

Sel (arabcha سيل — «shiddatli oqim»), yoki sel oqimi — suv va tog‘ jinslari bo‘laklari aralashmasidan iborat, kichik tog‘ daryolari havzalarida to‘satdan yuzaga keladigan, o‘zan bo‘ylab tez harakatlanuvchi oqim. Bunday oqimlarning asosiy xususiyati — harakatlanayotgan massa hajmining 10 dan 75 % gacha qismini tashkil etadigan bo‘lakli qattiq materialning yuqori miqdoridir.
Odatda, sellarning yuzaga kelishi quyidagilar bilan bog‘liq: jala yog‘inlari, qorning jadal erishi yoki tog‘ ko‘llarining yorib chiqishi. Sel — qisqa muddatli hodisa (odatda bir necha soat, kamdan-kam hollarda bir necha kun davom etadi) bo‘lib, u kichik suv oqimlariga xos: ularning uzunligi 25—30 km gacha, suv yig‘ish havzasi maydoni esa 50—100 km² gacha bo‘ladi.
Xususiyatlari
Sel oqimlarining harakat tezligi o‘rtacha 5 m/s gacha bo‘ladi, ayrim hollarda 10—15 m/s ga yetishi mumkin; bu ularning katta vayronkor kuchga ega bo‘lishini belgilaydi. Oqimlar yo‘lida chuqur o‘zanlar hosil qiladi, odatiy paytda bu o‘zanlar quruq bo‘ladi yoki ularda kichik soylar oqadi. Sel oqiziqlari oraliq to‘planish zonalarida, yoyilma konuslarida, tog‘lar oralig‘idagi botiqlarda va tog‘oldi tekisliklarida to‘planadi.
Sellar old qismining suv va oqiziqlardan tashkil topgan val shaklida siljishi yoki, ko‘pincha, ketma-ket siljib boradigan bir nechta valning mavjudligi bilan tavsiflanadi. Sel o‘tishi bilan o‘zan tubi va shakli sezilarli darajada o‘zgaradi.
Yuzaga kelish sabablari
Sel kuchli va uzoq davom etadigan jala yog‘inlari, muzliklar yoki mavsumiy qor qoplamining jadal erishi, shuningdek, katta miqdordagi bo‘sh, bo‘lakli materialning o‘zanga qulab tushishi natijasida yuzaga keladi (hududning nishabligi kamida 0,07—0,10 bo‘lganda). Sel yuzaga kelishiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan omil — tog‘li hududlarda o‘rmonlarning kesilishi. Daraxt ildizlari tuproqning yuqori qatlamini ushlab turadi va bu sel oqimining yuzaga kelishining oldini oladi.
Ba’zan sellar kichik tog‘ daryolari havzalarida va quruq soy o‘zanlarida, nishabligi sezilarli (kamida 0,10) bo‘lgan talveg (тальвег) hamda nurash mahsulotlari katta miqdorda to‘plangan joylarda yuzaga keladi.
Kelib chiqish mexanizmiga ko‘ra, sellar eroziyaviy, yorib chiqish natijasida yuzaga keladigan va qulash-ko‘chki sellariga ajratiladi.
Sel o‘choqlari
Potensial sel o‘chog‘i — sel o‘zani yoki sel havzasining bo‘sh, bo‘lakli grunt katta miqdorda mavjud bo‘lgan yoxud uning to‘planishi uchun sharoit mavjud bo‘lgan qismi; muayyan suvga to‘yinish sharoitlarida aynan shu yerda sellar paydo bo‘ladi. SSSR Gidrometeorologiya xizmati tizimida foydalanish uchun tuzilgan «Sel oqimlarini o‘rganish bo‘yicha qo‘llanma»ga ko‘ra, sel o‘choqlari mahalliy va tarqoq sel hosil bo‘lish o‘choqlariga bo‘linadi. Mahalliy sel hosil bo‘lish o‘choqlari uch turga ajratiladi: sel jarlikchalari, sel o‘yiqlari va qoyali o‘choqlar.
