Qor ko‘chkisi nima

Qor ko‘chkisi Nuptse, Himolay tog‘lari
Qor ko‘chkisi stratovulqonda Reynir, Vashington, AQSh, 1973-yilda

Qor ko‘chkisi (nemischa Lawine, kechki lotin tilidagi labina — surilma) — tik tog‘ yonbag‘irlaridan qulaydigan yoki sirg‘alib tushadigan, hajmi katta bo‘lgan qor massasi, taxminan 20—30 m/s tezlikda harakatlanadi. Ko‘chki tushishi ko‘pincha eng katta vayronagarchiliklarni keltirib chiqaradigan ko‘chki oldi havo to‘lqini bilan ham kechadi.

Tabiiy ofat sifatidagi qor ko‘chkisi katta xavf tug‘dirishi, odamlarning halok bo‘lishiga (xususan, alpinistlar, tog‘ chang‘isi va snoubord sporti ishqibozlari) hamda mol-mulkka katta zarar yetkazishi mumkin. Qor ko‘chkilari o‘z massasining kattaligi (ba’zan bir necha yuz tonnaga yetadi) sababli xavflidir: suyaklar sinishi oqibatidagi shok odamning o‘limiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, qor massasi havo o‘tkazuvchanligi past yoki umuman yo‘q bo‘lgani uchun jabrlanuvchi kislorod yetishmasligidan (bo‘g‘ilish) halok bo‘ladi. Shuningdek, ko‘chki odamni yonbag‘irdan oqizib ketishi, natijada u pastga qulab, halok bo‘lishi mumkin. Agar jabrlanuvchini bosib qolgan ko‘chkidan sochilgan qor uning nafas olish a’zolariga (og‘zi, burni yoki undan ham ichkariga) kirsa, u nafas ololmay halok bo‘ladi. Bundan tashqari, qor yumshoq bo‘lgani sababli tovushni yomon o‘tkazadi; shu bois ko‘chki ostida qolgan odamning qichqirig‘ini qutqaruvchilar eshitmasligi mumkin.

Qor ko‘chkilari u yoki bu darajada Rossiya Federatsiyasining barcha tog‘li hududlarida va dunyoning aksariyat tog‘li mintaqalarida uchraydi. Rossiyada ko‘chki xavfi mavjud hududlarning umumiy maydoni 3077,8 ming km2, bu mamlakat umumiy maydonining 18 % gacha bo‘lgan qismiga teng. Bundan tashqari, yana 829,4 ming km2 hudud potensial ko‘chki xavfi mavjud toifaga kiradi. Yer yuzida ko‘chki xavfi mavjud mintaqalarning umumiy maydoni 9253 ming km2ni tashkil etadi, bu quruqlik maydonining qariyb 7 % iga teng.

Qish faslida qor ko‘chkilari tog‘lardagi asosiy tabiiy xavf hisoblanadi. Ba’zan qor ko‘chkilari halokatli oqibatlarga olib keladi. Masalan, 1999-yil fevral oyida massasi 170 ming tonna bo‘lgan ko‘chki butunlay vayron qildi Avstriyadagi Galtyur qishlog‘ini, natijada 30 kishi halok bo‘ldi. 2012-yil mart oyining boshida esa Afg‘onistonda yuz bergan bir nechta ko‘chki turar joylarni vayron qilib, kamida 100 kishining hayotiga zomin bo‘ldi. Ayrim yillarda ko‘chkilar ayniqsa ko‘p kuzatiladi va ko‘plab joylarda yuz beradi. Masalan, 1950—51-yillar mavsumi Dahshatli qish.

Yuzaga kelish sabablari

Qor yog‘in ko‘rinishida yog‘ib, yonbag‘irda ishqalanish kuchi hisobiga ushlanib turadi. Ishqalanish kuchining miqdori qor namligi va yonbag‘irning tikligiga bog‘liq. Qor ko‘chkisi qor massasining bosim kuchi ishqalanish kuchidan oshgan paytda yuz beradi.

Ko‘chki hosil bo‘lishi uchun eng qulay yonbag‘irlar tikligi 25—45° bo‘lgan yonbag‘irlardir, biroq tikligi 15—18° bo‘lgan yonbag‘irlarda ham ko‘chkilar tushgani ma’lum. Ba’zan juda yotiq — 10—15° li yonbag‘irlarda ham ko‘chki yuz beradi. Tikligi 50° dan ortiq yonbag‘irlarda qor katta miqdorda to‘planmaydi, tushgan sari oz-ozdan sirg‘alib ketadi. Biroq tikligi 15° dan kam yoki 60° dan ortiq yonbag‘irlar ko‘chki xavfsiz deb hisoblanadi.

