqlikni ortiqcha qizigan holatga keltirish va qaynatish mumkin (to‘yinish harorati pasayishi hisobiga). Jumladan, bu hodisa kavitatsiya — suyuqlik bosimi pasaygan joylarda bug‘ bo‘shliqlarining hosil bo‘lishini (masalan, kemaning eshkak vinti ortidagi uyurma hududida) tushuntiradi.

Bug‘ hosil bo‘lish issiqligi

P — V diagrammasi

Suyuqlikning tanlangan haroratiga (masalan, T1) mos P–V diagrammada qaynash boshlanishidagi holat nuqtasi a termodinamik o‘zgaruvchilar jufti, ya’ni muayyan termodinamik holat bilan ifodalanadi. Qaynashda harorat va bosim o‘zgarmaydi, bunda bug‘ning massa ulushi ortgani sari muhitning o‘rtacha zichligi kamayadi, solishtirma hajmiesa, aksincha, ortadi. Barcha suyuqlik bug‘langach, yangi termodinamik holatga erishiladi c. Haroratning yuqoriroq qiymati qaralsa, qaynash boshlanishi solishtirma hajmi kattaroq bo‘lgan termodinamik holat bilan tavsiflanadi a′ , suyuqlikning c′ bug‘ga to‘liq aylangan holati esa kichikroq solishtirma hajm bilan tavsiflanadi. Harorat ortgani sari to‘yinish chizig‘idagi suyuqlik va bug‘ solishtirma hajmlari o‘rtasidagi farq kamayib, kritik nuqta haroratiga yetganda yo‘qoladi. Qaynash jarayonida muhitning termodinamik holati o‘zgarishi bug‘ hosil bo‘lishning solishtirma issiqligi bilan tavsiflanadi r. U suyuqlikning birlik massasini to‘liq bug‘latishga zarur issiqlik miqdoriga teng (ko‘plab manbalarda r xato tarzda bug‘ hosil bo‘lishning yashirin issiqligi deb ataladi. Aslida esa yashirin issiqlik solishtirma bug‘lanish issiqligining faqat bir qismi bo‘lib, suyuqlikning ichki energiyasi o‘zgarishini ifodalaydi va uning mikrozarrachalari orasidagi masofani oshirishga sarflanadi. Bunda suyuqlik harorati ortadi, ammo ko‘zga tashlanadigan o‘zgarish sodir bo‘lmaydi. Yashirin bug‘lanish issiqligini TS va PV diagrammalarida qaynash jarayoni ostidagi yuzalarni ayirish orqali aniqlash mumkin)

r=ic−ia yoki r=TS(sc−sa),

bu yerda i — entalpiya, s — entropiya, a indeksi qaynash boshlanishidagi holatga, c indeksi esa to‘yingan bug‘ holatiga tegishli.

Qaynash rejimlari

Suyuqlikning qaynay boshlashi devor yaqinidagi suyuqlik qatlamlarining to‘yinish haroratidan muayyan miqdorga dTortiqcha qizishi bilan bog‘liq. Ortiqcha qizish miqdori dT ko‘plab omillarga (bosim, suyuqlik oqimining tezligi, ho‘llanishning chegaraviy burchagi, suyuqlikda erigan moddalar konsentratsiyasi va hokazolarga) bog‘liq bo‘lib, umumiy holatda aniq belgilanmaydi. Issiqlik oqimining zichligi va boshqa omillarga qarab, qizdiriladigan sirtda alohida bug‘ pufakchalari yoki yaxlit bug‘ pardasi hosil bo‘ladi. Shunga mos ravishda qaynash pufakchali yoki pardali deyiladi. Bundan tashqari, qaynash quyidagi turlarga ajratiladi:

  • katta hajmda erkin konveksiya sharoitidagi qaynash;
  • majburiy konveksiya sharoitidagi qaynash;

shuningdek, suyuqlikning o‘rtacha harorati bilan to‘yinish harorati nisbatiga ko‘ra:

