Yer po‘sti

Yer sayyorasining tuzilishi Yer
Geosferalar
Ichki:
• Po‘st
- Materik
- Okean
• Mantiya
- Astenosfera
- Yuqori
- Quyi
• Yadro
- Tashqi
- Ichki
Tashqi:
• Litosfera
- Stratisfera
• Gidrosfera
• Atmosfera
- Troposfera
- Stratosfera
- Mezosfera
- Termosfera
• Ionosfera
• Magnitosfera
= Ekzosfera
Majmuaviy:
• Geografik
• Biosfera
- Biogeosfera
- Ekosfera
- Pedosfera
• Kriosfera
- Glatsiosfera
- Xionosfera
= Barisfera
= Tektonosfera
Antropogen:
Noosfera
Antroposfera
Texnosfera
Kakosfera
Yerning tuzilishi

Yer po‘sti — tashqi qattiq qobig‘i (po‘sti) Yer litosferasining yuqori qismi hisoblanadi. Tashqi tomondan, Yer po‘stining katta qismi gidrosfera bilan qoplangan, kichikroq qismi esa atmosfera ta’sirida bo‘ladi.

Tavsif

Yer po‘sti tuzilishi jihatidan Yer guruhiga mansub sayyoralar po‘stiga o‘xshaydi, faqat Merkuriydan farq qiladi. Bundan tashqari, shunga o‘xshash po‘st Oyda va ulkan sayyoralarning ko‘plab yo‘ldoshlarida ham uchraydi. Yerning o‘ziga xos jihati shundaki, uning po‘sti ikki turdan iborat: materik va okean po‘stlari. Yer po‘stiga doimiy harakatlar xos: gorizontal va tebranma harakatlar.

Po‘stning katta qismi bazaltlardan iborat. Yer po‘stining massasi 2,8⋅1019 tonna deb baholanadi (shundan 21 % — okean po‘sti va 79 % — materik po‘sti). Yer po‘sti Yer umumiy massasining atigi 0,473 % ini tashkil qiladi. Materik po‘stining o‘rtacha zichligi 2,835 g/sm3, bunda uning zichligi chuqurlik ortishi bilan — sirtda 2,66 g/sm3 dan po‘st tubida 3,1 g/sm3 gacha ortadi.

Po‘st ostida mantiya joylashgan, u tarkibi va fizik xususiyatlari bilan farq qiladi — zichligi yuqoriroq, asosan qiyin eriydigan elementlarni o‘z ichiga oladi. Po‘st bilan mantiyani Mohorovichich chegarasi ajratib turadi; bu chegarada seysmik to‘lqinlar tezligi keskin ortadi.

Okean po‘sti

Okean po‘sti asosan bazaltlardan tashkil topgan. Plitalar tektonikasi nazariyasiga ko‘ra, u uzluksiz ravishda o‘rta okean tizmalarida hosil bo‘ladi, ulardan ikki tomonga siljiydi va subduktsiya zonalarida mantiyaga singib ketadi. Shu sababli okean po‘sti nisbatan yosh bo‘lib, uning eng qadimgi qismlari kech yura davriga to‘g‘ri keladi.

Okean po‘stining qalinligi vaqt o‘tishi bilan deyarli o‘zgarmaydi, chunki u asosan mantiya moddasidan o‘rta okean tizmalarida ajralib chiqadigan eritma miqdori bilan belgilanadi. Ma’lum darajada cho‘kindi qatlam qalinligi ham ta’sir ko‘rsatadi; bu qatlam okeanlar tubida joylashgan. Turli geografik hududlarda okean po‘stining qalinligi 5—10 kilometr (suv bilan birga 9—12 kilometr) oralig‘ida o‘zgaradi.

Yerning mexanik xususiyatlariga ko‘ra qatlamlarga ajratilishida okean po‘sti okean litosferasiga kiradi. Okean litosferasining qalinligi po‘st qalinligidan farqli ravishda, asosan uning yoshiga bog‘liq. O‘rta okean tizmalari hududida astenosfera sirtga juda yaqin joylashadi va litosfera qatlami deyarli mavjud bo‘lmaydi. O‘rta okean tizmalaridan uzoqlashgan sari litosfera qalinligi dastlab uning yoshiga mutanosib ravishda ortadi, keyin esa o‘sish sur’ati pasayadi. Subduktsiya zonalarida okean litosferasining qalinligi eng katta qiymatga yetib, 130—140 kilometrni tashkil etadi.

Materik po‘sti

Materik (kontinental) po‘sti uch qatlamli tuzilishga ega (cho‘kindi, granit va bazalt qatlamlari). Yuqori qatlam keng tarqalgan, biroq odatda katta qalinlikka ega bo‘lmagan, uzlukli cho‘kindi jinslar qoplami bilan ifodalangan. Po‘stning katta qismini yuqori po‘st tashkil etadi — u asosan granitlar va gneyslardan iborat bo‘lib, zichligi past va juda qadimiy tarixga ega. Tadqiqotlar bu jinslarning aksariyati taxminan 3 milliard yil avval shakllanganini ko‘rsatadi. Uning ostida metamorfik jinslardan — granulitlardan va ularga o‘xshash jinslardan tashkil topgan quyi po‘st joylashgan.

Materik po‘stining tarkibi

Yer po‘stini nisbatan kam sonli kimyoviy elementlar tashkil etadi. Yer po‘sti massasining qariyb yarmi kislorod hissasiga to‘g‘ri keladi, 25 % dan ortig‘i esa kremniyga to‘g‘ri keladi. Jami 18 ta element: O, Si, Al, Fe, Ca, Na, K, Mg, H, Ti, C, Cl, P, S, N, Mn, F, Ba — Yer po‘sti massasining 99,8 % ini tashkil qiladi (quyidagi jadvalga qarang).