Qor qatlami chuqurligi 15 sm bo‘lgan 15° li yonbag‘ir ham bir qator shartlar bajarilganda ko‘chki xavfi tug‘dirishi mumkin. Masalan, dastlab havo isib, bahorgi quyosh radiatsiyasi kuchli bo‘lishi natijasida qor biroz eriydi, so‘ng to‘satdan kuchli sovuq tushib, muz qatlamini hosil qiladi. Keyin muzlagan qatlam ustiga kuchli qor yog‘ib, uni yupqa qor bilan qoplaydi va qor massasi pastga siljiy boshlaydi.

Yonbag‘irda to‘plangan qor massasining tushishiga odatda iqlimiy sabablar turtki beradi: ob-havoning keskin o‘zgarishi (jumladan, atmosfera bosimi va havo namligining o‘zgarishi), yomg‘ir, kuchli qor yog‘ishi, shuningdek, qor massasiga mexanik ta’sirlar, jumladan, tosh qulashi, zilzila va boshqalar. Ba’zan ishqalanish kuchi bilan bosim kuchi o‘rtasida nisbiy muvozanat yuzaga kelgan bo‘lsa, kichik turtki ham ko‘chkini boshlashi mumkin (masalan, miltiq o‘qining ovozi, vertolyot parraklaridan hosil bo‘lgan shamol yoki bir kishining — tog‘ chang‘ichisi yoxud snoubordchining — qorga bosimi).

Ko‘chki to‘siqlari — Xyofershpits tog‘ida, Forarlbergda (Avstriyaning g‘arbiy qismi)

Qor ko‘chkisidagi qor hajmi bir necha million kub metrga yetishi mumkin. Biroq hajmi taxminan 5 m³ bo‘lgan ko‘chkilar ham hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin.

Tasnifi

Qor ko‘chkilarining bir nechta tasnifi mavjud. Masalan:

  • Ko‘chkining harakatlana boshlash shakliga ko‘ra.
  • Ko‘chkining harakatlanish xususiyatiga ko‘ra.
  • Hajmiga ko‘ra.
  • Ko‘chki to‘planadigan hudud relyefi va ko‘chki yo‘liga ko‘ra (osov, novsimon ko‘chki, sakrab tushuvchi ko‘chki).
  • Qorning holatiga ko‘ra (quruq, nam va ho‘l ko‘chkilar).

Bunda ko‘chkining harakat boshlash shakliga ko‘ra quyidagi turlari farqlanadi:

  • Chiziq bo‘ylab boshlanadigan ko‘chkilar («qor taxtalari», qor-muz va muz ko‘chkilari).
  • Nuqtadan boshlanadigan ko‘chkilar (quruq va ho‘l).

Harakatlanish xususiyatiga ko‘ra quyidagi ko‘chkilar farqlanadi:

  • Osovlar — yonbag‘irning butun yuzasi bo‘ylab sirg‘alib tushadigan qor surilmalari.
G‘alaba cho‘qqisining shimoliy yonbag‘ridagi qor ko‘chkisi
  • Sakrab tushuvchi ko‘chkilar — ko‘chki yo‘lida turli to‘siqlar (qoya pog‘onalari, morena yotqiziqlari va boshqalar) uchraganda yuz beradi. Bunday to‘siqqa duch kelganda ko‘chki yuqoriga sakraydi va yo‘lning bir qismini havoda bosib o‘tadi.
  • Novsimon ko‘chkilar — bu holda ko‘chki tabiiy nov shaklidagi o‘zanlar (jarliklar, tor tog‘ o‘zanlari va boshqalar) bo‘ylab harakatlanadi.