- Sel jarlikchasi deb odatda qalinligi uncha katta bo‘lmagan nurash qobig‘i bilan qoplangan, qoyali, chim bosgan yoki o‘rmonli yonbag‘irlarni kesib o‘tuvchi chiziqli morfologik shaklga aytiladi. Sel jarlikchalari uzunligi kichik bo‘lishi bilan farqlanadi (kamdan-kam hollarda 500—600 m dan oshadi), chuqurligi esa kamdan-kam hollarda 10 m dan ortadi. Jarlikchalar tubining qiyalik burchagi odatda 15° dan yuqori bo‘ladi.
- Sel o‘yig‘i qadimgi morena yotqiziqlari qatlamida shakllangan yirik morfologik tuzilma bo‘lib, ko‘pincha yonbag‘irning keskin burilish joylariga to‘g‘ri keladi. Qadimgi morena yotqiziqlaridan tashqari, sel o‘yiqlari akkumulyativ, vulkanogen, ko‘chki va qulash relyefida ham shakllanishi mumkin. Sel o‘yiqlari o‘lchami jihatidan sel jarlikchalaridan ancha katta, ularning bo‘ylama profillari sel jarlikchalarinikiga qaraganda ravonroq bo‘ladi. Sel o‘yiqlarining maksimal chuqurligi 100 m va undan ortiq bo‘lishi mumkin; ularning suv yig‘ish maydoni 60 km² dan oshishi mumkin. Bitta sel oqimi vaqtida sel o‘yig‘idan olib chiqiladigan grunt hajmi 6 mln m³ ga yetishi mumkin.
- Qoyali o‘choq — qoyali tizma yoki massivda joylashgan morfologik tuzilma bo‘lib, u qoyali yonbag‘irlar, jarliklar, yoriqlar, kuluarlar (кулуары) (25—35° qiyalikda), shuningdek, kengroq botiqlar va tor daralar (20—30° qiyalikda) tizimidan iborat. Bu joylarda nurash, korroziya va delyuvial-prolyuvial (делювиально-пролювиальные) jarayonlar natijasida potensial sel massivi to‘planadi; uning qalinligi botiqlarning quyi qismida 10 m va undan ortiq bo‘lishi mumkin. O‘choq maydonining asosiy qismini oziqlanish hududi («tosh yig‘ilish maydoni») tashkil etadi.
- Tarqoq sel hosil bo‘lish o‘chog‘i deganda kuchli yemirilgan tog‘ jinslari ochilib qolgan, tik (35—55°) yonbag‘irli hudud tushuniladi. Bu hududlarda zich va tarmoqlangan jarliklar tarmog‘i mavjud bo‘lib, ularda tog‘ jinslarining nurash mahsulotlari jadal to‘planadi va keyinchalik yagona sel o‘zanida birlashadigan mikrosellar hosil bo‘ladi. Bunday o‘choqlar, odatda, faol tektonik yoriqlar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning paydo bo‘lishiga yirik zilzilalar sabab bo‘ladi. Sel o‘choqlarining maydoni 0,7 km² gacha yetadi va kamdan-kam hollarda bundan katta bo‘ladi.
Tasnif

Seysmogen sellar
Zilzilalar natijasida muzliklarning uzilib tushgan bo‘laklari yoki qulab tushgan tog‘ jinslari massivlari daryolar yo‘lini to‘sib, beqaror to‘g‘onlarni hosil qilishi mumkin. Bunday to‘g‘on yorilganda, undagi suv asta-sekin emas, balki bir zumda oqib chiqadi; bu esa oqimda katta kinetik energiya to‘planishiga olib keladi.
Seysmogen qulashning sel oqimiga aylanishi holatlari ham ma’lum. Bunga yorqin misollardan biri — 1970 yildagi Uaskaran halokati vaqtida Santa daryosida yuz bergan sel hodisasi Kordilyera-Blanka tog‘larida, Peruda sodir bo‘lgan.