  • to‘yinish haroratigacha yetarlicha qizdirilmagan suyuqlikning qaynashi (sirtqi qaynash);
  • to‘yinish haroratigacha qizdirilgan suyuqlikning qaynashi

Pufakchali qaynash

Bug‘ vaqti-vaqti bilan paydo bo‘lib, kattalashib boradigan pufakchalar ko‘rinishida hosil bo‘ladigan qaynash pufakchali qaynash deb ataladi. Suyuqlik sekin pufakchalanib qaynaganda, unda (odatda idish devorlari yoki tubida) bug‘ bilan to‘lgan pufakchalar paydo bo‘ladi. Suyuqlik pufakchalarga jadal bug‘langani sababli ular kattalashib, yuqoriga ko‘tariladi va bug‘ suyuqlik ustidagi bug‘ fazasiga chiqadi. Bunda devorga yaqin qatlamdagi suyuqlik biroz ortiqcha qizigan holatda bo‘ladi, ya’ni uning harorati odatdagi qaynash haroratidan yuqori bo‘ladi. Normal sharoitda bu farq kichik (taxminan bir daraja).

Suyuqlikning ortiqcha qizishi dastlabki eng kichik pufakchani hosil qilish uchun, u keyinchalik mustaqil o‘sa olishi uchun, muayyan energiya sarflash zarurligi bilan izohlanadi (bu energiya sirt tarangligi bilan belgilanadi). Bunga erishilmaguncha eng kichik pufakchalar sirt tarangligi kuchlari ta’sirida paydo bo‘lib, yana yorilib ketadi va qaynash sodir bo‘lmaydi.

Pufakchali qaynash rivojlangan (bug‘ hosil bo‘lish markazlari ko‘p bo‘lganda) va rivojlanmagan (markazlar kam bo‘lganda) bo‘lishi mumkin.

Pufakchali qaynashda bug‘ pufakchalarining devor yaqinidagi qatlamdan oqimning markaziy qismiga ko‘chishi muhim rol o‘ynaydi. Bu qaynayotgan suyuqlikka issiqlik uzatilishi samaradorligini oshiradi: mazkur rejim uchun issiqlik berish koeffitsiyentining yuqori qiymatlari xosdir.

Pardali qaynash

Issiqlik oqimi ma’lum kritik qiymatgacha oshirilganda alohida pufakchalar birlashib, idish devori yonida suyuqlik hajmiga vaqti-vaqti bilan yorib chiqadigan yaxlit bug‘ qatlamini hosil qiladi. Bu rejim pardali qaynash deb ataladi.

Bu rejimda qizdiruvchi sirtdan suyuqlikka issiqlik uzatilishi keskin kamayadi (bug‘ pardasi suyuqlikdagi konveksiyaga qaraganda issiqlikni yomonroq o‘tkazadi). Natijada qizdiruvchi sirt harorati sezilarli oshishi mumkin (qaynash egri chizig‘idagi C–E chizig‘i). Shu bilan birga, pardali qaynash rejimida qizdiruvchi sirt harorati doimiy bo‘lganda, issiqlik uzatilishi yomonlashgani sababli devordan suyuqlikka o‘tadigan issiqlik oqimi kichik bo‘ladi. Pardali qaynash rejimini qizib turgan plita ustidagi suv tomchisi misolida kuzatish mumkin.

Pardali qaynashda bug‘ pardasining katta termik qarshiligi tufayli qizdiruvchi sirtdan qaynayotgan suvga issiqlik berilishi kam bo‘ladi va issiqlik berish koeffitsiyentining kichik qiymatlari bilan tavsiflanadi.

Katta hajmdagi qaynash

Quvurlarda suvning qaynash egri chizig‘i

Sirtdan qaynayotgan suvga uzatiladigan issiqlik oqimini devor bilan suyuqlik orasidagi haroratlar farqi orqali bir qiymatli ifodalash mumkin:

qS=f(TC−TF‾), bu yerda qS — issiqlik oqimi, TC — devor harorati, TF‾ — suyuqlikning o‘rtacha harorati.

