
Issiqlik dvigateli — issiqlik mashinasi bo‘lib, tashqi manbalardan olinadigan issiqlikdan (tashqi yonuv dvigateli) yoki yoqilg‘ining dvigatel ichida (ya’ni yonish kamerasida yoki ichki yonuv dvigateli silindrlarida) yonishi natijasida ajraladigan issiqlikdan mexanik energiya (ilgarilanma harakat yoki chiqish valining aylanishi) hosil qilish uchun foydalanadi.
Termodinamika qonunlariga muvofiq, bunday dvigatellarning foydali ish koeffitsiyenti birdan kichik bo‘ladi. Bu issiqlikning mexanik energiyaga to‘liq aylantirilmasligini anglatadi. Dvigatel konstruksiyasiga qarab, unga kiradigan (yoki ichida ajraladigan) energiyaning 40 % dan 80 foizigacha qismi past haroratli issiqlik shaklida tashqariga chiqadi. Ayrim hollarda bu issiqlik transport vositalarining salonlarini isitishda (yer usti transporti — avtomobillarning dvigateli suv bilan sovitiladigan modellarida va avtobuslarda), turar joy binolari va inshootlarini isitishda (qo‘zg‘almas, statsionar dvigatellar yoki issiqlik elektr markazlari (IEM) va atom issiqlik elektr markazlari (AIEM) uchun) ishlatiladi yoki shunchaki atrof-muhitga chiqarib yuboriladi (aviatsiya dvigatellari, kichik quvvatli motorli asbob-uskunalar dvigatellari (benzinli arralar, maysa o‘rish mashinalari, trimmerlar, temiryo‘l shpal buragichlari, vibroplitalar, kultivatorlar, motobloklar), mototsikllar, skuterlar, mopedlar, kvadrotsikllar, gidrotsikllar, qayiq motorlari, havo bilan sovitiladigan avtomobillar (ZAZ-965, Volkswagen Beetle) va shunga o‘xshash dvigatellar, kondensatsion elektr stansiyalar, atom elektr stansiyalari (AES)). Shuningdek, trigeneratsiya ham mumkin, masalan, gaz-porshenli elektr stansiyalarda absorbsion sovitish mashinasi bilan birgalikda. Bunday hollarda yoqilg‘i issiqligidan foydalanish koeffitsiyenti haqida gapiriladi; uning qiymati dvigatelning o‘z FIKidan yuqori bo‘ladi.
Har qanday issiqlik dvigatelining muhim jihati — u iste’mol qiladigan yoqilg‘ining turi va miqdori, shuningdek, buning natijasida yuzaga keladigan atrof-muhitning ifloslanishidir. Bug‘-kuch qurilmalari (Renkin sikli bo‘yicha ishlaydigan issiqlik dvigatellari) yadro reaktori issiqligini aylantiradigan (yoki geotermal energiyadan foydalanadigan) qurilmalar, termodinamik radioizotop generatorlar (Stirling dvigateli yoki Renkin siklidan foydalanib, issiqlikni radioaktiv manbadan oladigan; bu manbaning faolligi juda yuqori bo‘ladi) hamda quyosh elektr stansiyalarining termodinamik turdagilari yoqilg‘i yoqmaydi. Qolganlari mavjud energiya tashuvchilariga bog‘liq bo‘lib, ular ko‘p hollarda uzoq masofalardan tashib keltiriladi. Mamlakatdagi issiqlik dvigatellari (ikkilamchi dvigatellar uchun energiya, odatda elektr energiyasi ishlab chiqaradigan qurilmalar), yoqilg‘i qazib olish joylari va uni tashish transport infratuzilmasining jami yoqilg‘i-energetika majmuasi deb ataladi. Issiqlik dvigatellari birlamchi dvigatellar hisoblanadi; ular energiyani birlamchi dvigatellardan oladigan ikkilamchi dvigatellardan (elektr dvigatellari, gidromotorlar va boshqalardan) farq qiladi.
Nazariya
Ish dvigatel tomonidan quyidagicha bajariladi:
- , bu yerda:
- — issiqlik miqdori — isitkichdan olingan issiqlik miqdori,
- — sovitkichga berilgan issiqlik miqdori.