Elementlarning tarqalishi

ElementTartib raqamiMiqdori, massa %Molyar massaAtomlar bo‘yicha miqdori, % ko‘rsatkichi
Kislorod849,131653,52
Kremniy1426,028,116,13
Alyuminiy137,45274,81
Temir264,255,81,31
Kalsiy203,2540,11,41
Natriy112,4231,82
Kaliy192,3539,11,05
Magniy122,3534,31,19
Vodorod11,00117,43
Titan220,6147,90,222
Uglerod60,35120,508
Xlor170,235,50,098
Fosfor150,12531,00,070
Oltingugurt160,132,10,054
Marganes250,154,90,032
Ftor90,0819,00,073
Bariy560,05137,30,006
Azot70,0414,00,050
Boshqa elementlar—~0,2 ——

Materik po‘stining yuqori qatlami tarkibini aniqlash yosh geokimyo fani hal etishga kirishgan dastlabki masalalardan biri edi. Aslida, aynan shu vazifani hal qilishga urinishlar natijasida geokimyo fani paydo bo‘lgan. Bu vazifa juda murakkab, chunki Yer po‘sti turli tarkibdagi ko‘plab jinslardan tashkil topgan. Hatto bitta geologik jism doirasida ham jinslarning tarkibi keskin farq qilishi mumkin. Turli hududlarda mutlaqo boshqa jins turlari keng tarqalgan bo‘ladi. Shularni hisobga olib, Yer po‘stining yer yuzasiga chiqib turgan qismining umumiy, o‘rtacha tarkibini aniqlash vazifasi yuzaga keldi — bu qism materiklarda joylashgan. Boshqa tomondan, bu atamaning mazmuni qanchalik aniq ekani haqida ham darhol savol tug‘ildi.

Yer po‘stining yuqori qatlami tarkibiga birinchi bahoni Frenk Klark bergan. Klark AQSh Geologiya xizmati xodimi bo‘lib, tog‘ jinslari tarkibini kimyoviy tahlil qilish bilan shug‘ullangan. Ko‘p yillik tahliliy ishlardan so‘ng u natijalarni umumlashtirib, jinslarning o‘rtacha tarkibini hisoblab chiqdi. Uning taxminicha, tasodifiy tanlangan minglab namunalar aslida Yer po‘stining o‘rtacha tarkibini aks ettiradi (qarang: Elementlarning Klark ko‘rsatkichlari). Klarkning bu ishi ilmiy hamjamiyatda katta shov-shuvga sabab bo‘ldi. U keskin tanqid qilindi, chunki ko‘plab tadqiqotchilar bunday usulni «morgni ham qo‘shgan holda, butun shifoxona bo‘yicha o‘rtacha haroratni aniqlash»ga qiyoslashdi. Boshqa tadqiqotchilar esa bu usul Yer po‘sti kabi tarkibi nihoyatda xilma-xil obyektni o‘rganishga mos deb hisoblashdi. Klark aniqlagan Yer po‘sti tarkibi granitga juda yaqin edi.

Yer po‘stining o‘rtacha tarkibini aniqlashga keyingi urinishni Viktor Goldshmidt amalga oshirdi. U muzlik materik po‘sti bo‘ylab siljib, undagi yer yuzasiga chiqib turgan barcha jinslarni qirib oladi va ularni aralashtiradi, deb taxmin qildi. Muzlik eroziyasi natijasida to‘planadigan jinslar materik po‘stining o‘rtacha tarkibini aks ettiradi. Goldshmidt lentasimon gillar tarkibini tahlil qildi; ular Boltiq dengizida so‘nggi muzlik davrida to‘plangan. Ularning tarkibi Klark aniqlagan o‘rtacha tarkibga hayratlanarli darajada yaqin chiqdi. Turli usullar bilan olingan baholarning o‘zaro mos kelishi geokimyoviy usullarning ishonchliligini kuchli tasdiqladi.

Keyinchalik materik po‘sti tarkibini aniqlash bilan ko‘plab tadqiqotchilar shug‘ullandi. Keng ilmiy e’tirofga sazovor bo‘lgan baholar quyidagi olimlarga tegishli: Vinogradov, Vedepol, Ronov va Yaroshevskiy.

Materik po‘sti tarkibini aniqlashga qaratilgan ayrim yangi urinishlarda u turli geodinamik sharoitlarda shakllangan qismlarga ajratib o‘rganiladi.

Yuqori va quyi po‘st orasidagi chegara

Yer po‘stining tuzilishini o‘rganishda bilvosita geokimyoviy va geofizik usullardan foydalaniladi, biroq bevosita ma’lumotlarni chuqur burg‘ilash orqali olish mumkin. Ilmiy maqsaddagi chuqur burg‘ilash ishlarida ko‘pincha yuqori (granitli) va quyi (bazaltli) materik po‘sti orasidagi chegaraning tabiati masalasi ko‘tariladi. Bu masalani o‘rganish uchun SSSRda Saatli qudug‘i burg‘ilangan. Burg‘ilash hududida gravitatsion anomaliya kuzatilgan bo‘lib, u fundamentning bo‘rtib chiqqan qismi bilan bog‘liq deb hisoblangan. Biroq burg‘ilash natijasida quduq ostida intruziv massiv. Kola o‘ta chuqur qudug‘i burg‘ilanishida Konrad chegarasiga ham yetib borilmadi. 2005-yilda matbuotda Mohorovichich chegarasiga va yuqori mantiyaga o‘z-o‘zidan pastga cho‘kadigan volfram kapsulalari yordamida yetib borish imkoniyati muhokama qilingan; kapsulalar parchalanayotgan radionuklidlar issiqligi bilan qizdirilgan.

Havolalar