Bu bog‘lanish qizdiruvchi sirtdan suyuqlikka issiqlik berilishini tavsiflaydi va qaynash egri chizig‘i deb ataladi.

Beshta xarakterli sohani ajratish mumkin:

  1. Quyidagi Anuqtagacha — konveksiya sohasi;
  2. Quyidagi ikki nuqta — A va B— oralig‘ida rivojlanmagan pufakchali qaynash kuzatiladi. Hosil bo‘ladigan pufakchalarning oqim markaziga ko‘chishi tufayli issiqlik almashinuvi jadallashadi;
  3. Quyidagi ikki nuqta — B va C— oralig‘ida rivojlangan pufakchali qaynash kuzatiladi. Hosil bo‘ladigan pufakchalarning oqim markaziga ko‘chishi hisobiga issiqlik almashinuvi juda jadal kechadi. Pufakchalar zichligi oshgani sari jadallik ham ortadi;
  4. Quyidagi ikki nuqta — C va D— oralig‘ida beqaror pardali qaynash kuzatiladi. Bu hududda devor yonidagi alohida pufakchalar birlashadi. Bug‘ hosil bo‘lish markazlari kamayishi va qizdiruvchi sirt yonida bug‘ pardasi o‘sishi natijasida issiqlik berilishi pasayadi;
  5. Quyidagi nuqtadan boshlab: D— barqaror pardali qaynash sohasi boshlanadi. Qizdiruvchi sirt yaxlit bug‘ pardasi bilan qoplanadi, natijada issiqlik berilishi past bo‘ladi.

Mazkur egri chiziqni qizdiruvchi devor haroratini TCoshirib, uni saqlab turish orqali olish mumkin. Bu holda TC ortgani sari qaynashning beshta sohasi ketma-ket almashadi.

Agar issiqlik oqimi oshirilib, muayyan darajada saqlansa, qaynash rejimlarining almashish tartibi boshqacha bo‘ladi. Dastlab qaynashsiz suyuqlik konveksiyasi ( Anuqtasigacha), sirtqi qaynash ( A va Bnuqtalari orasida) hamda rivojlangan pufakchali qaynash ( B va Cnuqtalari orasida) ketma-ket yuz beradi. Issiqlik oqimi yanada oshirilganda qizdiruvchi sirt tezda bug‘ pardasi bilan qoplanadi ( C nuqtasidan Enuqtasigacha). Bu haroratning ko‘tarilishi bilan kechadi va qisqa vaqtdan so‘ng barqaror holatga kelgach, qaynash devorning yuqori harorati bilan tavsiflanadi ( Hnuqtasidan boshlab). Bu hodisa issiqlik berish inqirozi deb ataladi; harorat keskin oshishi boshlanadigan qS1issiqlik oqimi (C-E) esa birinchi kritik issiqlik oqimi yoki, ko‘pincha, shunchaki kritik issiqlik oqimi deb ataladi.

Quyidagi nuqtaga yetgandan so‘ng: H nuqtasiga erishilgach, issiqlik oqimi pasaytirilsa, pardali qaynash Dnuqtasigacha davom etadi. Issiqlik oqimi yanada kamaytirilganda pardali qaynash pufakchali qaynashga o‘tadi ( D nuqtasidan Fnuqtasigacha) va qizdiruvchi sirt harorati tez pasayadi. Pardali qaynash pufakchali qaynashga o‘tadigan qS2issiqlik oqimi (D-F) ikkinchi kritik issiqlik oqimi deb ataladi.

