Parkinson kasalligi
Parkinson kasalligiga chalingan bemor. 1886-yilgi qo‘llanmadan olingan rasm. Muallif: Uilyam Govers
KXT-11	8A00.0
KXT-10	G20
KXT-10-KM	G20 va F02.3
KXT-9	332
KXT-9-KM	332.0 va 332
OMIM	168600
DiseasesDB	9651
MedlinePlus	000755
eMedicine	neuro/304
MeSH	D010300
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Parkinson kasalligi (sinonimlari: idiopatik parkinsonizm sindromi, titroq falajligi) — sekin rivojlanib boruvchi surunkali neyrodegenerativ nevrologik kasallik bo‘lib, ko‘proq katta yoshdagi odamlarda uchraydi. U ekstrapiramidal harakat tizimining degenerativ kasalliklari qatoriga kiradi. Kasallik neyronlarning — ya’ni neyromediator dofamin ishlab chiqaruvchi hujayralarning, avvalo qora moddadagi, shuningdek, markaziy nerv tizimining boshqa qismlaridagi neyronlarning tobora yemirilishi va nobud bo‘lishi natijasida kelib chiqadi. Dofamin yetarli ishlab chiqarilmasligi bazal gangliyalarning bosh miya po‘stlog‘iga tormozlovchi ta’sirini kuchaytiradi. Asosiy (yetakchi) belgilar quyidagilar:

• mushaklarning rigidligi;
• gipokineziya;
• tremor;
• postural beqarorlik.

Zamonaviy tibbiyot hozircha bu kasallikni butunlay davolay olmaydi, ammo mavjud konservativ va jarrohlik davolash usullari bemorlarning hayot sifatini ancha yaxshilash hamda kasallik rivojlanishini sekinlashtirish imkonini beradi.

«Parkinsonizm» atamasi yuqorida sanalgan asosiy belgilarga ega bo‘lgan bir qator kasallik va holatlarni birlashtiradi. Parkinsonizmning eng keng tarqalgan shakli — kelib chiqish sababi hozirgacha noma’lum bo‘lgan idiopatik Parkinson kasalligidir.

Parkinson kasalligi o‘z nomini fransuz nevrologi Jan Sharko taklifiga ko‘ra olgan. U kasallikni britaniyalik shifokor, «Titroq falajligi haqida esse» muallifi Jeyms Parkinson sharafiga nomlashni taklif etgan. Uning mehnati hayotligida munosib baholanmagan edi.

Parkinson kasalligining belgilari 1817-yilda nashr etilgan asardan bir necha ming yil avval ham tasvirlangan. Mazkur asarni Jeyms Parkinson yozgan: «Titroq falajligi haqida esse» (ingl. An Essay on the Shaking Palsy).

Miloddan avvalgi XII asrga oid Misr papirusida fir’avnlardan birida ushbu kasallikka xos belgilar qayd etilgan. Bibliyada tremor kuzatilgan odamlar tasvirlangan. Ayurveda matnlarida tremor, harakatlarning cheklanishi, so‘lak oqishi va boshqa xos belgilar bilan kechadigan kasallikni dukkakli o‘simliklarning ayrim turlari bilan davolash tavsiya etilgan. Mashhur qadimgi Rim shifokori Galen milodiy II asrdayoq Parkinson kasalligini tasvirlagan bo‘lishi mumkin. U kasallik belgilari sifatida tinch holatdagi tremor (tananing harakatsiz turgan qismlaridagi titrash), postural beqarorlik va mushaklar rigidligini ko‘rsatgan.

Galendan keyin parkinsonizm belgilari faqat XVII asrda qayta tavsiflangan. Niderlandiyalik shifokor va anatom Fransisk Silviy tinch holatdagi tremorning boshqa titrash turlaridan farqini ta’kidlagan, nemis olimi Iyeronim Gobiy^[ingl.] parkinsonizmga xos yurish belgilarini ajratib ko‘rsatgan. Mashhur shotlandiyalik jarroh Jon Hunter parkinsonizmga chalingan bemorning holatini batafsil tasvirlab bergan.

1817-yilda ingliz shifokori Jeyms Parkinson «Titroq falajligi haqida esse» asarini nashr etdi. Unda u olti nafar bemorni tasvirlab, kasallikning tinch holatdagi tremor, yurishning patologik o‘zgarishi, postural beqarorlik, mushaklar rigidligi va boshqa xos belgilarini batafsil bayon qildi. Shuningdek, kasallik rivojlangani sari bu belgilarning qanday o‘zgarishini baholadi. Asar nashrdan keyin 40 yil davomida e’tiborsiz qoldi. Nevrologlarning klassik tadqiqotlari — U. Govers, S. Vilson, V. Erb va J. Sharkoning 1868–1881-yillardagi ishlari Parkinson kasalligini mustaqil kasallik sifatida ajratish imkonini berdi. Mashhur fransuz nevrologi Sharkoning taklifiga binoan kasallikka britaniyalik shifokor Parkinsonning nomi berildi. Uning mehnati tirikligida munosib baholanmagan edi.