Laharlar
Laharlar — vulkanik kelib chiqishga ega sel oqimlari. Lava oqishi, issiq kul yog‘ishi yoki piroklastik oqimlarning tushishi natijasida vulkan yonbag‘irlaridagi qor qoplami va muzliklar tez eriydi, hosil bo‘lgan suv esa kul va tog‘ jinslari bilan aralashadi. 79 yilda Vezuviy vulkanining otilishi paytida, uning kuli ostida Pompey shahri, Gerkulanum shahri esa lahar olib kelgan loy-tosh massasining uch metrli qatlami ostida qolgan. Qazishmalar davomida Gerkulanumdagi sel qatlami Pompeydagi kul qatlamiga qaraganda ancha zichroq ekani aniqlangan. Laharlar oqibatida eng ko‘p qurbonlar 1985 yilda Nevado-del-Ruis vulkanining otilishi vaqtida bo‘lgan..
Bog‘langan va bog‘lanmagan sellar
Bog‘langan sellarga suv qattiq qismdan deyarli ajralmaydigan loy-tosh oqimlari kiradi. Ularning hajmiy zichligi katta (1,5—2,0 t/m³ gacha) va vayronkor kuchi yuqori. Bog‘lanmagan sellarga suv-tosh oqimlari kiradi. Suv bo‘lakli materialni tashiydi va tezlik kamayishi bilan uni o‘zan bo‘ylab yoki tog‘oldi tekisligidagi yoyilma konusida cho‘ktiradi.
Oqiziqlar bilan to‘yinganlik darajasi va ularning fraksion tarkibiga ko‘ra sellarning turlari
- Loy sellari — suv va mayda zarrachali grunt aralashmasi, toshlar miqdori kam; hajmiy og‘irligi 1,5—2 t/m³
- Loy-tosh sellari — suv, mayda yumaloq toshlar, shag‘al va turli o‘lchamdagi xarsang toshlar aralashmasi; 1,7—2,4 t/m³
- Suv-tosh (oqiziq-suv) sellari — asosan yirik toshlar aralashgan suv; 1,1—1,6 t/m³
Sel havzasining litodinamik zonalari
Sel havzasida quyidagi zonalar ajratiladi:
- Paydo bo‘lish (oziqlanish) zonasi,
- Tranzit zonasi,
- Akkumulyatsiya zonasi.
Sellarga qarshi kurash

Sellar juda katta vayronagarchiliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Sellarga qarshi kurash tuproq va o‘simlik qoplamini mustahkamlash, maxsus gidrotexnik inshootlar qurish orqali olib boriladi.
Maqsadiga ko‘ra, quyidagi selga qarshi himoya inshootlari turlari:
- A. Selni ushlab qoluvchi: beton, po‘lat, temir-beton va tosh to‘g‘onlar: suv tashlamali, teshikli (yaxlit) va panjarali teshikli to‘g‘onlar; grunt materiallaridan qurilgan yaxlit to‘g‘onlar.
- B. Sel o‘tkazuvchi: kanallar, sel o‘tkazgichlar.
- C. Selni yo‘naltiruvchi: yo‘naltiruvchi va to‘suvchi dambalar, shporalar (шпоры).
- D. Barqarorlashtiruvchi: tuproq va tosh to‘g‘onchalar; gabionli terrasalar; terrasa-kanallar; tog‘ yonbag‘irlaridagi va suv tashlama kanallari; tayanch devorlar; drenaj qurilmalari; agroo‘rmon melioratsiyasi.
- E. Selning oldini oluvchi: sel hosil qiluvchi toshqinni tartibga solish uchun to‘g‘onlar; ko‘l to‘siqlaridagi suv tashlamalar.
U yoki bu kurash usulini qo‘llash himoyalanayotgan obyektning sel havzasidagi joylashuvi, sellarning ko‘lami va takrorlanishiga qarab belgilanadi.