Zamonaviy energetika va raketa texnikasidagi ko‘plab issiqlik almashinish qurilmalarida qizdiriladigan sirtdan olib ketilishi kerak bo‘lgan issiqlik oqimi belgilangan bo‘lib, ko‘pincha issiqlik beruvchi sirtning harorat rejimiga deyarli bog‘liq emas. Masalan, qozon agregatiningo‘txonasida joylashgan ekran quvurlarining tashqi sirtiga issiqlik asosan o‘txona bo‘shlig‘idan nurlanish orqali uzatiladi. Tushayotgan nurlanish oqimi quvurlar sirti harorati o‘txonadagiqizigan yonish mahsulotlari haroratidan ancha past bo‘lib turgan paytda deyarli o‘zgarmaydi. Xuddi shunday holat raketa dvigatellariningkanallarida, issiqlik ajratuvchi elementlar (TVELlar) joylashgan yadro reaktoriningfaol zonasida ham kuzatiladi. Bu yerda yadro reaksiyasitufayli issiqlik uzluksiz ajralib turadi. Qaynash — muayyan haroratda suyuqlikning butun hajmida bug‘ pufakchalari hosil bo‘lishi bilan kechadigan, suyuqlikning bug‘ga jadal aylanish jarayonidir.

Agar biror sababga ko‘ra issiqlik oqimi kritik qiymatdan qS1oshib ketsa, pufakchali qaynash tezda pardali qaynashga o‘tadi va qizdiruvchi sirt harorati nihoyatda yuqori darajaga ko‘tariladi. Bu sirtning kuyib ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Bunda pufakchali qaynash rejimini va dastlabki harorat qiymatlarini tiklash uchun issiqlik oqimini qS2.

Majburiy konveksiyada qaynash

Oqimning o‘rtacha massaviy harorati TF‾ va devor haroratining TC bug‘ hosil qiluvchi kanal uzunligi bo‘ylab o‘zgarishi:
a) — kichik ρw‾ va qS;
b) — katta ρw‾ va qS

Majburiy konveksiya sharoitida qaynashning bir qator xususiyatlari bor. Ularning eng muhimi — oqim tavsiflarining qS=f(TC−TF‾). Bu bog‘lanishga suyuqlik oqimining massaviy tezligi ρw‾ va bug‘ ulushi xeng kuchli ta’sir qiladi. Quvur ichidagi harakatlanuvchi suyuqlik barqaror qaynaganda muhit parametrlari (birinchi navbatda bug‘ ulushi) oqim bo‘ylab o‘zgaradi. Ular bilan birga oqim rejimlari va issiqlik berilishi ham almashadi.

Ko‘pchilik hollarda quvurdagi qaynashni soddalashtirib uchta sohaga ajratish mumkin (kichik ρw‾ va qS):

  1. qiymatlarda uzun quvurda qaynash misolida): ekonomayzer qismi, unda suyuqlik qaynashsiz qiziydi (A−B)
  2. qaynash sohasi (bug‘lanish qismi), unda pufakchali qaynash sodir bo‘ladi (B−C−D−E)
  3. nam bug‘ning qurish sohasi, unda dispers oqim rejimi shakllanadi va oqim markazida qolgan namlik yo‘qoladi (E−F−G)

Ushbu misolda qaynash xususiyatining o‘zgarishi va u bilan bog‘liq ravishda qizdiruvchi quvur devori hamda suyuqlik o‘rtacha haroratining o‘zgarishini batafsil ko‘rib chiqish mumkin. Bug‘ hosil qiluvchi quvurga kirishda qaynash haroratigacha yetarlicha qizimagan suyuqlik beriladi ( Anuqta). Devordan berilayotgan issiqlik oqimi qSdoimiy bo‘lsa, suyuqlikning o‘rtacha harorati TF‾va devor harorati TCchiziqli ravishda oshadi. Devor harorati to‘yinish haroratidan TSoshgan paytdan boshlab qizdiruvchi sirtda pufakchalar hosil bo‘la boshlashi mumkin. Shunday qilib, suyuqlikning o‘rtacha harorati to‘yinish haroratidan pastligicha qolsa ham (B−C), devor yaqinida qaynash boshlanadi. Bu hodisa to‘yinish haroratigacha qizimagan suyuqlikning qaynashideb ataladi. Bunday qaynash boshlanadigan paytdagi entalpiyaga asoslangan bug‘ ulushi manfiy qiymatga ega x=xHK. Suyuqlik to‘yinish haroratiga x=0 yetgach, uning butun hajmida pufakchali qaynash boshlanadi. Bu sohada suyuqlik jadal aralashadi va natijada issiqlik berish koeffitsiyentlari yuqori, harorat farqlari esa kichik bo‘ladi.