Parkinson kasalligi mustaqil kasallik sifatida aniqlangach, qaysi tuzilmalarning shikastlanishi uning belgilarini keltirib chiqarishi haqida savol tug‘ildi. Fransuz nevrologi Eduar Brisso XIX asr oxirida kasallik rivojlanishi uchun subtalamik yadro va miya oyoqchalari (o‘rta miyaning bir qismi) javobgar bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilgan. 1912-yilda Frederik Levi Parkinson kasalligiga xos bo‘lgan maxsus hujayra kiritmalarini miya ustuni hujayralarida aniqlagan. Keyinchalik ular Levi tanachalari deb atalgan. 1919-yilda rus nevrologi K. N. Tretyakov kasallikdagi asosiy patologik o‘zgarishlar qora moddada sodir bo‘lishini aniqladi. K. N. Tretyakovning taxminlari nemis patolog-anatomi Rolf Xassler^[ingl.] tomonidan 1948-yilda tasdiqlanmaguncha tibbiyot jamoatchiligi tomonidan tan olinmagan.

Kasallik asosida yotuvchi biokimyoviy o‘zgarishlar 1950-yillarda o‘rganila boshlandi. Kasallik rivojlanishida muhim rol o‘ynovchi neyrotransmitter dofaminni tadqiq etgani uchun shved farmakologi Arvid Karlssonga fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti 2000-yilda berildi. Levi tanachalarining tarkibi 1997-yilda aniqlangan.

Kasallik tabiatini o‘rganish bilan birga uni davolash usullari ham rivojlandi. XIX asr oxiri — XX asr boshidagi nevrologlar alkaloidlarning, xususan, atropin va belladonna guruhiga mansub moddalarning ijobiy ta’sirini qayd etishgan. 1939-yilda jarrohlik yo‘li bilan davolash — bazal gangliyalarni yemirish usuli sinab ko‘rilgan. Keyingi 20 yil davomida bu usullar takomillashtirilgan. Klinik amaliyotga levodopa va antixolinergik preparatlar joriy etilguniga qadar bazal yadrolarni jarrohlik yo‘li bilan yemirish Parkinson kasalligini davolashning asosiy usullaridan biri bo‘lgan. 1980-yillar oxirida miyaning chuqur tuzilmalarini elektr impulslari bilan rag‘batlantirish kasallikni davolashning mumkin bo‘lgan usuli deb tan olindi.

Parkinson kasalligi 70–80 foiz hollarda parkinsonizm sindromining sababi hisoblanadi. U Alsgeymer kasalligidan keyin eng ko‘p uchraydigan neyrodegenerativ kasallikdir. Kasallik dunyoning barcha hududlarida uchraydi. 60–140 nafar bemor har 100 ming aholiga to‘g‘ri keladi; keksa yosh guruhlarida bemorlar soni sezilarli ko‘payadi. 60 yoshdan oshganlarning 1 foizida, 85 yoshdan oshganlarning esa 2,6–4 foizida Parkinson kasalligi kuzatiladi. Dastlabki belgilar ko‘pincha 55–60 yoshda paydo bo‘ladi. Ammo ayrim hollarda kasallik 40 yoshgacha (erta boshlangan Parkinson kasalligi) yoki hatto 20 yoshgacha (yuvenil shakli) rivojlanishi mumkin.

Erkaklar ayollarga qaraganda biroz ko‘proq kasallanadi. Kasallanish tarkibida irqiy guruhlar o‘rtasida sezilarli farq aniqlanmagan.

Parkinson kasalligining etiologiyasi 2011-yilning ikkinchi yarmiga kelib ham to‘liq aniqlanmagan edi. Qarish, irsiy moyillik va atrof-muhit omillari etiologik xavf omillari hisoblanadi. Patomorfologik nuqtayi nazardan normal qarish qora moddadagi neyronlar sonining kamayishi va ularda Levi tanachalarining paydo bo‘lishi bilan kechadi. Qarish bilan birga striatumda ham neyrokimyoviy o‘zgarishlar — dofamin hamda tirozingidroksilaza fermenti miqdorining kamayishi, shuningdek, dofamin retseptorlari sonining qisqarishi yuz beradi. Pozitron-emission tomografiya yordamida Parkinson kasalligida qora modda neyronlari degeneratsiyasi odatdagi qarishdagiga qaraganda ancha tez kechishi isbotlangan.

Parkinson kasalligiga chalinganlarning qariyb 15 foizida ushbu kasallik bo‘yicha oilaviy anamnez mavjud. Biroq Parkinson kasalligi rivojlanishiga javobgar genlar aniqlanmagan.