Foydali ish koeffitsiyenti (FIK) issiqlik dvigateli bajargan ishning isitkichdan olingan issiqlik miqdoriga nisbati sifatida hisoblanadi:
Issiqlik uzatilayotganda uning bir qismi muqarrar ravishda yo‘qotiladi, shuning uchun dvigatelning FIKi 1 dan kichik. Nazariy jihatdan eng yuqori FIKga ega dvigatel — Karno dvigateli. Karno dvigatelining FIKi faqat ikkita manbaning mutlaq haroratiga bog‘liq — isitkich () va sovitkich ():
Biroq dvigatel tuzilishiga qarab uning nazariy FIKi Karno siklinikidan ham kichik bo‘lishi mumkin. Masalan, Otto sikli bo‘yicha ishlaydigan eng keng tarqalgan Otto dvigatelida siklning nazariy FIKi quyidagicha:
- , bu yerda:
Indikator FIK deb ataladigan ko‘rsatkich nazariy FIKdan kichik bo‘ladi. Bu haqiqiy siklning nomukammalligini ko‘rsatadi (indikator diagrammasi silindr devorlariga issiqlik yo‘qotilishi, gazning qizishi uchun ma’lum vaqt ketishi, silindrni to‘ldirish va undan ishlatilgan gazlarni chiqarish tufayli nazariy diagrammadan farq qiladi).
O‘z navbatida, samarali FIK (chiqish valigacha bo‘lgan barcha yo‘qotishlarni hisobga oladigan ko‘rsatkich) mexanik yo‘qotishlar va dvigatel tizimlarini (moy nasosi, gaz taqsimlash va sovitish tizimlari hamda konstruksiyaga bog‘liq boshqa tizimlarni) harakatlantirishga sarflanadigan energiya hisobiga bundan ham kichik bo‘ladi.
Issiqlik dvigatellarining sikllari
Loyihalashtirilgan issiqlik dvigatellarining deyarli barchasi termodinamik sikldan foydalanadi. Bu sikl ishchi jism holatining o‘zgarishini ifodalaydi. Qattiq jismli dvigatellar bundan mustasno: ularda dvigatel ichidagi gaz yoki suyuqlikning emas, balki konstruksiyaning o‘z holati o‘zgaradi. Eng mashhur sikllar — Renkin sikli, regenerativ sikl (bug‘ mashinalarida), klassik Otto sikli, Dizel sikli.
Tashqi yonuv issiqlik dvigatellari
Bunday dvigatellar yoqilg‘i turiga nisbatan talabchan emasligi, tuzilishining soddaligi hamda dastlabki variantlarida (bug‘ mashinasida) ishga tushirish, o‘t oldirish va sovitish tizimlariga ehtiyoj bo‘lmagani sababli avvalroq keng tarqalgan. Ular sanoatlashtirishga kuchli turtki berdi: ularning yordamida konlar, tikuvchilik va boshqa fabrikalar, keyinchalik esa transport (temiryo‘l) mexanizatsiyalashtirildi. Bunday dvigatellarning takomillashtirilgan yangi sxemalari dunyoda ishlab chiqariladigan elektr energiyasining katta qismini ta’minlaydi (issiqlik elektr stansiyalari, atom elektr stansiyalari, issiqlik elektr markazlari, qozonni quyosh issiqligi bilan qizdiradigan quyosh elektr stansiyalari). Parovozlarning eng yangi modellari ham soddaligi va yoqilg‘i sifatida yog‘och changidan foydalana olishi tufayli hanuz qo‘llaniladi. Ularning ayrimlari (Stirling dvigateli) kosmik kemalarda ishlatiladi.
Bug‘ mashinasi
Suv bug‘ining potensial energiyasini yopiq silindr ichida bug‘ bosimi ta’sirida ilgarilanma-qaytma yoki aylanma harakat qiluvchi porshenning mexanik ishiga aylantiradigan issiqlik dvigateli. Har qanday bug‘ mashinasi porshenli bo‘ladi; porshensiz bug‘ mashinasi mavjud emas. U doimo bug‘ qozoni bilan birgalikda ishlaydi. Bug‘ qozoni bug‘ mashinasi uchun tashqi issiqlik manbai hisoblanadi.
Bug‘ mashinasi eng qadimgi issiqlik dvigateli bo‘lib, uning ilk konstruksiyalari XVII asrga borib taqaladi. Dastlab faqat statsionar qurilmalarda (kon suvini chiqaruvchi nasoslar, vagonetkalarni harakatlantiruvchi mexanizmlar) ishlatilgan. Keyinchalik u parovoz, bug‘ kemasi, bug‘ avtomobili kabi transport vositalariga o‘rnatilgan. Uning aylanish yo‘nalishini osongina o‘zgartirish mumkin. Ish tezliklari diapazoni keng, FIKi esa o‘rtacha (ilk nusxalarda taxminan 4 %, eng keyingilarida 12..14 %).
Bug‘ turbinasi
Suv bug‘ining potensial energiyasi avval kinetik energiyaga, so‘ngra val aylanishining mexanik energiyasiga aylanadigan issiqlik dvigateli. Bug‘ turbinasining ishlashi soplolar orqali turbina kurakchalari tizimiga yuborilgan suv bug‘ining kengayishiga asoslanadi. Bug‘ oqimlarining kinetik energiyasi ishchi kurakchalarga ta’sir qilib, turbina valida mexanik ish hosil qiladi.