Ikki fazali aralashma bug‘ ulushi yuqori bo‘lgan hududga siljigan sari ikki fazali oqim rejimlari almashadi va muayyan bug‘ ulushida x=xKP issiqlik berish inqirozi yuz beradi: suyuqlikning sirt bilan aloqasi uziladi va devor harorati ortadi (E). Ko‘pincha qaynashdagi issiqlik berish inqirozi dispers-halqasimon qaynash rejimidan (D−E) dispers rejimga (E−F−G) o‘tishni anglatadi. Bug‘ ulushi ortgan sari tomchilardagi namlik miqdori kamayadi. Bu oqim tezligini oshirib, issiqlik berilishini biroz kuchaytiradi (bunda devor sirti harorati biroz pasayadi, (F−G)).

Suyuqlikning massaviy tezligi ρw‾ yoki issiqlik oqimi miqdori qSboshqacha bo‘lsa, quvurdagi qaynash xususiyati ham o‘zgarishi mumkin. Masalan, katta ρw‾ va qSqiymatlarda issiqlik almashinuvi inqirozi suyuqlik hali to‘yinish haroratigacha qizimagan paytdayoq yuz berishi mumkin. Bunda pardali qaynash rejimi vujudga keladi, oqimning markaziy qismida esa quvur devoridan bug‘ pardasi bilan ajralgan, to‘yinish haroratigacha qizimagan suyuqlik oqimi hosil bo‘ladi.

Oddiy moddalar uchun qaynash haroratlari

Quyida keltirilgan elementlar jadvalida (D. I. Mendeleyev) har bir element uchun quyidagilar ko‘rsatilgan:

  • elementning atom raqami;
  • elementning kimyoviy belgisi;
  • normal sharoitdagi to‘yinish harorati OC;
  • bug‘ hosil bo‘lishning molyar yashirin issiqligi (kJ/mol);
  • molyar massa.
Guruh →
I A

II A

III B

IV B

V B

VI B

VII B

VIII B

VIII B

VIII B

I B

II B

III A

IV A

V A

VI A

VII A

VIII A
Davr
1 1
H
-253
0,449
1,008

2
He
-268
0,0845
4,003
2 3
Li
1340
145,9
6,941
4
Be
2477
292,4
9,012

5
B
3927
489,7
10,81
6
C
~4850
355,8
12,01
7
N
-196
2,793
14,01
8
O
-183
3,410
16,00
9
F
-188
3,270
19,00
10
Ne
-246
1,733
20,18
3 11
Na
883
96,96
22,99
12
Mg
1090
127,4
24,33

