Cho‘llanish nima

Yer yuzida cho‘llanish xaritasi. Cho‘llanishga moyillik darajasi: och yashil rang — past, sariq — o‘rtacha, to‘q sariq — yuqori, qizil — juda yuqori xavf. Boshqa hududlar: kulrang — cho‘l, ko‘k — sovuq hudud, yashil — nam yoki cho‘llanishga moyil bo‘lmagan hudud, oq — muz/muzlik
Shimoliy Sahroi Kabirda qamishdan yasalgan qumga qarshi to‘siqlar, Tunis
SSSR pochta markasi: «Tabiat va tinchlikni asraylik!»

Cho‘llanish — yer degradatsiyasi bo‘lib, qurg‘oqchil, yarim qurg‘oqchil va quruq hududlarda yuz beradigan, inson faoliyati (antropogen sabablar), shuningdek, tabiiy omillar va jarayonlar tufayli kelib chiqadigan hodisadir. «Iqlimiy cho‘llanish» atamasi 1940-yillarda fransuz tadqiqotchisi Obervil tomonidan taklif qilingan. Bu yerda «yer» tushunchasi tuproq, tuproq, suv, o‘simliklar, boshqa biomassa, shuningdek, tizim ichidagi ekologik va gidrologik jarayonlardan iborat biologik mahsuldor tizimni anglatadi.

Yerlarning degradatsiyasi — haydaladigan yerlar yoki yaylovlarning biologik va iqtisodiy mahsuldorligining yerdan foydalanish natijasida pasayishi yoki yo‘qolishidir. Bu holat yer resurslarining kamayishi, o‘simliklarning so‘lishi, tuproq zarralari o‘rtasidagi bog‘lanishning kamayishi va tuproqning yaxlitligi buzilishi natijasida tez shamol eroziyasi yuz berishi mumkin. Cho‘llanish iqlim o‘zgarishining o‘rnini qoplash qiyin bo‘lgan oqibatlaridan biridir, chunki bir shartli santimetr unumdor tuproq qoplamini tiklash uchun qurg‘oqchil zonada o‘rtacha 70 dan 150 yilgacha vaqt ketadi.

Geologik tarix davomida cho‘llarning rivojlanishi tabiiy ravishda kechgan. Biroq so‘nggi vaqtlarda inson faoliyati, yerdan noratsional foydalanish, o‘rmonlarning kesilishi va iqlim o‘zgarishining cho‘llanishga ta’siri ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavzusiga aylangan.

Tushunchaning ta’rifi

2005-yilgacha «cho‘llanish» atamasining to‘g‘ri ta’rifi borasida jiddiy kelishmovchiliklar mavjud edi. Helmut Geyist (2005) 100 dan ortiq rasmiy ta’rifni sanab o‘tgan. Eng keng e’tirof etilgan ta’rif Prinston universiteti lug‘atida berilgan bo‘lib, unda cho‘llanish «unumdor yerlarning cho‘lga aylanish jarayoni bo‘lib, odatda o‘rmonlarning kesilishi, qurg‘oqchilik yoki qishloq xo‘jaligini noto‘g‘ri yuritish natijasida yuz beradi», deb ta’riflangan.

Biroq cho‘llanishni cho‘llarning jismonan kengayishi bilan bog‘laydigan bu dastlabki tushuncha konsepsiya rivojlanishi bilan rad etildi. Cho‘llanish Birlashgan Millatlar Tashkilotining Cho‘llanishga qarshi kurash konvensiyasi (UNCCD) matnida «iqlim o‘zgarishi va inson faoliyatini ham o‘z ichiga olgan turli omillar natijasida qurg‘oqchil, yarim qurg‘oqchil va quruq hududlarda yerlarning degradatsiyaga uchrashi» deb ta’riflangan.