Parkinsonizmga o‘xshash belgilar atrof-muhit omillari (pestitsidlar, gerbitsidlar, og‘ir metall tuzlari), surunkali serebrovaskulyar yetishmovchilik yoki ekstrapiramidal nojo‘ya ta’sirlar keltirib chiqaruvchi dori vositalarini qo‘llash natijasida ham yuzaga kelishi mumkin.

Parkinson kasalligiga 4 ta harakat buzilishi xos: tremor, gipokineziya, mushaklar rigidligi va postural beqarorlik, shuningdek, vegetativ va ruhiy buzilishlar.

Tremor (titrash) — eng yaqqol va oson aniqlanadigan belgi. Parkinsonizm uchun tinch holatda paydo bo‘ladigan tremor xos, biroq kamdan-kam hollarda uning boshqa turlari (postural, intentsion) ham kuzatiladi. Uning chastotasi 4–6 Gs (soniyasiga harakatlar soni) bo‘ladi. Tremor odatda bir qo‘lning distal qismidan boshlanib, kasallik rivojlanishi bilan qarama-qarshi qo‘l va oyoqlarga tarqaladi. Bosh barmoq bilan boshqa barmoqlarning turli yo‘nalishdagi harakatlari tashqi tomondan tangalarni sanash yoki hapdorini yumalatishni (farmatsevtikada hapdorini qo‘lda tayyorlash usulini) eslatadi. Ba’zan boshning «ha-ha» yoki «yo‘q-yo‘q» tarzida titrashi, qovoqlar, til va pastki jag‘ning titrashi ham kuzatiladi. Kamdan-kam hollarda butun tana titraydi. Tremor hayajonlanganda kuchayib, uyqu va ixtiyoriy harakatlar paytida susayadi. Harakat vaqtida yuzaga kelib, tinch holatda kuzatilmaydigan miyachaga oid tremordan farqli ravishda, Parkinson kasalligida tremor ko‘pincha tinch holatda namoyon bo‘ladi, harakatlanganda esa kamayadi yoki yo‘qoladi.

Gipokineziya — o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan harakat faolligining pasayishi. Bemor uzoq vaqt, hatto soatlab bir holatda qotib qolishi mumkin. Umumiy harakat cheklanishi xos. Faol harakatlar biroz kechikib boshlanadi, ularning sur’ati sust bo‘ladi — bradikineziya. Bemor mayda qadamlar bilan yuradi, oyoq kaftlari bir-biriga parallel joylashadi — qo‘g‘irchoqsimon yurish. Yuzi niqobga o‘xshab qoladi (amimiya), nigohi qotadi, ko‘zini kam pirpiratadi. Tabassum va yig‘i ifodasi kechikib paydo bo‘ladi va sekin yo‘qoladi.

Nutqi ifodasiz, bir maromda bo‘lib, tobora pasayishga moyil bo‘ladi. Parkinson kasalligida harakatlar amplitudasi kamayishi oqibatida qo‘lyozma maydalanadi — mikrografiya.

Oligokineziyaning (harakatlar sonining kamayishi) ko‘rinishlaridan biri fiziologik sinkineziyalarning (birga kechadigan harakatlar) yo‘qligidir. Yurishda qo‘llar odatdagidek erkin tebranmaydi, balki tanaga yopishib turadi (axeyrokinez). Yuqoriga qaraganda peshona tirishmaydi. Barmoqlarni musht qilib siqqanda qo‘l panjasi yozilmaydi. Bemor bir vaqtning o‘zida bir nechta maqsadli harakatni bajara olmaydi. Barcha harakatlari avtomatik harakatlarga o‘xshaydi.

Mushaklar rigidligi — mushak tonusining plastik turda bir tekis ortishi. Qo‘l-oyoqlar bukilib-yozilganda berilgan holatda qotib qoladi. Mushak tonusining bunday ortishi «plastik mumsimon egiluvchanlik» deb ataladi. Muayyan mushak guruhlarida rigidlik ustun bo‘lishi o‘ziga xos iltimos qiluvchi holatini (shuningdek, «maneken holati» deb ataladi) shakllantiradi: bemor bukchayadi, boshi oldinga egiladi, tirsak bo‘g‘imlarida yarim bukilgan qo‘llari tanasiga yopishadi, oyoqlari ham son-chanoq va tizza bo‘g‘imlarida biroz bukilgan bo‘ladi. Bilak, boshni passiv bukib-yozganda yoki bilak-kaft bo‘g‘imida aylana harakatlar qilinganda mushak tarangligining o‘ziga xos uzilib-uzilib, pog‘onama-pog‘ona o‘zgarishi — «tishli g‘ildirak belgisi» deb ataladi».

Mushak tonusidagi o‘zgarishlar harakatdan keyin qo‘l-oyoqning dastlabki holatiga qaytish tendensiyasini buzadi. Masalan, oyoq panjasi keskin passiv ravishda yuqoriga bukilganda, bir muddat shu holatda qoladi — Vestfal fenomeni.