13
Al
2467
293,4
26,98
14
Si
2355
384,2
28,09
15
P
277
12,13
30,97
16
S
445
9,6
32,07
17
Cl
-34
10,2
35,45
18
Ar
-186
6,447
39,95
4 19
K
759
79,87
39,10
20
Ca
1484
153,6
40,08
21
Sc
2830
314,2
44,96
22
Ti
3287
421
47,87
23
V
3409
452
50,94
24
Cr
2672
344,3
52,00
25
Mn
1962
226
54,94
26
Fe
2750
349,6
55,85
27
Co
2927
376,5
58,93
28
Ni
2913
370,4
58,69
29
Cu
2567
300,3
63,55
30
Zn
907
115,3
65,41
31
Ga
2204
258,7
69,71
32
Ge
2820
330,9
72,64
33
As
616
34,76
74,92
34
Se
221
26,3
78,96
35
Br
59
15,44
79,9
36
Kr
-153
9,029
83,80
5 37
Rb
688
72,22
85,47
38
Sr
1382
144
87,62
39
Y
2226
363
88,91
40
Zr
4409
591,6
91,22
41
Nb
4744
696,6
92,91
42
Mo
4639
598
95,94
43
Tc
4877
660
98,91
44
Ru
4150
595
101,1
45
Rh
3695
493
102,9
46
Pd
2963
357
106,4
47
Ag
2162
250,6
107,9
48
Cd
767
100
112,4
49
In
2072
231,5
114,8
50
Sn
2602
295,8
118,7
51
Sb
1587
77,14
121,8
52
Te
450
52,55
127,6
53
I
184
20,75
126,9
54
Xe
-108
12,64
131,3
6 55
Cs
705
67,74
132,9
56
Ba
1640
142
137,3
*
72
Hf
4603
575
178,5
73
Ta
5458
743
180,9
74
W
5555
824
183,8
75
Re
5596
715
186,2
76
Os
5012
627,6
190,2
77
Ir
4428
604
192,2
78
Pt
3827
510
195,1
79
Au
2856
334,4
197,0
80
Hg
357
59,23
200,6
81
Tl
1473
164,1
204,4
82
Pb
1749
177,7
207,2
83
Bi
1564
104,8
209,0
84
Po
962
120
209,0
85
At
337
30
210,0
86
Rn
-62
16,4
222,0
7 87
Fr
667
64
223
88
Ra
1737
137
226,0
**
104
Rf
n/a
n/a
261
105
Db
n/a
n/a
262
106
Sg
n/a
n/a
263
107
Bh
n/a
n/a
262
108
Hs
n/a
n/a
265
109
Mt
n/a
n/a
268
110
Ds
n/a
n/a
281
111
Rg
n/a
n/a
280
112
Cn
n/a
n/a
n/a
113
Uut
n/a
n/a
n/a
114
Fl
n/a
n/a
n/a
115
Uup
n/a
n/a
n/a
116
Lv
n/a
n/a
n/a
117
Uus
n/a
n/a
n/a
118
Uuo
n/a
n/a
n/a

* Lantanoidlar 57
La
3457
414
138,9
58
Ce
3426
414
140,1
59
Pr
3520
297
140,9'
60
Nd
3100
273
144,2
61
Pm
~3500
n/a
146,9
62
Sm
1803
166
150,4
63
Eu
1527
144
152,0
64
Gd
3250
359
157,3
65
Tb
3230
331
158,9
66
Dy
2567
230
162,5
67
Ho
2695
241
164,9
68
Er
2510
193
167,3
69
Tm
1947
191
168,9
70
Yb
1194
127
173,0
71
Lu
3395
356
175,0
** Aktinoidlar 89
Ac
3200
293
227,0
90
Th
4788
514,4
232,0
91
Pa
4027
470
231,0
92
U
4134
423
238,0
93
Np
3902
n/a
237,0
94
Pu
3327
325
244,1
95
Am
2607
239
243,1
96
Cm
3110
n/a
247,1
97
Bk
n/a
n/a
247
98
Cf
n/a
n/a
251
99
Es
n/a
n/a
253
100
Fm
n/a
n/a
255
101
Md
n/a
n/a
256
102
No
n/a
n/a
255
103
Lr
n/a
n/a
260
0—10 kJ/mol 10—100 kJ/mol 100—300 kJ/mol >300 kJ/mol

Adabiyotlar

  • Qaynash // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Isachenko V. P., Osipova V. A., Sukomel A. S. Issiqlik uzatilishi. — Moskva: Energiya, 1969.
  • Kikoin I. K., Kikoin A. K. Molekulyar fizika. — Moskva, 1963.
  • Radchenko I. V. Molekulyar fizika. — Moskva, 1965.
  • Mixeyev M. A. 5-bob // Issiqlik uzatilishi asoslari. — 3-nashr. — Moskva—Leningrad, 1956.
  • Petuxov B. S., Genin L. G., Kovalyov S. A. Yadro energetikasi reaktorlarida issiqlik almashinuvi. — Moskva: Energoatomizdat, 1986.
  • Kirillov P. L., Yuryev Yu. S., Bobkov V. P. Issiqlik-gidravlik hisoblashlar bo‘yicha ma’lumotnoma. — Moskva: Energoatomizdat, 1990.
  • Qaynash // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.

Havolalar