Tarixi

Dunyoning eng mashhur cho‘llari uzoq vaqt davomida ta’sir ko‘rsatgan tabiiy jarayonlar natijasida shakllangan. Bu vaqtning katta qismida cho‘llar inson faoliyatidan mustaqil ravishda kengayib va qisqarib turgan. Paleocho‘llar — hozirda o‘simliklar bilan mustahkamlangani sababli sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmaydigan ulkan qumli hududlardir. Ayrim paleocho‘llar yirik cho‘llarning hozirgi chegaralaridan tashqariga ham cho‘ziladi, masalan, Sahroi Kabir, dunyodagi eng katta issiq cho‘l.

Tarixiy dalillar shuni ko‘rsatadiki, bir necha asr avval qurg‘oqchil hududlarda yuz bergan yerlarning jiddiy va keng ko‘lamli yomonlashuvi aholisi zich joylashgan uchta markazda kuzatilgan: O‘rta yer dengizi mintaqasi, Mesopotamiya vodiysi va Xitoyning Lyoss platosi.

Bu mavzu bo‘yicha ma’lum bo‘lgan dastlabki muhokamalar Fransiyaning G‘arbiy Afrikani mustamlaka qilganidan ko‘p o‘tmay boshlangan. O‘shanda Tadqiqotlar qo‘mitasi (fransuzcha: Comité d’Etudes) Sahroi Kabir cho‘lining tarixdan oldingi davrlardagi kengayishini o‘rganish uchun cho‘llanishning asta-sekin kechishi bo‘yicha tadqiqot o‘tkazishni topshirgan.

1977-yilda Nayrobida (Keniya) BMTning Cho‘llanish muammolari bo‘yicha konferensiyasi, undagi Sovet delegatsiyasiga geolog — akademik A. V. Sidorenko boshchilik qilgan.

Dunyoning qurg‘oqchil hududlari haqida ma’lumot

Qurg‘oqchil hududlar Yer quruqligining taxminan 41 % ini egallaydi. Bu hududlarda 2 mlrd dan ortiq kishi yashaydi (ma’lumot 2000-yilga tegishli). Aholining 90 foizi rivojlanish ko‘rsatkichlari past bo‘lgan rivojlanayotgan mamlakatlarda yashaydi. Qurg‘oqchil hududlarni egallagan mamlakatlarda bolalar o‘limi yuqoriroq, aholi jon boshiga yalpi milliy mahsulot (YMM) esa dunyoning qolgan qismiga qaraganda pastroq. Suv va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bozoriga kirish qiyinligi, tabiiy resurslarning kamligi sababli qurg‘oqchil hududlarda qashshoqlik keng tarqalgan.

Hisob-kitoblarga ko‘ra, qurg‘oqchil yerlarning taxminan 10–20 % i allaqachon degradatsiyaga uchragan. Cho‘llanish ta’siriga uchragan umumiy maydon 6 milliondan 12 million kvadrat kilometrgacha; qurg‘oqchil yerlarda yashovchilarning taxminan 1–6 % i cho‘l hududlarida istiqomat qiladi, bir milliard kishi esa cho‘llanishning yanada kuchayishi xavfi ostida.

Global isish va inson faoliyatining ta’siri tropik savanna mintaqasi Sahelda yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu hududda cho‘llanish darajasi dunyoning boshqa mintaqalariga nisbatan juda yuqori. Afrikaning sharqiy qismida joylashgan barcha hududlar (ya’ni, Sahel mintaqasi) quruq iqlim, yuqori harorat va yog‘ingarchilikning kamligi (yiliga 300—750 mm yog‘in) bilan ajralib turadi. Shu sababli bu mintaqada qurg‘oqchilik odatiy hol. Ayrim tadqiqotlar so‘nggi 50 yil ichida Afrika taxminan 650 000 km² unumdor qishloq xo‘jaligi yerlarini yo‘qotganini ko‘rsatdi; bu hududda cho‘llanish ko‘lami juda katta.