U doimo bug‘ qozoni yoki bug‘ generatori bilan birgalikda ishlaydi. Bu qurilmalar bug‘ turbinasi uchun tashqi issiqlik manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Kuchli sanoat issiqlik-energetika qurilmalarida — issiqlik va atom elektr stansiyalarida qo‘llaniladi. Ularda bug‘ning yuqori parametrlari (harorat va bosim), shuningdek, agregatning maksimal quvvatga yaqin rejimda ishlashi tufayli bug‘ turbinalarining yaxshi FIKiga erishiladi.
Stirling dvigateli
Ishchi jism sifatidagi gaz yopiq hajmda harakatlanadigan, davriy qizish va sovish natijasida gaz bosimi o‘zgarishidan energiya oladigan issiqlik dvigateli. U faqat yoqilg‘i yoqish hisobiga emas, balki istalgan issiqlik manbai hisobiga ham ishlashi mumkin. Qo‘llanish sohalari: kemalar, statsionar energetika qurilmalari va kosmik apparatlar.
Ichki yonuv issiqlik dvigatellari
Ichki yonuv dvigatellari (ilgari «ichki yonish dvigatellari» deb ham atalgan) — yoqilg‘ining kimyoviy energiyasini dvigatelning o‘zida, shu maqsad uchun maxsus yaratilgan yonish kamerasida yoqish orqali ishga aylantiradigan barcha turdagi issiqlik dvigatellarining umumiy nomi. Yonish kamerasi dvigatel konstruksiyasiga uzviy kiritilgan va uning ajralmas qismidir. Ishchi jism vazifasini barcha ichki yonuv issiqlik dvigatellarida doimo yoqilg‘ining yonish mahsulotlari bajaradi. Gazsimon yonish mahsulotlarining kengayish ishi bunday dvigatellarda turlicha amalga oshadi: valning aylanishi, yonish mahsulotlaridan hosil bo‘ladigan reaktiv oqim yoki ikkala usulning birgalikdagi ta’siri orqali. Ichki yonuv issiqlik dvigatellari quyidagi turlarga bo‘linadi: porshenli dvigatellar — ularda gazsimon yonish mahsulotlarining kengayish ishi silindrda bajariladi (porshen qabul qilgan ilgarilanma-qaytma harakat tirsakli valning aylanma harakatiga aylantiriladi) yoki ish to‘g‘ridan-to‘g‘ri harakatga keltirilayotgan mashinada ishlatiladi; gaz turbinali dvigatellar — ularda yonish mahsulotlarining kengayish ishi rotorning ishchi kurakchalari tomonidan qabul qilinadi; reaktiv dvigatellar — ularda yonish mahsulotlari soplodan chiqib ketganda paydo bo‘ladigan reaktiv bosimdan foydalaniladi.
Ichki yonuv issiqlik dvigatellari issiqlik dvigatellarining nisbatan keyinroq paydo bo‘lgan va murakkabroq konstruksiyalaridir. Ular massaga nisbatan yuqori quvvat ko‘rsatkichlariga ega, shu sababli asosan transportda ishlatiladi. Ish jarayoni jadal kechishi tufayli silindr devorlariga issiqlik uzatilishi kamroq bo‘ladi, bu esa yuqoriroq termik FIKni ta’minlaydi. Ular parvozlarni, jumladan, kosmik parvozlarni (orbitaga chiqarishni) ta’minlaydigan yagona dvigatel turidir.
Porshenli ichki yonuv dvigateli
Silindr ichida oldindan siqilgan yoqilg‘i-havo aralashmasini yoqish orqali yonish issiqligini ilgarilanma-qaytma yoki aylanma harakatlanuvchi porshen vositasida mexanik ishga aylantiradigan issiqlik dvigateli. Eng keng tarqalgan (soni jihatidan) issiqlik dvigateli. Mopedlardan tortib teplovozlargacha bo‘lgan deyarli barcha yer usti motorli transport vositalarining asosiy dvigatel turi hisoblanadi. Shuningdek, kichik mexanizatsiya vositalarida, ko‘chma elektr stansiyalarida, daryo va dengiz kemalarida asosiy dvigatel yoki tejamkor yurish dvigateli sifatida qo‘llaniladi. Uning o‘ziga xos xususiyati — quvvatning keng diapazonida yaxshi FIKni saqlashidir.