Quruq ko‘chkilar, odatda, yaqinda yog‘gan (yoki shamol ko‘chirgan) qor massasi bilan uning ostidagi muz qobig‘i o‘rtasidagi yopishish kuchi past bo‘lgani sababli yuzaga keladi. Quruq ko‘chkilarning harakatlanish tezligi odatda 20—70 m/s ni tashkil etadi (125 m/s gacha, bu 450 km/soatga teng; ayrim manbalarda bunday ko‘chkilarning tezligi 200 km/soat bilan cheklanadi). Qor zichligi 0,02 dan 0,3 g/sm³ gacha bo‘ladi. Bunday tezlikda quruq qor ko‘chkisi tushishi qor-havo to‘lqini hosil bo‘lishi bilan kechishi mumkin. Bu to‘lqin katta vayronagarchiliklarga sabab bo‘ladi. Zarba to‘lqinining bosimi 800 kg/m² ga yetishi mumkin. Bunday turdagi ko‘chkilar yuzaga kelishi uchun eng qulay sharoit — havo harorati past bo‘lgan paytdir.

Ho‘l ko‘chkilar odatda ob-havo beqaror bo‘lgan sharoitda yuzaga keladi. Ularning tushishiga bevosita sabab — zichligi turlicha bo‘lgan qor qatlamlari orasida suv qatlamining paydo bo‘lishidir. Ho‘l ko‘chkilar quruq ko‘chkilarga qaraganda ancha sekin, 10—20 m/s tezlikda (40 m/s gacha) harakatlanadi, biroq zichligi yuqoriroq — 0,3—0,4 g/sm³, ba’zan 0,8 g/sm³ gacha bo‘ladi. Zichlik yuqori bo‘lgani uchun qor massasi to‘xtaganidan keyin tezda qotib qoladi, bu esa qutqaruv ishlarini qiyinlashtiradi.

«Qor taxtalari» deb ataladigan qatlamlar qor massasining yuzasida muz qobig‘i hosil bo‘lganda paydo bo‘lishi mumkin. Bu qobiq quyosh va shamol ta’sirida yuzaga keladi. Bunday qobiq ostida qor massasi o‘zgarib, donador holatga keladi; uning ustidagi og‘irroq qatlam esa sirg‘ala boshlashi mumkin. Muzlash va erishning bir necha sikli shunday ko‘p qatlamli tuzilmalarni hosil qilishi mumkin. Bunday turdagi ko‘chkilarni boshlovchi omil — past harorat sharoitida qor yog‘ishidir. Sovish tufayli yuqori qatlamda yuzaga kelgan kuchlanishga yangi qor qatlamining qo‘shimcha og‘irligi qo‘shiladi va natijada «qor taxtasi» uzilib ketadi. Bunday ko‘chkilarning tezligi 200 km/soatgacha yetadi.

Qor-muz ko‘chkilari tog‘larda muayyan joylarda katta miqdordagi qor va muz to‘planishi natijasida yuzaga keladi. Ma’lum bir vaqtda bu massalar qulab, katta tezlikda pastga intiladi. Bunday ko‘chkilar ko‘pincha «chiziqdan boshlanadigan ko‘chkilar» va «sakrab tushuvchi ko‘chkilar» turiga kiradi. Tushgan ko‘chkining zichligi 800 kg/m³ ga yetishi mumkin. Mahalliy sharoitga ko‘ra ko‘chki tarkibidagi qor miqdori kam bo‘lsa, deyarli butunlay muz bo‘laklaridan iborat muz ko‘chkisi hosil bo‘ladi. Bunday ko‘chki yo‘lidagi hamma narsani vayron qilishi mumkin. Qor-muz ko‘chkilari eng oldindan aytish qiyin bo‘lgan ko‘chkilardir: ular kunning yoki yilning turli vaqtlarida yuz berishi mumkin.

Ko‘chki tushishi jarayonida uning turi o‘zgarmasligi shart emas: u bir turdan boshqasiga o‘tishi yoki bir nechta tur xususiyatlarini birlashtirishi mumkin.

Yevropa mamlakatlarida 1993-yildan boshlab ko‘chki yuz berish xavfini tasniflash tizimi amal qiladi. Xavf darajalari tegishli bayroqlar bilan belgilanadi; bu bayroqlar, xususan, tog‘ chang‘isi kurortlarida odamlar to‘planadigan joylarga osib qo‘yiladi (bunday tasnif, jumladan, Rossiyada ham qo‘llanadi):