Sahroi Kabir iqlimi so‘nggi bir necha yuz ming yil ichida ulkan o‘zgarishlarni boshdan kechirgan: har 20 000 yilda nam (savanna) va quruq (cho‘l) holatlar o‘rtasida almashib turgan (bu hodisa Shimoliy Afrikaning iqlim siklidagi uzoq muddatli o‘zgarishlar bilan bog‘liq, deb hisoblanadi; ular Shimoliy Afrika mussonining yo‘nalishini o‘zgartiradi. Musson taxminan 40000 yillik sikl ta’sirida yuzaga keladi, bu siklda Yer o‘qining qiyaligi 22° dan 24,5° gacha o‘zgaradi). Ayrim statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 1900-yildan buyon Sahroi Kabir janubga 250 km kengaygan; bu kengayish g‘arbdan sharqqa 6000 km ga cho‘zilgan quruqlik bo‘ylab kuzatilgan. Rivojlanish tadqiqotlari instituti tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot Sahel mamlakatlarida qurg‘oqchilik tez tarqalayotganini ko‘rsatdi. Qurg‘oqchil hududlarning 70 % i yomonlashgan, suv resurslari yo‘qolgan va bu tuproq degradatsiyasiga olib kelgan. Tuproqning ustki qatlamini yo‘qotish o‘simliklarning ildiz otib mustahkam joylashishiga to‘sqinlik qiladi; natijada ularni jala suvlari yoki kuchli shamol ildizi bilan sug‘urib yuborishi mumkin.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) konvensiyasida qayd etilishicha, Sahelning qariyb olti million aholisi Sahroi Kabirning janubida joylashgan Afrika cho‘l hududlarini tark etishga majbur bo‘lgan.

Chad ko‘li, Sahel mintaqasida joylashgan bo‘lib, tasvirlangan hodisadan ayniqsa kuchli zarar ko‘rgan. Ko‘lning qurishiga sug‘orish va yillik yog‘ingarchilikning to‘xtashi sabab bo‘lgan. 1987-yildan buyon ko‘l maydoni 90 % dan ortiq qisqargan, natijada millionlab aholi boshqa joyga ko‘chishga majbur bo‘lgan. So‘nggi sa’y-harakatlar tufayli uni tiklashda ma’lum yutuqlarga erishildi, biroq ko‘l hanuz butunlay yo‘qolib ketish xavfi ostida, deb hisoblanadi.

Cho‘llanishga moyil yana bir yirik hudud — Gobi cho‘lidir. Hozirda u Yer yuzidagi eng tez kengayayotgan cho‘l hisoblanadi; ayrim tadqiqotchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, Gobi cho‘li har yili 3370 kvadrat kilometrdan ortiq yerni egallab bormoqda. Bu holat allaqachon ko‘plab qishloqlarning vayron bo‘lishiga olib kelgan. Hozirgi fotosuratlarga qarab, Gobi cho‘li shu darajada kengayganki, uning hududiga butun Xorvatiya davlati (taxminan 4 million aholi) sig‘ishi mumkin, degan xulosaga kelish mumkin. Cho‘lning yaqinlashuvi Xitoy aholisi uchun jiddiy muammo tug‘dirmoqda. Gobi cho‘lining o‘zi hali ham Pekindan ancha uzoqda bo‘lsa-da, dala tadqiqotlari hisobotlarida shahar chetidan atigi 70 km narida yirik qum tepaliklari paydo bo‘layotgani aytiladi.[ishonchsiz manba]

Janubiy Amerika ham cho‘llanishdan zarar ko‘rgan hududlardan biri, chunki uning yerlarining 25 % i qurg‘oqchil yerlar toifasiga kiradi. Xususan, Argentinada qurg‘oqchil yerlar umumiy quruqlik maydonining yarmidan ko‘prog‘ini tashkil etadi va cho‘llanish mamlakatning oziq-ovqat ta’minotiga putur yetkazishi mumkin.