Gaz turbinali dvigatel

Yoqilg‘i yonishidan hosil bo‘lgan issiqlikni reaktiv oqimning kinetik energiyasiga yoki valdagi mexanik ishga aylantiradigan issiqlik dvigateli. Uning asosiy qismlari turbokompressor va yonish kamerasidir. Statsionar energetika qurilmalarida va turli transport mashinalari dvigateli sifatida ishlatiladi. Eng mashhur qo‘llanish sohasi — reaktiv aviatsiya. Yetarli FIK bilan ishlaydigan quvvat diapazoni nisbatan tor, biroq porshenli ichki yonuv dvigatellariga nisbatan massa va gabarit ko‘rsatkichlari yuqoriroq.
Reaktiv dvigatel
U bir vaqtning o‘zida harakatlantirgich hamdir (quvvatni gazning ilgarilanma harakati shaklida uzatadi). Aviatsiyada (reaktiv samolyot) va kosmonavtikada (kimyoviy raketa dvigateli) qo‘llaniladi. Havosiz fazoda ham ishlay oladi (yonish kamerasiga yoqilg‘i bilan birga oksidlovchi modda ham beriladi).
Noan’anaviy issiqlik dvigatellari
Quyidagilar ham ichki yonuv issiqlik dvigatellari qatoriga kiradi: o‘qotar qurollar, dizel-bolg‘a va erkin porshenli gaz generatori.
Bunday dvigatellarda ishchi jism sifatida qattiq material (qattiq fazadagi modda) ishlatiladi. Ishchi jism shakli o‘zgarganda mexanik ish bajariladi. Ular haroratlarning kichik farqidan foydalanish imkonini beradi.
Misollar:
- Jonson termoelektrik energiya o‘zgartirgichi (Johnson thermoelectric energy converter) (JTEC) — ikki yacheykada vodorodning elektrokimyoviy oksidlanishi va qaytarilishidan foydalanadi. Bunda amalga oshiriladigan issiqlik sikli quyidagi olim nomi bilan bog‘liq siklga — Jon Eriksson sikliga — yaqin bo‘ladi
- harorat ta’sirida turli qattiq qotishmalarning shakli o‘zgarishidan foydalanadigan metall dvigatellar, masalan, shaklni eslab qoluvchi qotishmalar yoki qattiq jismlarning issiqlik ta’sirida kengayishi
Adabiyotlar
- Ichki yonish dvigatellari // Harbiy ensiklopediya : [18 jildda] / V. F. Novitskiy … [ va boshqalar tahriri ostida]. — Sankt-Peterburg ; [Moskva] : Bosmaxona, I. D. Sitin, 1911—1915.
- Gaz dvigatellari // Harbiy ensiklopediya : [18 jildda] / V. F. Novitskiy … [ va boshqalar tahriri ostida]. — Sankt-Peterburg ; [Moskva] : Bosmaxona, I. D. Sitin, 1911—1915.
- Benzin dvigatellari // Harbiy ensiklopediya : [18 jildda] / V. F. Novitskiy … [ va boshqalar tahriri ostida]. — Sankt-Peterburg ; [Moskva] : Bosmaxona, I. D. Sitin, 1911—1915.
- I. N. Nigmatulin, P. N. Shlyaxin, V. A. Tsenev. «Issiqlik dvigatellari» / I. N. Nigmatulin. — Moskva: «Oliy maktab», 1974. — 375 bet
- A. L. Burov. «Issiqlik dvigatellari» o‘quv qo‘llanmasi. — Moskva: MGIU, 2008. — B. 214—219. — 224 bet — ISBN 978-5-2760-1604-7.
- B. S. Stechkin. «Tanlangan asarlar: Issiqlik dvigatellari nazariyasi». — Moskva: Fizmatlit, 2001. — 432 bet — ISBN 5-9221-0101-3.
- E. L. Mishinskiy, M. A. Rijkov-Dudonov. «Kemalarning porshenli tashqi yonuv dvigatellari (Stirling dvigatellari)». — Leningrad: «Kemasozlik», 1976. — 76 bet
- G. S. Jiritskiy. «Bug‘ mashinalari». — Moskva: «Davlat energetika nashriyoti», 1951. — 281 bet
- V. S. Beniovich, G. D. Apazidi, A. M. Boyko. «Rotor-porshenli dvigatellar» / I. K. Ageyev. — Moskva: «Mashinasozlik», 1968. — 151 bet
- N. S. Xanin, S. B. Chistozvonov. «Avtomobillarning rotor-porshenli dvigatellari». — Moskva: MASHGIZ, 1964. — 184 bet
- J. Orir Fizika: to‘liq kurs = Jay Orearning «Fizika» asari, Kornell universiteti (Physics by Jay Orear, Cornell University) / Ingliz tilidan tarjima va ilmiy tahrir: Yu. G. Rudoy hamda A. V. Berkov. — 2-nashr. — Moskva: «KDU nashriyoti», 2010. — B. 231—262. — 752 bet — ISBN 978-5-98227-366-6.