Xavf darajasi Qorning barqarorligi Bayroq Qor ko‘chkisi tushish xavfi
1 — Past Umuman olganda, qor juda barqaror. Qor massalariga juda tik yonbag‘irlarda kuchli ta’sir ko‘rsatilgan holatlardan tashqari, ko‘chki tushishi ehtimoli kam. O‘z-o‘zidan yuz beradigan har qanday ko‘chki ehtimoli juda past.
2 — Cheklangan Ayrim tik yonbag‘irlarda qor o‘rtacha barqaror. Boshqa joylarda esa qor juda barqaror. Ayniqsa tik yonbag‘irlarda qor massalariga kuchli ta’sir ko‘rsatilsa, ko‘chkilar tushishi mumkin. Katta hajmdagi o‘z-o‘zidan yuz beradigan ko‘chkilar kutilmaydi.
3 — O‘rtacha Ko‘plab tik yonbag‘irlarda qor o‘rtacha yoki past darajada barqaror. Qor massalariga kuchli bo‘lmagan ta’sir ko‘rsatilganda ham ko‘plab yonbag‘irlarda ko‘chkilar tushishi mumkin. Ayrim yonbag‘irlarda o‘rtacha yoki hatto yirik o‘z-o‘zidan yuz beradigan ko‘chkilar kuzatilishi mumkin.
4 — Yuqori Aksariyat tik yonbag‘irlarda qor beqaror. Qor massalariga kuchli bo‘lmagan ta’sir ko‘rsatilganda ham ko‘plab yonbag‘irlarda ko‘chkilar tushishi mumkin. Ayrim joylarda o‘rtacha yoki hatto yirik o‘z-o‘zidan yuz beradigan ko‘chkilar ko‘p kuzatilishi mumkin.
5 — Juda yuqori Qor beqaror. Hatto uncha tik bo‘lmagan yonbag‘irlarda ham ko‘plab yirik o‘z-o‘zidan yuz beradigan ko‘chkilar tushishi ehtimoli yuqori.

Fransiya tog‘larida qor ko‘chkisi oqibatida halok bo‘lish holatlarining aksariyati xavf darajasi 3 dan 4 gacha bo‘lgan sharoitda, Shveytsariyada esa 2 dan 3 gacha bo‘lgan sharoitda yuz beradi (bu farq, taxminlarga ko‘ra, milliy mentalitet xususiyatlari yoki xavfni talqin qilishdagi tafovutlar bilan izohlanishi mumkin).

Qor ko‘chkilarining xalqaro morfologik tasnifi

Qor ko‘chkilarini tasniflash bo‘yicha ishchi guruh tomonidan tasnifni bir xilda qo‘llash maqsadida Qor ko‘chkilarining xalqaro morfologik tasnifi ishlab chiqilgan...

Ko‘chki xavfsizligi

Baxtsiz hodisalar va odamlarning halok bo‘lishining oldini olish uchun ko‘chki xavfi yuqori bo‘lgan hududlarda yuradigan kishilar (xususan, tog‘ chang‘isi sporti ishqibozlari, ayniqsa frirayding va bekkantri) ko‘chki xavfsizligi qoidalariga rioya qilishlari kerak. Ko‘chkilarga qarshi xizmat xodimlari tog‘larga chiqishda besh balli shkala bo‘yicha tuzilgan prognozni hisobga olishni, guruh bo‘lib chang‘i uchishni va ko‘chki xavfsizligi asoslarini bilmasdan xavfli hududlarga kirmaslikni tavsiya etadi. Ko‘chkiga tushib qolgan odamni topish imkonini beradigan ko‘chki qabul qilgich-uzatgichi (biper) bo‘lishi juda maqsadga muvofiq. Puflanadigan yostiqchalar tizimiga ega ko‘chki ryukzaklari ko‘chki ostida qolgan odamning qor qatlami yuzasiga qalqib chiqishiga va keyinchalik uni topishga yordam beradi. Sayyohlar guruhi tarkibida ko‘chki xavfi mavjud yonbag‘ir bo‘ylab harakatlanganda, har bir ishtirokchi beliga ko‘chki tasmasini bog‘lashi kerak.