BMT baholariga ko‘ra, Mongoliyada yaylovlarning taxminan 90 % i cho‘llanishga duchor bo‘lmoqda. Mongoliyada cho‘llanishning taxminan 13 % i tabiiy omillar bilan bog‘liq, qolgan qismi esa inson faoliyati, xususan, chorva mollarini haddan tashqari ko‘p boqish va ekin ekiladigan hududlarda tuproq eroziyasining kuchayishi natijasidir. Qum bilan qoplangan Mongoliya yerlari maydoni 8,7 % ga oshgan; bu o‘zgarish so‘nggi 40 yil ichida yuz bergan. Bu o‘zgarishlar Mongoliya yaylovlarining 70 % i degradatsiyaga uchrashi bilan birga kechdi. Chorva mollarini ortiqcha boqish va iqlim o‘zgarishidan tashqari, Mongoliya hukumati o‘rmon yong‘inlarini, kasalliklarni, o‘rmon xo‘jaligini noratsional yuritishni va foydali qazilmalarni qazib olishni mamlakatdagi cho‘llanishning asosiy sabablari sifatida ko‘rsatadi. Keyinroq o‘tkazilgan tadqiqotda ham cho‘llanishning asosiy sababi chorva mollarini haddan tashqari ko‘p boqish ekani, shuningdek, kashmir juniga bo‘lgan eksport talabini qondirish maqsadida qo‘ychilikdan echkichilikka o‘tish kuzatilgani qayd etilgan. Qo‘ylarga nisbatan echkilar ildiz va gullarni yeb, yaylovlarga ko‘proq zarar yetkazadi.

Oqibatlari

Qum bo‘roni

Qum va chang bo‘ronlari

XIX asr oxiridan hozirgi kungacha dunyo bo‘yicha changning yillik atmosferaga chiqarilishi 25 % ga oshgan. Cho‘llanishning kuchayishi shamol ko‘tarishi mumkin bo‘lgan bo‘sh qum va chang miqdorini ham ko‘paytirdi, natijada bo‘ronlar yuzaga keladi. Masalan, Yaqin Sharqda chang bo‘ronlari «so‘nggi yillarda tobora tez-tez va kuchliroq kuzatilmoqda», chunki «yog‘ingarchilik miqdorining uzoq muddatli kamayishi tuproq va o‘simlik qoplamining namligini pasaytiradi».

Chang bo‘ronlari pnevmoniya va astma kabi nafas yo‘llari kasalliklariga, terining ta’sirlanishiga va boshqa ko‘plab salbiy holatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Ular ochiq suv manbalarini ifloslantirishi, ekologik toza energiya ishlab chiqarish samaradorligini pasaytirishi va transportning aksariyat turlarini to‘xtatib qo‘yishi mumkin.

Chang va qum bo‘ronlari iqlimga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va bu cho‘llanishni yanada kuchaytirishi mumkin. Havodagi chang zarralari kelayotgan quyosh nurlarini sochadi. Chang tuproq haroratini qisqa muddatga barqarorlashtirishi mumkin, biroq atmosfera harorati ko‘tariladi. Bu bulutlarning shaklini buzadi va ularning miqdorini kamaytiradi, natijada yog‘ingarchilik kamayishi mumkin.

Oziq-ovqat xavfsizligi

Global oziq-ovqat xavfsizligiga cho‘llanish va aholining haddan tashqari ko‘payishi tahdid solmoqda. Aholi soni qanchalik ko‘paysa, shuncha ko‘p oziq-ovqat ishlab chiqarish talab etiladi. Qishloq xo‘jaligi sektori bir mamlakatdan boshqasiga ko‘chmoqda. Masalan, Yevropa o‘rtacha hisobda oziq-ovqat mahsulotlarining 50 % dan ortig‘ini import qiladi. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligi yerlarining 44 % i qurg‘oqchil hududlarda joylashgan bo‘lib, ular jahon oziq-ovqat ishlab chiqarishining 60 % ini ta’minlaydi. Cho‘llanish qishloq xo‘jaligida foydalanishga yaroqli yerlar maydonini qisqartiradi, biroq ularga bo‘lgan ehtiyoj doimiy ravishda ortib bormoqda. Yaqin kelajakda talab taklifdan oshib ketadi. Nigeriya, Sudan, Mali va Sahel mintaqasidagi boshqa mamlakatlarda chorvadorlar va dehqonlar o‘rtasidagi keskin mojarolar iqlim o‘zgarishi, yerlarning degradatsiyasi va aholi sonining o‘sishi..