Postural beqarorlik kasallikning kech bosqichlarida rivojlanadi. Bemor inersiyani — tinch holatdagisini ham, harakatdagisini ham — yengishga qiynaladi. Harakatni boshlash, boshlagach esa uni to‘xtatish qiyinlashadi. Propulsiya (lot. propulsio — oldinga itarilish), lateropulsiya va retropulsiya paydo bo‘ladi. Bunda bemor oldinga, yon tomonga yoki orqaga harakat boshlaganda, gavdasi oyoqlaridan oldinga o‘tib ketgandek bo‘ladi, natijada og‘irlik markazi buziladi. Odam muvozanatini yo‘qotib yiqiladi. Ba’zan bemorlarda «paradoksal kineziyalar» kuzatiladi: hissiy kechinmalar, uyqudan keyingi holat yoki boshqa omillar sababli bemor erkin yura boshlaydi va kasallikka xos belgilar yo‘qoladi. Bir necha soatdan keyin belgilar yana qaytadi.

Vegetativ va ruhiy buzilishlar. Harakat buzilishlaridan tashqari, Parkinson kasalligida vegetativ buzilishlar, shuningdek, moddalar almashinuvi buzilishlari kuzatiladi. Buning oqibatida ozib ketish (kaxeksiya) yoki semirish yuz berishi mumkin. Sekretsiya buzilishlari, ayniqsa, yuz terisining yog‘lanishi, so‘lak ajralishining kuchayishi va ortiqcha terlash bilan namoyon bo‘ladi.

Parkinson kasalligida ruhiy buzilishlar kasallikning o‘zi yoki unga qarshi qo‘llanadigan dorilar ta’sirida paydo bo‘lishi mumkin. Psixozning dastlabki belgilari (qo‘rquv, sarosima, uyqusizlik, yo‘nalishni aniqlash buzilishi bilan kechuvchi gallyutsinator-paranoid holat) ambulator bemorlarning 20 foizida va og‘ir parkinsonizmga chalinganlarning uchdan ikki qismida kuzatiladi. Aqliy zaiflashish keksalikdagi demensiyaga qaraganda yengilroq namoyon bo‘ladi. Bemorlarning 47 foizida depressiya, 40 foizida uyqu buzilishi va patologik charchoq kuzatiladi. Bemorlar tashabbussiz, sust, ba’zan esa bezovta qiladigan darajada bir xil savollarni takrorlaydigan bo‘lib qoladi.

Kasallikning bir necha klinik shakli farqlanadi: rigid-bradikinetik, tremor-rigid va tremorli shakllar.

• Rigid-bradikinetik shakl mushak tonusining plastik turda ortishi, faol harakatlarning tobora sekinlashib, oxir-oqibat harakatsizlikka olib kelishi bilan tavsiflanadi. Mushak kontrakturalari paydo bo‘ladi. «Maneken holati» («iltimos qiluvchi holati») xosdir.
• Tremor-rigid shakl qo‘l-oyoqlar, ayniqsa ularning distal qismlari tremori hamda ixtiyoriy harakatlarning cheklanishi bilan tavsiflanadi.
• Tremorli shaklga qo‘l-oyoqlar, til, bosh va pastki jag‘ning doimiy yoki deyarli doimiy, o‘rta hamda katta amplitudali titrashi xosdir. Mushak tonusi me’yorda yoki biroz oshgan bo‘ladi. Ixtiyoriy harakatlar sur’ati saqlanadi.

Ko‘pchilik hollarda Parkinson kasalligini tashxislash qiyinchilik tug‘dirmaydi: bemorda gipokineziya va quyidagi belgilardan biri — tinch holatdagi tremor, rigidlik yoki postural buzilishlar — bo‘lishi hamda levodopa qabul qilganda ijobiy ta’sir kuzatilishi kifoya. Kasallikning dastlabki bosqichlarida belgilar kuchsiz yoki sezilarsiz bo‘lsa, postural reflekslarni (holat reflekslarini), jumladan yuqorida tasvirlangan Vestfal fenomenini va Fua–Tevenar fenomenini (boldir fenomenini) aniqlash to‘g‘ri tashxis qo‘yishga yordam beradi. Bu reflekslar mushaklarning plastik tonusi ortishi natijasida yuzaga keladi. Boldir fenomeni shunday namoyon bo‘ladi: qorni bilan yotgan bemorning tizzasidan maksimal bukilgan oyog‘i sekin tushadi va odatda to‘liq yozilmaydi.

Parkinson kasalligini boshqa kasalliklardan farqlash ikki bosqichda amalga oshiriladi. Parkinsonizmga o‘xshash belgilar kuzatiladigan holatlar va jarayonlarni istisno qilish kerak. Agar bemorda parkinsonizm bo‘lsa, ushbu sindrom turli kasalliklarda ham uchrashini hisobga olish lozim.