Ko‘chkilarga qarshi xizmat xodimi qor qoplamasini sinovdan o‘tkazmoqda

Qor-muz qoplamasining barqarorligini baholash

Qor ko‘chkilarining tushishini prognoz qilish aholini himoya qilish bilan shug‘ullanuvchi davlat xizmatlarining eng muhim vazifalaridan biridir. Bunday baholashni amalga oshirish uchun ko‘plab turli usullar ishlab chiqilgan, biroq ularning hech birini barcha holatlarda yetarlicha ishonchli deb bo‘lmaydi. Ob-havo sharoitlarining oldindan aytib bo‘lmasligi, hudud relyefining o‘ziga xosligi va tog‘ relyefining nihoyatda xilma-xilligi qor-muz qoplamasi barqarorligini baholashning universal va samarali usulini ishlab chiqishni qiyinlashtiradi. Shunga qaramay, ayrim usullar o‘z samaradorligini ko‘rsatgan va keng qo‘llanadi. Biroq baholash natijalari, aksariyat hollarda, faqat cheklangan hudud va cheklangan vaqt oralig‘i uchun qo‘llanishi mumkinligini yodda tutish lozim. Tajriba o‘tkazilgan joydan yetarlicha uzoqlashish yoki sinovdan keyin vaqt o‘tishi natijalarning ahamiyatini yo‘qqa chiqarishi mumkin.

Barqarorlikni baholashning keng tarqalgan usullaridan biri qor qoplamasining siljish tezligi bo‘yicha tashkil etilgan kuzatuvlar natijalarini tahlil qilishga asoslanadi. Hududga o‘rnatilgan asboblar siljish tezligi haqida ma’lumot beradi va xulosa shu ma’lumotlar asosida chiqariladi. Tezlik sutkasiga 12 sm dan oshsa yoki keskin ortsa, qor ko‘chkisi tushishi kutilishi mumkin.

Ko‘chkilarga qarshi xizmatlarning professional qutqaruvchilari qo‘llaydigan yana bir mashhur prognozlash usuli — CRYSTALL TEST. Uning mohiyati mavjud qor qoplamasidagi muz kristallarini nazorat tasviri bilan taqqoslashdan iborat. Mutaxassis tahlil uchun tanlangan joydagi qor qatlami ichida xavfli kristallarni (qatlam siljishiga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan shakldagi kristallarni) aniqlasa, qor ko‘chkisi tushishi mumkin degan xulosaga kelinadi.

RUTSCHBLOCK usuli ham qo‘llanadi. Bu usul 1970-yillarda Shveytsariya armiyasida ishlab chiqilgan. Usulning mohiyati qor ko‘chkisi tushishi taxmin qilinayotgan yoki yuz berishi mumkin bo‘lgan hududda tajriba o‘tkazishdan iborat. Buning uchun qor qatlami ichidan muayyan shakldagi qor bloki kesib olinadi va uning barqarorligiga qarab ko‘chki xavfi darajasi baholanadi.

Qor ko‘chkisiga tushib qolganda qanday harakat qilish kerak

Qor ko‘chkisiga tushib qolganda ryukzakdan imkon qadar tezroq xalos bo‘lish kerak (juda zarur bo‘lsa, uning tasmasini pichoq bilan kesish mumkin), shuningdek, chang‘i va chang‘i tayoqlarini tashlash lozim. Imkon qadar uzoq vaqt qor yuzasida qolishga, dumalab harakatlanishga intilish kerak. Qor massasi ichiga tushib qolganda esa ko‘chkidan yuzaga chiqish uchun suzgandek faol harakatlar qilish lozim. Ko‘chki to‘xtagach, yuz oldida nafas olish uchun havo bo‘shlig‘i hosil qilish kerak. Keyin, agar qor ostida chuqur qolmagan bo‘lsangiz, qutqaruvchilarning e’tiborini jalb qilish uchun qo‘lni ko‘tarish; chuqur qolgan bo‘lsangiz, kislorodni tejash maqsadida imkon qadar kamroq harakat qilish kerak. E’tiborni jalb qilish uchun faqat boshingiz ko‘chki massasi ichida bo‘lmagan taqdirdagina baqiring, aks holda qor nafas yo‘llariga kirishi mumkin. Bundan tashqari, ko‘chki ostida qolib omon chiqqan odamlarning guvohliklariga ko‘ra, qor ostidan chiqqan qichqiriqlar tashqarida turganlarga deyarli eshitilmaydi.

Vayronkor qor ko‘chkilarining oldini olish

Ko‘chkiga qarshi to‘p GAZEX tizimi. Tog‘ chang‘isi kurorti Roza Xutor.