Profilaktik choralar sel paydo bo‘lishining oldini olish yoki jarayonning boshidayoq uning ta’sirini susaytirish uchun qo‘llanadi. Eng samarali vosita — o‘rmonzor barpo etish sel xavfi mavjud tog‘ yonbag‘irlarida. O‘rmon suv oqimini tartibga soladi, suv massasini kamaytiradi, oqimlarni alohida kuchsizroq oqimchalarga ajratadi. Suv yig‘ish hududida o‘rmonni kesish va chim qoplamini buzish mumkin emas. Bu yerda yonbag‘irlar barqarorligini terrasalash, suvni tutib qolish va chetga yo‘naltirish tog‘ yonbag‘ri ariqlari, tuproq ko‘tarmalari yordamida amalga oshirish maqsadga muvofiq.
Sel o‘zanlarida eng samarali natijani to‘g‘onchalar beradi. O‘zan ko‘ndalangiga o‘rnatilgan tosh va betondan qurilgan bu inshootlar selni ushlab qoladi va undan qattiq materialning bir qismini ajratib oladi. Yarim to‘g‘onlar oqimni qirg‘oqning yuvilib ketish xavfi kamroq bo‘lgan tomoniga buradi. Sel tutgichlar oqim yo‘lida quriladigan chuqurlar va havzalar ko‘rinishida qo‘llanadi; o‘zan qirg‘oqlarining yuvilib ketishiga to‘sqinlik qiladigan hamda binolarni selning zarba kuchidan himoya qiladigan qirg‘oqni mustahkamlovchi tayanch devorlar quriladi. Yo‘naltiruvchi dambalar va sel omborlari ham samarali hisoblanadi. Dambalar oqimni kerakli yo‘nalishga buradi va uning ta’sir kuchini kamaytiradi.
Sel massasi to‘planadigan zonada joylashgan aholi punktlari va alohida inshootlar hududida suvni chetga buruvchi kanallar va yo‘naltiruvchi dambalar quriladi; daryolar o‘zani sel oqimining yoyilib ketishini cheklaydigan baland tosh qirg‘oqlar orasiga olinadi. Yo‘l inshootlarini himoya qilish uchun eng maqbul yechim — sel oqimlarini inshootlar ustidan yoki ostidan o‘tkazadigan temir-beton va tosh novlar ko‘rinishidagi sel o‘tkazgichlardir.
Adabiyotlar
- Fleyshman S. M. Sel oqimlari. — Moskva: Geografgiz, 1951. — 96 b. — (Tabiat hodisalari). — 30 000 nusxa.
- Seynova I. B., Zolotaryov E. A. Elbrusoldi hududining muzliklari va sellari. (Muzlanish va sel faolligining evolyutsiyasi). — Moskva: Nauchnyy mir, 2001. — 204 b. — ISBN 5-89176-135-1.
- Chernomorets S. S. Sellar o‘choqlari falokatlardan oldin va keyin. — Moskva: Nauchnyy mir, 2005. — 184 b. — ISBN 5-89176-294-3.
- Chernomorets S. S., Seynova I. B. Vulkanlardagi sel oqimlari. — Moskva: UNTs DO nashriyoti, 2010. — 72 b. ISBN 978-5-88800-341-1
- Seynova I. B., Chernomorets S. S., Tutubalina O. V., Barinov A. Yu., Sokolov I. A. Faol vulkanizm hududlarida sel oqimlarining shakllanish sharoitlari (Klyuchevskoy va Shiveluch vulkanlari, Kamchatka misolida). 1-qism. Yer kriosferasi, 2010, XIV jild, № 2, 29-45-betlar
- Seynova I. B., Chernomorets S. S., Tutubalina O. V., Barinov A. Yu., Sokolov I. A. Faol vulkanizm hududlarida sel oqimlarining shakllanish sharoitlari (Klyuchevskoy va Shiveluch vulkanlari, Kamchatka misolida). 2-qism. Yer kriosferasi, 2010, XIV jild, № 3, 29-36-betlar
- Perov V. F. Selshunoslik. O‘quv qo‘llanma. Moskva davlat universiteti Geografiya fakulteti, 2012. 272 b.