| Fan | |
| Gidrologiya | |
|---|---|
| ingl. Gidrologiya (Hydrology) | |
| Tabiiy suv aylanishi antropogen omillar hisobga olinmagan holda | |
| Mavzu | Fizik geografiya, Geologiya, Gidrofizika |
| Tadqiqot predmeti | Gidrosfera, tabiiy suvlar |
| Shakllanish davri | Qadimgi davr (dastlabki kuzatuvlar), XIX asr (mustaqil ilmiy fan sifatida shakllanishi) |
| Asosiy yo‘nalishlar | Quruqlik gidrologiyasi, okeanologiya (dengiz gidrologiyasi), glyatsiologiya, gidrogeologiya |
| Yordamchi fanlar | Gidravlika, meteorologiya, geokimyo, ekologiya |
| Tadqiqot markazlari | Davlat gidrologiya instituti, Xalqaro gidrologiya fanlari assotsiatsiyasi (IAHS) |
| Mashhur olimlar | Pyer Perro, Edm Mariott, M. A. Velikanov, V. G. Glushkov |
Gidrologiya (yunoncha Yδρoλoγια; qadimgi yunoncha ὕδωр “suv” + λoγoς “so‘z, ta’limot” so‘zlaridan) — fan bo‘lib, tabiiy suvlar va ularning atmosfera hamda litosfera bilan o‘zaro ta’sirini, shuningdek, suvlarda kechadigan hodisa va jarayonlarni (bug‘lanish, muzlash va hokazolarni) o‘rganadi.
Tadqiqot predmeti
Gidrologiya gidrosfera tarkibidagi barcha suv turlarini o‘rganadi: okeanlar, dengizlar, daryolar, ko‘llar, suv omborlari, botqoqliklar, tuproq va yerosti suvlari.
Gidrologiya nima bilan shug‘ullanadi?
- tabiatdagi suv aylanishini o‘rganadi, unga inson faoliyatining ta’sirini, suv obyektlari rejimini va alohida hududlarning suv rejimini boshqarish masalalarini tadqiq qiladi;
- alohida hududlar va butun Yer miqyosidagi gidrologik ko‘rsatkichlarni tahlil qiladi;
- holatini va ulardan oqilona foydalanish darajasini baholaydi hamda prognoz qiladi: suv resurslari; shuningdek, geografiya, fizika va boshqa fanlarda qo‘llaniladigan usullardan foydalanadi.
Bo‘limlari
- Gidroinformatika gidrologiya muammolarini hal qilishda zamonaviy informatika usullarini qo‘llaydi.
- Izotop gidrologiyasi[ingl.] suvning izotop xususiyatlarini o‘rganadi.
- Quruqlik gidrologiyasi Yer yuzasida kechadigan gidrologik jarayonlarni o‘rganadi.
- Gidrometriya suv obyektlarining turli ko‘rsatkichlarini miqdoriy hisobga olish usullari hamda vositalarini o‘rganadi.
- Gidrokimyo tabiiy suvlarning kimyoviy xususiyatlarini o‘rganadi.
- Gidrobiologiya suvdagi hayot va biologik jarayonlarga oid masalalarni biologiya bilan tutashgan holda o‘rganadi.
- Gidrogeologiya quyidagi jihatlarni o‘rganadi: yerosti suvlari — ularning kelib chiqishi, joylashish sharoitlari, tarkibi va harakat qonuniyatlari.
- Gidrometeorologiya suv yuzasi bilan atmosferaning quyi qatlamlari o‘rtasidagi almashinuv jarayonlarini o‘rganadi.
- Gidrografiya daryolar, ko‘llar va suv omborlarining fizik-geografik sharoitlarini hamda ulardan xo‘jalik maqsadlarida foydalanish rejimlarini tavsiflaydi.
- Gidrofizika gidrosferada kechadigan fizik jarayonlarni o‘rganadi; xususan, suv obyektlarining atmosfera bilan o‘zaro ta’sirini, suvning issiqlik, akustik, optik va boshqa fizik xususiyatlarini, shuningdek, suv obyektlarida, qor va muzda kechadigan fizik jarayonlarni o‘rganadi (u geofizikaning ham bir bo‘limi).
- Tuproq gidrologiyasi tuproqshunoslik fanining bir bo‘limi sifatida tuproqshunoslikka xos tuproq suv rejimini o‘rganadi.
- Muhandislik gidrologiyasi gidrotexnika inshootlari qurilishi natijasida yuzaga keladigan suv rejimidagi sifat va miqdor o‘zgarishlarini o‘rganadi.
- Telmatologiya quyidagi jarayonlarni o‘rganadi: botqoqliklarning hosil bo‘lishi, saqlanib qolishi va yo‘qolishi.
- Limnologiya ko‘llar va boshqa chuchuk suv havzalarining, jumladan suv omborlarining fizik, kimyoviy hamda biologik xususiyatlarini o‘rganadi.
- Potamologiya daryolarning xususiyatlarini o‘rganadi.
- Okeanologiya katta suv massalarining xususiyatlarini o‘rganadi.
- Glyatsiologiya Yer yuzasida, atmosferada va litosferada uchraydigan tabiiy muzlarni o‘rganadi.
Tadqiqot natijalaridan foydalanish
Dengiz gidrologiyasiga oid ayrim ma’lumotlardan suv usti kemalari va suvosti kemalarining suzishi hamda harbiy harakatlarni olib borishda foydalaniladi.
Bundan tashqari, bu ma’lumotlar quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi: suv ta’minoti, energetika, qishloq xo‘jaligi, shahar va sanoat qurilishi, ekologiya, navigatsiya va transport, iqlim hamda ob-havoni prognozlash.
Adabiyotlar
- Yu. B. Vinogradov Gidrologiya haqidagi mulohazalar // Gidrosfera. Xavfli jarayonlar va hodisalar. — 2019. — 1-jild. — 4-son. — 555—589-betlar.
- V. N. Mixaylov, A. D. Dobrovolskiy Gidrologiya. — 3-nashr. — Moskva: Oliy maktab, 2008. — 463 b. — ISBN 978-5-06-005815-4.
- N. N. Pashkov, F. M. Dolgachyov Gidravlika. Gidrologiya asoslari. — Moskva: Energiya, 1977. — 408 b.
- A. A. Sokolov, A. I. Chebotaryov SSSRda gidrologiya rivoji haqida ocherklar. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1970. — 312 b.
- A. I. Chebotaryov Gidrologiya lug‘ati. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1978. — 312 b.
- A. I. Chebotaryov Umumiy gidrologiya (quruqlik suvlari). O‘quv qo‘llanma. — 2-nashr. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1975. — 530 b., rasmlar bilan.
- ingliz tilida
- M. G. Anderson, J. J. McDonnell Gidrologiya fanlari ensiklopediyasi. — Hoboken, NJ: Wiley, 2005. — ISBN 0-4714-9103-9.
- M. R. Hendriks Fizik gidrologiyaga kirish. — Oksford: Oksford universiteti nashriyoti, 2010. — ISBN 978-0-1992-9684-2.