Aholi punktlari, turistik bazalar va turli kommunikatsiyalarga xavf soladigan qor ko‘chkilarining oldini olish bilan ixtisoslashgan xizmatlar shug‘ullanadi. Xususan, Rossiyada bu vazifalar quyidagi tizimda faoliyat yurituvchi ko‘chkilarga qarshi xizmatlar zimmasiga yuklangan: Rosgidromet. Odatda, ko‘chkilarga qarshi tadbirlarning asosiy vazifalari quyidagicha belgilanadi:

  • xalq xo‘jaligi uchun muhim bo‘lgan muayyan obyektlarga tahdid soluvchi alohida ko‘chki o‘choqlaridan himoya qilishni ta’minlash;
  • o‘zlashtirilmagan hududlarda bo‘lgan odamlarni ko‘chki xavfidan ogohlantirish bo‘yicha profilaktik ishlarni olib borish.

Bu faoliyatning muhim qismi ko‘chki xavfini prognoz qilishdan iborat. Bunda ko‘chki xavfining yuzaga kelish vaqtini va ko‘lamini bashorat qilish hamda baholash uchun ko‘chki hosil qiluvchi omillar majmuasi hisobga olinadi. Ular jumlasiga quyidagilar kiradi:

  • atmosfera yog‘inlarining jadalligi va umumiy miqdori;
  • eski qorning holati va qalinligi;
  • yangi yoqqan qorning zichligi, qalinligi va turi;
  • qor massalarining cho‘kish darajasi;
  • atmosfera omillari (shamol yo‘nalishi, havo harorati va boshqalar).

Odatda, ko‘chkilardan himoyalanishni ta’minlash kompleks va ko‘p qirrali faoliyatni nazarda tutadi. Uning tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:

  • profilaktik tadbirlar — ko‘chki xavfi davri boshlanganda, ko‘chki hosil bo‘ladigan hududlarda qor qoplamasiga ta’sir ko‘rsatish orqali ko‘chkilarni majburiy ravishda tushirish. Profilaktikaga, shuningdek, baxtsiz hodisalar xavfini kamaytirish uchun xavfli hududlarni tekshirish va qo‘riqlash, avtomatlashtirilgan signalizatsiya tarmoqlarini yo‘lga qo‘yish, ko‘chkilarni tutib qoluvchi maydonlar va himoya o‘rmon polosalarini barpo etish va boshqalar kiradi.
  • muhandislik usullari, ular ko‘chki xavfi mavjud hududlarda maxsus muhandislik inshootlarini (qorni ushlab qoluvchi to‘siqlar, tayanch va qoziqli devorlar, qalqonlar, troslardan yasalgan to‘rlar va boshqalar) qurishni, shuningdek, terrasalash ishlarini o‘z ichiga oladi.
  • oldini olish choralari — ular doirasida ko‘chki xavfi baholanadi, ko‘chkilar tushishi bilan bog‘liq barcha jarayonlar kuzatiladi va monitoring qilinadi, ko‘chki xavfi haqida ogohlantirish vositalari yo‘lga qo‘yiladi, ko‘chkilardan himoyalanish va ular yetkazadigan zararni kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi, ko‘chki xavfi davrida xavfli hududlarda transport harakati tashkil etiladi va boshqalar.

Ko‘p hollarda odamlar uchun xavfli qor ko‘chkilarining yuzaga kelishining oldini olish ko‘chki xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan maxsus tadbirlar majmuasiga asoslanadi. Bu majmua faol va passiv ko‘chki himoyasi choralarini.

Quyidagilar ko‘chkilardan faol himoya qilish usullariga kiradi: ular ko‘chkini sun’iy ravishda tushirishni boshlashga qaratilgan bo‘lib, bu orqali uning oqibatlari imkon qadar kamaytiriladi. Buning uchun qadimdan artilleriya qurolidan o‘q uzish usuli qo‘llanilgan (xavfli qor massasi joylashgan hududga snaryad otish yoki ko‘chkini ataylab tushirishga olib keladigan akustik ta’sirni yuzaga keltirish maqsadida bo‘sh o‘q uzish). Masalan, 2017-yil noyabridan boshlab, Rosgidrometning ko‘chkilarga qarshi xizmati tomonidan foydalaniladigan qurol — 122 mm li D-30 gaubitsalari (ular avvalgi 100 mm li KS-19 zenit to‘plari.

o‘rniga qo‘llaniladi). Qor massalarini chang‘ilar bilan oddiygina «kesish» va qor karnizlarini qulatish usullari qadimdan qo‘llanib keladi, biroq bu usullar yaxshi ko‘nikmalarni talab qiladi va juda xavflidir. Qor ko‘chkilarining salbiy oqibatlarini oldini olishning eng zamonaviy yo‘li — ko‘chki eng ko‘p yuzaga keladigan joylarga o‘rnatiladigan va masofadan boshqariladigan faol dinamik himoya qurilmalaridir. Ular siqilgan havo yoki gaz-havo aralashmasining portlashi (Fransiyaning Gazex tizimlari) yordamida qor massasiga ta’sir ko‘rsatib, ko‘chkini sun’iy ravishda tushirish imkonini beradi.