Parkinsonizmga xos belgilar quyidagi buzilishlarda ham uchraydi:

• psixomotor sustlashish — depressiya, katatonik stupor, isteriya, gipersomniya;
• mushaklar gipertonusi — neyromiotoniya, «qotib qolgan odam» sindromi;
• apraksiya bilan kechadigan yurish buzilishi — normal bosimli gidrotsefaliya, , miya o‘smalari va boshqalar;
• tremor — miyacha.

zararlanishi. Parkinsonizmga yana ko‘plab kasalliklar sabab bo‘lishi mumkin. Ko‘pchilik hollarda (~80 foiz) u Parkinson kasalligi oqibatidagi nigrostriatal tizimning zararlanishi tufayli yuzaga keladi. Markaziy nerv tizimining tegishli qismlari boshqa sabablarga ko‘ra shikastlansa, toksik, doriga bog‘liq, postentsefalitik, tomirga bog‘liq, jarohatdan keyingi va boshqa parkinsonizm turlari rivojlanishi mumkin.

Ko‘plab kasalliklarda parkinsonizm sindromi markaziy nerv tizimining boshqa bo‘limlari zararlanishi belgilari bilan birga rivojlanadi. Bunday kasalliklar guruhi «parkinson-plyus» deb ataladi.

2022-yilda Kobe universiteti va Xirosima universiteti tadqiqotchilari Parkinson kasalligini ilk bosqichlarda test yordamida 85–88 foizgacha aniqlik bilan aniqlashga imkon beradigan yangi biomarkerni topdilar. Bu — sitoxrom P450.

^* Uchrash chastotasi ko‘rsatilmagan parkinsonizm shakllari kamdan-kam tashxislanadi; ular jami 2,2 foizni tashkil qiladi.

Yevropa Parkinson kasalligi assotsiatsiyasining so‘nggi kelishuvlariga binoan parkinsonizm sindromi to‘rt guruhga bo‘linadi:

• idiopatik parkinsonizm
• parkinsonizmning genetik shakllari, oilaviy parkinsonizm sindromi — gen joylashuvi bilan belgilanadigan irsiy shakl (masalan, PARK1)
• boshqa neyrodegenerativ kasalliklarda uchraydigan parkinsonizm (atipik parkinsonizm shakllari, qo‘shimcha belgilar tufayli ba’zan «parkinsonizm-plyus sindromi» deb ataladi)
• simptomatik Parkinson sindromlari — masalan, ayrim dorilar, amfetaminlar, jarohatlar, o‘smalar, zaharli moddalar ta’siri, endokrin--metabolik buzilishlar va yallig‘lanish-yuqumli kasalliklar oqibatida yuzaga keladigan shakllar

Idiopatik va atipik parkinsonizm neyrodegenerativ kasalliklarning ko‘rinishlari sifatida sinukleinopatiyalar^[ingl.] (idiopatik parkinsonizm, multisistem atrofiyasi, Levi tanachalari bilan bog‘liq demensiya) yoki tauopatiyalar ( (progressiv supranuklear nigoh parezi, kortikobazal demensiya) sifatida tasniflanishi mumkin.

1992-yilda britaniyalik shifokor Xyuz Parkinson kasalligini 93 foizgacha aniqlikda tashxislash imkonini beradigan mezonlarni taklif qilgan (autopsiya):

1. ma’lumotlariga ko‘ra). Gipokineziyaning mavjudligi va quyidagi belgilardan kamida bittasi: rigidlik, 4–6 Gs chastotadagi tinch holat tremori, postural buzilishlar.
2. Kasallikning assimetrik boshlanishi (gemiparkinsonizm bosqichi).
3. Kasallikning progressiv kechishi.
4. Anamnezda ikkilamchi parkinsonizmning ehtimoliy etiologik omillari (neyroleptiklarni qabul qilish, ishonchli tasdiqlangan entsefalit, miya qon aylanishining o‘tkir buzilishlari, takroriy yoki og‘ir bosh miya jarohatlari).
5. ) bo‘lmasligi. Quyidagi belgilar bo‘lmasligi:

a) kasallikning barcha bosqichlarida

• yaqqol miyacha va/yoki piramidal belgilar
• ko‘z qarashining supranuklear falajligi
• okulogir krizlar

b) kasallikning ilk bosqichlarida

• og‘ir postural buzilishlar
• og‘ir progressiv vegetativ yetishmovchilik
• og‘ir demensiya

Bu mezonlarga faqat ilmiy tadqiqotlar uchun bemorlarni tanlashda qat’iy amal qilish kerak. Dastlabki tashxis uchun birinchi ikkita bandning bajarilishi kifoya.

Tibbiyotda eng ko‘p qo‘llanadigan tasnif — Xyon va Yar bo‘yicha parkinsonizm bosqichlari tasnifi. U ilk bor 1967-yilda Neurology jurnalida Margaret Xyon (ingl. Hoehn) va Melvin Yar (ingl. Yahr). Dastlab unda Parkinson kasalligi rivojlanishining 5 bosqichi (1–5) tasvirlangan. Keyinroq shkala o‘zgartirilib, 0, 1,5 va 2,5-bosqichlar qo‘shilgan.