Sabablari

Asosiy sabablarga quyidagilar kiradi:

  • o‘simlik qoplamining katta qismini yo‘qotish;
  • qurg‘oqchilik;
  • iqlim o‘zgarishi;
  • chorva mollarini haddan tashqari ko‘p boqish;
  • o‘rmonlarni kesish;
  • aholining haddan tashqari ko‘payishi;
  • intensiv dehqonchilik;

Xalqaro tashkilotlarning baholari

2019-yilda Biologik xilma-xillik va ekotizim xizmatlari bo‘yicha hukumatlararo ilmiy-siyosiy platforma (IPBES) (inglizcha) quruqlikning taxminan 75 % i sezilarli darajada degradatsiyaga uchraganini va bu 3,2 milliard kishining xavfsizligiga tahdid solishini xulosa qilgan. Agar davom etayotgan cho‘llanishga qarshi kurashilmasa, 2050-yilga kelib yerlarning 90 % dan ortig‘i foydalanishga yaroqsiz holga kelishi mumkin.

BMThisob-kitoblariga ko‘ra, cho‘llanish kelajakda bir milliarddan ortiq kishiga va barcha yerlarning taxminan uchdan bir qismiga ta’sir qilishi mumkin; bu yerlar qishloq xo‘jaligi maqsadlarida foydalaniladi. Bu, ayniqsa, quyidagi hududlarning katta qismlariga taalluqli: Shimoliy Afrika, Markaziy Osiyo, Janubi-Sharqiy Osiyo, Avstraliya, Shimoliy va Janubiy Amerikaning ayrim qismlari, shuningdek, Janubiy Yevropa.

1994-yilda Parijda ayniqsa Afrikada kuchli qurg‘oqchilik va/yoki cho‘llanishga duchor bo‘lgan mamlakatlarda cho‘llanishga qarshi kurashish to‘g‘risidagi Birlashgan Millatlar Tashkiloti konvensiyasi (The United Nations Convention to Combat Desertification in Those Countries Experiencing Serious Drought and/or Desertification, Particularly in Africa, UNCCD) qabul qilingan. Uning vazifasi — cho‘llanish va yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish, shuningdek, qurg‘oqchilik oqibatlarini yumshatish uchun davlat va jamoat tashkilotlarining xalqaro, mintaqaviy, milliy va mahalliy darajalardagi sa’y-harakatlarini birlashtirish.

Ekologik va iqtisodiy oqibatlar

Cho‘llanishning asosiy oqibatlariga quyidagilar kiradi:

  • turlar xilma-xilligi va hayvonlar sonining kamayishi;
  • oziq-ovqat ishlab chiqarish hajmining qisqarishi, tuproq unumdorligining pasayishi va yerning tabiiy tiklanish qobiliyatining susayishi;
  • daryolarning quyi oqimlarida suv toshqinlarining kuchayishi, suv sifatining yomonlashuvi, daryo va ko‘llarda cho‘kindilar hosil bo‘lishi, suv havzalari va kema qatnovi kanallarining loyqa bilan to‘lishi;
  • shamol olib keladigan chang tufayli inson salomatligining yomonlashuvi, jumladan, ko‘z, nafas yo‘llari va allergik kasalliklar hamda ruhiy zo‘riqish;
  • zarar ko‘rgan aholining odatiy turmush tarzining buzilishi va boshqa hududlarga ko‘chishga majbur bo‘lishi;
  • qashshoqlik.

Cho‘llanishning ekologik va iqtisodiy jihatdan oqibatlari juda jiddiy va deyarli har doim salbiydir. Qishloq xo‘jaligi unumdorligi pasayadi, turlar xilma-xilligi va hayvonlar soni qisqaradi; bu, ayniqsa, kambag‘al mamlakatlarda tabiiy resurslarga qaramlikni yanada kuchaytiradi. Cho‘llanish ekotizimning asosiy xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini cheklaydi va odamlar xavfsizligiga tahdid soladi. U taraqqiyotga jiddiy to‘siq bo‘lgani sababli, Birlashgan Millatlar Tashkiloti 1995-yilda Cho‘llanish va qurg‘oqchilikka qarshi kurashish xalqaro kunini belgiladi, keyin 2006-yilni Cho‘llar va cho‘llanish xalqaro yili deb e’lon qildi, keyinchalik esa 2010-yil yanvaridan 2020-yil dekabrigacha bo‘lgan davrni Cho‘llar va cho‘llanishga qarshi kurashish bo‘yicha BMT o‘n yilligi.