Ko‘chkilardan passiv himoya choralari qorning yonbag‘irda ushlab turilishi va ko‘chki tushishiga yo‘l qo‘ymaslikka yoki tushgan ko‘chkini xavfsiz yo‘nalishga burishga qaratilgan. Bunday choralar qatoriga yonbag‘irlarda ko‘chkilarga qarshi to‘siqlar, novlar, ko‘chki kesgichlar va dambalar qurish kiradi. Avtomobil yoki temir yo‘l kabi chiziqli obyektlarda ko‘chkilardan himoya qiluvchi galereyalar.

SSSRda ko‘chkilarni prognoz qilish bo‘yicha doimiy faoliyat yuritgan birinchi stansiya «Apatit» korxonasi qoshida Xibini tog‘larida 1936–37-yil qishida, 5-dekabr 1935-yilda u yerda yuz bergan ko‘chkilar 88 kishining halok bo‘lishiga sabab bo‘lgach, tashkil etilgan. 1950-yillarning oxiridan boshlab ko‘chkilarni prognoz qilish bilan maxsus tashkil etilgan qor-ko‘chki stansiyalari (QKS) shug‘ullana boshladi. Dastlab ular O‘rta Osiyoda (Dukant QKS — 1958-yildan, Naug‘arzon QKS — 1959-yildan, Qizilcha QKS — 1961-yildan), keyinchalik, masalan, 1970-yillarda Karpat tog‘larida ham tashkil etildi. 1980-yillarning oxiriga kelib, SSSR Davlat gidrometeorologiya qo‘mitasi huzurida faoliyat yuritgan qor-ko‘chki stansiyalari soni qariyb 50 taga yetgan.:46.

Qor ko‘chkilarini o‘rganish va tadqiq etish

Shveytsariyada Shveytsariya federal qor va ko‘chkilarni tadqiq qilish instituti (WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF) faoliyat yuritadi. Fransiyada Qor va ko‘chkilarni tadqiq etish milliy assotsiatsiyasi (Association Nationale pour l’Étude de la Neige et des Avalanches) ishlaydi. AQShda Amerika ko‘chki assotsiatsiyasi (American Avalanche Association) faoliyat yuritadi. Italiyada esa Italiya ko‘chki xizmati (Servizio Valanche Italiano) mavjud.

Ko‘chki uskunalariga quyidagilar kiradi: ko‘chki kuraklari, ko‘chki datchiklari, ko‘chki zondlari va ko‘chki ryukzaklari.

Qor ko‘chkisi qurbonlari

Ko‘chki ostida halok bo‘lgan yoki ko‘chkiga duch kelgan odamlar

Bu yerda ko‘chki ostida halok bo‘lgan yoki ko‘chki ostida qolib omon chiqqan odamlar (yoki guruhlar), shuningdek, ko‘chki tushishi oqibatida halok bo‘lgan deb taxmin qilinadigan kishilar tilga olinadi. Ko‘chki yuz bergan joy va vaqt ko‘rsatiladi.

Ko‘chkidan zarar ko‘rgan aholi punktlari

Adabiyotlar

  • Otvuoter M. Qor ko‘chkisi ovchilari = The Avalanche Hunters / Montgomeri Otvuoter; ingliz tilidan G. N. Golubev tarjimasi; tahriri ostida G. K. Tushinskiy. — 2-nashr, stereotip nashr. — M.: Mir, 1980. — 256 b.
  • Losev K. S. Qor ko‘chkilari izidan / Taqrizchi: texnika fanlari doktori Yu. B. Vinogradov. — L.: Gidrometeoizdat, 1983. — 136, [16] b. — 50 000 nusxa (muqovali)
  • Simonov Ye. Tog‘larda mening yuragim. Sarguzasht qissalari. — M.: Bolalar adabiyoti, 1974. — 304 b. — («Qor ko‘chkilarining oq qadamlari» bobi).

Havolalar