• 0-bosqich — kasallik belgilari yo‘q.
• 1-bosqich — belgilar bir qo‘l yoki oyoqda namoyon bo‘ladi.
  • 1,5-bosqich — belgilar bitta qo‘l yoki oyoq hamda gavdada kuzatiladi.
• 2-bosqich — postural beqarorliksiz ikki tomonlama belgilar kuzatiladi.
  • 2,5-bosqich — postural beqarorlik bilan ikki tomonlama belgilar mavjud. Bemor turtki natijasida yuzaga keladigan inersiyani yenga oladi.
• 3-bosqich — ikki tomonlama belgilar, postural beqarorlik mavjud. Bemor o‘ziga o‘zi xizmat qila oladi.
• 4-bosqich — harakatlanishning keskin cheklanishi, begona yordamga ehtiyoj. Biroq bemor tayanchsiz yurishi va/yoki tik turishi mumkin.
• 5-bosqich — bemor aravacha yoki to‘shakka bog‘lanib qoladi. Og‘ir nogironlik holati.

Parkinson kasalligining etiologiyasi va patogenezini o‘rganish, shuningdek, yangi davolash usullarini ishlab chiqishda hayvonlarda sun’iy hosil qilinadigan kasallik «modellari» keng qo‘llanadi. Model hayvonlari sifatida odatda genetik o‘zgartirilgan sichqon liniyalari hamda maymunlar — rezus makakalar va marmozetlar ishlatiladi. Maymunlarda kasallik belgilari odatda 1-metil-4-fenil-1,2,3,6-tetragidropiridin (MPTP) yoki 6-gidroksidofamin (6-OHDA) yordamida keltirib chiqariladi. Bundan tashqari, miyada α-sinuklein tanlab ortiqcha ekspressiya qilinadigan transgen maymunlar olingan bo‘lib, ularda Parkinson kasalligi belgilari rivojlangan.

2020-yilda model sichqonlarda astrositlardagi polipirimidin bog‘lovchi oqsil (PTB1) sintezini to‘xtatish orqali Parkinson kasalligi belgilari muvaffaqiyatli bartaraf etilgan. Natijada bo‘linayotgan astrositlar neyronlarga qayta dasturlangan. Bunday qayta dasturlash odamlarda Parkinson kasalligi rivojlanishini to‘xtata oladimi — noma’lum. Bundan tashqari, model sichqonlarda Parkinson kasalligi belgilarini bartaraf etishda quyidagi modda samara berishi mumkinligi haqida ma’lumotlar bor: farnezol.

2011-yildan boshlab PD01 vaksinasi bo‘yicha bir qator klinik sinovlar o‘tkazilmoqda. PD01 maxsus antitanalar ishlab chiqarilishi orqali α-sinuklein hosil bo‘lishini to‘sadi, deb taxmin qilinadi. Preparatni qabul qilgan birinchi guruhdagi barcha ko‘ngillilarda holatni barqarorlashtirishga erishilgan. Ishtirokchilarning 50 foizida α-sinukleinga qarshi antitanalar aniqlangan. Klinik sinovlar 2016–2017-yillarda tugashi rejalashtirilgan edi.

Ketogen parhez neyrohimoyalovchi va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlari tufayli davolovchi salohiyatga ega. 2019-yildagi dastlabki tadqiqotda parhezga rioya qilingandan atigi 8 hafta o‘tib bemorlarda sezilarli kognitiv yaxshilanish aniqlangan.

2019-yil yanvarida Melburn universitetining matbuot xizmati Parkinson kasalligi, ALS va keksalik demensiyasini davolash uchun 15 yil davomida ishlab chiqilgan preparat sinovlari natijalarini e’lon qilgan. Xabarga ko‘ra, CuATSM bilan tajribaviy davolashdan o‘tgan bemorlarning 70 foizida harakat neyronlari kasalligining rivojlanishi barqaror va sezilarli sekinlashgani, kognitiv hamda klinik belgilar yaxshilangani qayd etilgan. Klinik sinovlarning ikkinchi bosqichi 2019-yilga belgilangan.