Cho‘llanishga qarshi kurash

Rossiyada

Hududlarning cho‘llanishiga qarshi kurash markazi Rossiya Federatsiyasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi tomonidan Rossiya Tabiiy resurslar va ekologiya vazirligi hamda Rossiya Fanlar akademiyasi bilan hamkorlikda, Rossiya Fanlar akademiyasining «Agroekologiya, kompleks melioratsiya va himoya o‘rmonzorlarini barpo etish federal ilmiy markazi» federal davlat byudjeti ilmiy muassasasi negizida tashkil etilgan (sh. Volgograd).

Hozirgi vaqtda, RFA ilmiy tashkilotlari ma’lumotlariga ko‘ra, Rossiyadagi haydaladigan yerlarning 65 % i, pichanzorlarning 28 % i va yaylovlarning 50 % i eroziya, shamol ta’siridagi tuproq uchishi (deflyatsiya), davriy qurg‘oqchilik, quruq shamollar va chang bo‘ronlari ta’siriga uchragan.

Kaspiybo‘yi mintaqasida cho‘llanish keng ko‘lamga ega bo‘lgan: Qalmog‘iston Respublikasida bu salbiy hodisa 4,4 mln ga yer maydoniga, Astraxan viloyatida esa 4 mln ga dan ortiq yerga ta’sir ko‘rsatgan, Dog‘iston Respublikasida esa 2,4 mln ga. Bu muammo mamlakatning boshqa hududlari uchun ham dolzarb — masalan, Volgograd viloyatida cho‘llanishga uchragan yerlar maydoni 1,4 mln ga ni tashkil etadi.

2024-yilda Rossiya Fanlar akademiyasining Federal agroekologiya ilmiy markazi mamlakatning 14 hududida cho‘llanishga qarshi kurash bo‘yicha milliy dasturlarni ishlab chiqishning birinchi bosqichini yakunladi

Xitoyda

Xitoyning Yashil devori (xitoycha an’anaviy yozuvda 三北防護林, soddalashtirilgan yozuvda 三北防护林) — Xitoy Xalq Respublikasi hududida cho‘llarning kengayishining oldini olishga qaratilgan loyiha.

Kuzupchi — Xitoy shimolidagi cho‘l bo‘lib, ilgari quruq kontinental iqlimi va o‘simlik qoplamining yo‘qligi bilan ajralib turgan. Biroq 1988-yildan boshlab mahalliy aholi bu huvillagan hududni ko‘kalamzorlashtirishga kirishdi. Ko‘kalamzorlashtirish loyihasi davlat idoralari ishtirokida ishlab chiqildi va amalga oshirildi.

Ko‘kalamzorlashtirish jarayoni quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga olgan: dastlab cho‘lning butun hududiga daraxt va o‘simlik ekish uchun maxsus qutilar joylashtirilgan. Chuqurchalar tayyorlash uchun spiral burg‘ilar yoki suv purkagichlar kabi maxsus asboblardan foydalanilgan; bu maydondan samarali foydalanish va ko‘kalamzorlashtirish xarajatlarini kamaytirishga yordam bergan. Shundan so‘ng xitoyliklar o‘simliklarni faol ekishni boshlagan. Ishlab chiqilgan texnologiya tufayli har bir chuqurchani tayyorlash va bitta o‘simlikni ekish uchun atigi 10 soniya sarflanadi, bu esa bir vaqtning o‘zida ko‘plab ko‘chatlarni ekish imkonini beradi.