2019-yil fevralida Buyuk Britaniyaning Bristol universiteti ishtirokida o‘tkazilgan klinik sinovlarning yakuniy hisoboti e’lon qilingan. 41 nafar ko‘ngilli ikki tomonlama ko‘r, randomizatsiyalangan, platsebo nazoratli 2-bosqich tadqiqotda qatnashgan. Ishtirokchilarga neyrotrofin — gliyalardan kelib chiqadigan neyrotrofik omil^[ingl.] (GDNF) preparati bosim ostida striatumning har ikkala tomoniga bosh miya ichiga to‘rtta juda ingichka kateter orqali kiritilgan. Tajriba 18 oy davom etgan. Dastlabki 9 oyda ishtirokchilar tasodifiy tarzda ikki guruhga ajratilgan: birinchi guruhga GDNF, ikkinchisiga platsebo yuborilgan. Tajribaning ikkinchi qismida barcha ishtirokchilar preparatni olgan. Aksariyat ishtirokchilarning holati yaxshilangan bo‘lsa-da, tajribaning birinchi qismida birinchi guruhda platsebo olgan guruhga nisbatan talab etilgan 20 foizlik yaxshilanish chegarasiga erishilmagan (noma’lum sababga ko‘ra Parkinson kasalligida platsebo ham sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi). Shunga qaramay, MRT natijalari ishtirokchilarning mazkur miya sohasidagi neyronlari miqdori sezilarli tiklanganini ko‘rsatgan. Tadqiqot mualliflarining ta’kidlashicha, yaxshilanish «Parkinson kasalligini jarrohlik yo‘li bilan yetkaziladigan o‘sish omillari orqali davolashga oid tadqiqotlarda ilgari kuzatilgan barcha natijalardan ancha ustun». Keyingi tadqiqotlar preparat dozasini ko‘paytirish va kuzatuv muddatini uzaytirish bemorlarning kasallik bosqichiga qarab aniqroq natijalar berishi mumkinligini ko‘rsatgan.

2025-yil aprelida Kioto universiteti olimlari induksiyalangan o‘zak hujayralar (iPS-hujayralar) yordamida Parkinson kasalligini davolashga oid ikki yillik klinik tadqiqot natijalarini e’lon qildi. Usul dofamin ishlab chiqaradigan neyronlarga aylanuvchi hujayralarni miyaga ko‘chirib o‘tkazishdan iborat edi. 50–69 yoshli yetti nafar bemorda usul klinik foyda berishi mumkinligini ko‘rsatdi.

Prognoz shartli ravishda noqulay: Parkinson kasalligi izchil rivojlanib boradi. Harakat buzilishlari belgilari eng tez kuchayadi. Davolanmagan bemorlar kasallik boshlanganidan o‘rtacha 8 yil o‘tib o‘ziga mustaqil xizmat qilish qobiliyatini yo‘qotadi, 10 yildan keyin esa to‘shakka mixlanib qoladi. 2011-yilning ikkinchi yarmiga kelib bemorlarning mutlaq ko‘pchiligi tegishli davolashni olayotgan edi. Ushbu guruhda prognoz yetarli davolanmagan bemorlarnikiga qaraganda yaxshiroq. Levodopa qabul qiladigan odamlar o‘rtacha 15 yildan keyin ularga yordam beruvchi shaxslarga qaram bo‘lib qoladi. Biroq har bir bemorda kasallikning rivojlanish tezligi turlicha bo‘ladi. Parkinson kasalligi nisbatan erta boshlansa, harakat faolligi buzilishlari tezroq kuchayishi; birinchi belgilar 70 yosh va undan katta yoshlarda paydo bo‘lsa, ruhiy buzilishlar ustunlik qilishi qayd etilgan.

To‘g‘ri davolash bemorning mehnatga layoqatini yo‘qotishiga olib keladigan qator belgilar (mushaklar rigidligi, gipokineziya, postural beqarorlik va boshqalar) rivojlanishini sekinlashtiradi. Biroq kasallik boshlanganidan 10 yil o‘tgach, mehnatga layoqat bemorlarning aksariyatida sezilarli kamayadi.

Bemorlarning umr ko‘rish davomiyligi qisqaradi. Ularning mehnatga layoqati barqaror va qaytmas ravishda yo‘qoladi. Nevrologik buzilishlarning og‘irligiga qarab bemorlarga nogironlik guruhi belgilanadi.

Kasallik turli ijtimoiy guruh va kasb vakillarini zararlaydi. Asta-sekin rivojlanib, bemorning mehnat qobiliyatini pasaytiradi.

Ushbu kasallik ayrim mashhur siyosatchilar, davlat va din arboblarida tashxislangan. Parkinson kasalligi tashxisi Rim papasi Ioann Pavel IIga 1993-yilda qo‘yilgan. Vatikan pontifik kasalligini 2003-yilda rasman tan olgan. Shunday qilib, Ioann Pavel II umrining so‘nggi 12 yilida parkinsonizm belgilari bilan yashagan. Xitoy davlat arbobi Mao Szedun umrining oxirgi yillarida kasalligi tufayli siyosiy faoliyatdan chekingan. Falastin yetakchisi Yosir Arofatning Parkinson kasalligi rasman tasdiqlanmagan. Biroq uning umrining so‘nggi yillarida kuchli tremor kuzatilgani bu kasallik ehtimolini taxmin qilishga sabab bo‘lgan. Diktator Fransisko Frankoning Parkinson kasalligi Ispaniya tarixiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Qirol Xuan Karlos xotiralariga ko‘ra: «Franko 100 yil yashash uchun yaratilgandek odam edi. Chekmasdi, ichmasdi, ovqatga ham haddan tashqari berilmasdi. Juda tartibli hayot kechirar, ko‘p vaqtini ochiq havoda o‘tkazib, ov yoki „Asor“ kemasida baliq tutish bilan shug‘ullanardi». Kasallik uning uchun katta kutilmagan hodisa bo‘lgan. Franko hokimiyatni topshirish to‘g‘risidagi farmonni tayyorlashni buyurgan va 1973-yilda hukumat raisi lavozimidan ketgan.