Ilgari yer yuzasini tekislash uchun traktorlardan foydalanilgan, biroq hozir xitoyliklar daraxtlarni faqat qum tepaliklari yonbag‘irlariga ekish bilan cheklanmoqda va yuzani shamolning o‘zi tekislashiga imkon bermoqda. Cho‘lga ekilgan o‘simliklar ekotizimni o‘zgartira boshlaydi: tabiiy sharoitlar o‘zgaradi va hayvonlar asta-sekin bu hududga qaytib keladi.

BAAda

Birlashgan Arab Amirliklarida qumlar mamlakat hududining taxminan 75 foizini qoplaydi. Dastlab bu yerda cho‘llanishga an’anaviy usulda, ko‘plab daraxtlar ekish orqali qarshi kurashishga qaror qilingan. Biroq ekilgan daraxtlarning aksariyati nobud bo‘lgan. Shundan so‘ng BAAda yomg‘ir yog‘ishini kuchaytirishga qaratilgan to‘qqizta loyihaga jami taxminan 15 million dollar sarmoya kiritilgan. Bundan tashqari, suyuq loyning nanozarrachalarini purkash usuli qo‘llanadi; ular cho‘l qumini tezda unumdor tuproqqa aylantiradi. Ushbu usul qo‘llangach, sug‘orishga sarflanadigan suv miqdori 47 foizga kamaydi, tarvuz, tariq va qovoq hosildorligi esa oshdi.

Afrikada

«Buyuk yashil devor» (inglizcha: Great Green Wall, fransuzcha: Grande Muraille Verte) — Afrika Ittifoqining Sahroi Kabir cho‘lidan janubdagi yerlarning cho‘llanishiga qarshi kurashishga qaratilgan loyihasi. Loyihaning mohiyati Sahroi Kabirning kengayishini to‘xtata oladigan daraxt va butalar mintaqasini barpo etishdan iborat.

«Zai» chuqurlarini qazish, Nigerda

Burkina-Fasoda fermer Yakuba Savadogo an’anaviy Afrika agronomiyasi usullari yordamida cho‘llanishga qarshi muvaffaqiyatli kurasha oldi. U «Zai» (Zaï) deb ataladigan an’anaviy yerga ishlov berish usulini takomillashtirdi. Bu usul hatto suv tanqis hududlarda ham jala yomg‘irlaridan keyin suv to‘planadigan chuqurlarda qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirish imkonini beradi.

Cho‘llanishning kuchayishiga qarshi kurash choralari

O‘rmonlarni qayta tiklash

Muvaffaqiyatli loyihalar qatoriga Xitoyning Yashil devori (Green Wall of China) va Afrikaning Buyuk yashil devori (The Great Green Wall of Africa) kiradi.

Tuproqni tiklash

Usullar ikki jihatga qaratilgan: suv bilan ta’minlash, shuningdek, tuproqni mustahkamlash va ortiqcha miqdorda o‘g‘itlash. Tuproqni tiklashning innovatsion usullari ham qo‘llanadi. Xususan, Yaqin Sharq mintaqasida qo‘llanayotgan, suyuq tabiiy loyning nanozarrachalaridan foydalanishga asoslangan usul e’tiborga loyiq. Bu nanozarrachalar qumni unumdor tuproqqa aylantiradi. Texnologiya suv va loydan tashkil topgan suyuqlikni quruq, zararlangan yerga purkash orqali ishlaydi.

Cho‘llarni rekultivatsiya qilish

Ayrim mamlakatlarda fermerlar boshqaruvidagi tabiiy qayta tiklanish (FMNR) usuli muvaffaqiyatli qo‘llanmoqda. Bu jarayon buta novdalarini tanlab kesish orqali unib chiqayotgan daraxtlarning tabiiy o‘sishini ta’minlashni o‘z ichiga oladi.

Chorva mollarini boqishni boshqarish

Ko‘plab kichik qo‘ralardan iborat to‘siqlar qurish va podani bir yoki ikki kundan keyin bir qo‘radan boshqasiga ko‘chirish taklif etiladi. Bu chorvadorlarning ish usulini takrorlash va o‘tlarning qayta o‘sishiga imkon berish uchun kerak.

Adabiyotlar

Havolalar