San’at va ilm-fan namoyandalari orasida Parkinson kasalligi Salvador Dali, mashhur italyan va sovet fizigi Bruno Pontekorvo, matematik Andrey Kolmogorov, britaniyalik yozuvchi Artur Kyostler, sovet va rus shoiri Andrey Voznesenskiy, britaniyalik rok musiqachilari Glenn Tipton va Ozzi Osborn, R&B musiqachisi va Earth, Wind & Fire guruhining asoschisi Moris Uayt. Ispan rassomi va haykaltaroshi Salvador Daliga vafotidan 8 yil oldin, 1981-yilda tashxis qo‘yilgan. Britaniyalik yozuvchi Artur Kyostlerda kasallik belgilari 1976-yilda paydo bo‘lgan. Qo‘llaridagi kuchli titrash yozishga xalaqit berganiga qaramay, u yana bir nechta asar yaratgan. Shoir — oltmishinchi yillar avlodi vakili Andrey Voznesenskiy 15 yil davomida kasallik bilan yashab, uning asoratlaridan vafot etgan. Parkinson kasalligi asoratlari tufayli 101 yoshida vafot etgan yana bir shaxs — Jak Fresko, amerikalik ishlab chiqarish muhandisi, , sanoat dizayneri va futurolog.

Kasallik sportchilarda ham uchraydi. Parkinson kasalligi rivojlanishi ularni professional sportni tark etishga majbur qiladi. 40 yoshga to‘lmasidan amerikalik bokschi Muhammad Aliga Parkinson kasalligi tashxisi qo‘yilgan. Ko‘p karra chempion sport faoliyatini tugatishga majbur bo‘lgan. U 35 yil kasallik bilan kurashib, 74 yoshida vafot etgan. Boshqa mashhur sportchilar qatorida amerikalik avtopoygachi Fil Xill va basketbolchi Brayan Grant ham bor.

Mashhur kinoaktyorlar orasida Parkinson kasalligi Maykl Jey Foks, Debora Kerr, Vinsent Prays va Robin Uilyamsda tashxislangan. Sovet va rus aktyori Mixail Ulyanov umrining oxirgi 15 yilida ushbu kasallikdan aziyat chekkan. Amerikalik-kanadalik aktyor Maykl Jey Foksga kasallik 1991-yilda, u endigina 30 yoshga kirganida tashxislangan. Keyinchalik u «Maykl Jey Foks jamg‘armasi^[ingl.]» nomli Parkinson kasalligini tadqiq etuvchi jamoat tashkilotini tuzgan. Tashkilot parkinsonizmga chalingan odamlarga yordam beradi va tadqiqotlarni moliyalashtiradi. Foksning o‘ziga talamotomiya.

2016-yilda Parkinson kasalligi tashxisi qo‘yilgan mashhur rossiyalik modelyer — Vyacheslav Zaytsev.

• Parkinson kasalligi // Neyrodegenerativ kasalliklar: o‘quv qo‘llanma / Tuzuvchilar: R. V. Magjanov, K. Z. Baxtiyarova, E. V. Pervushina. — Ufa: Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligining Boshqird davlat tibbiyot universiteti, 2018. — B. 31—50. — 96 b.

• Parkinson kasalligi va harakat buzilishlarini o‘rganish milliy jamiyati
• Yevropa Parkinson kasalligi assotsiatsiyasi (EPDA) ko‘rsatmalari
• Parkinson kasalligi
• Parkinson kasalligini keltirib chiqaradigan gen aniqlangan.
• Zdorovaya tema.ru — «Zdorovaya tema» tibbiy ma’lumotnoma saytida Parkinson kasalligi haqida.
• Parkinson kasalligi forumi (ingl.).
• Sankt-Peterburgdagi Parkinson kasalligiga chalingan nogironlar jamoat tashkiloti.
• Parkinson kasalligi — MDTV tibbiy kanalidagi videoyozuv, ruscha tarjimasi bilan.
• Parkinson kasalligi — «Demensiya.com» neyrodegenerativ kasalliklar saytida Parkinson kasalligi haqida.
• Parkinson kasalligida atrof-muhit xavf omillari (ingliz tilida, Google tarjimasi bilan)
• I. S. Lutskiy, S. K. Yevtushenko, V. A. Simonyan «Parkinson kasalligi (klinikasi, tashxislash, davolash tamoyillari)» simpoziumi // Diplomdan keyingi ta’lim. — 2011. — № 5 (43).