Qon tomirlari — inson, hayvonlar tanasidagi elastik naychasimon tuzilmalar bo‘lib, ular orqali ritmik qisqaruvchi yurak yoki pulsatsiyalanuvchi tomir taʼsirida qon butun organizm bo‘ylab harakatlanadi: aʼzo va to‘qimalarga arteriyalar, arteriolalar va kapillyarlar orqali, ulardan yurakka esa venulalar va venalar orqali oqadi.
Qon tomirlarining tasnifi
Qon aylanish tizimining tomirlari orasida arteriyalar, venalar va mikrotsirkulyator o‘zan tomirlari farqlanadi; so‘nggi guruh arteriyalar va venalar orasidagi aloqani taʼminlaydi hamda arteriolalar, kapillyarlar, venulalar va arteriolo-venulyar anastomozlarni o‘z ichiga oladi. Turli turdagi tomirlar nafaqat diametri, balki to‘qima tarkibi va funksional xususiyatlari bilan ham farqlanadi.
- Arteriyalar — qon yurakdan uzoqlashib oqadigan tomirlar. Arteriyalarning devori qalin bo‘lib, unda mushak tolalari, shuningdek, kollagen va elastik tolalar mavjud. Ular juda mustahkam hamda yurak haydayotgan qon miqdoriga qarab torayishi yoki kengayishi mumkin. Arteriyalardan oqayotgan qon kislorod bilan to‘yingan (bundan o‘pka arteriyasi mustasno, chunki undan venoz qon oqadi).
- Arteriolalar — kapillyarlardan bevosita oldin joylashgan kichik arteriyalar (diametri 300 mkm dan kam). Ularning devorida silliq mushak tolalari ustunlik qiladi. Shu sababli arteriolalar o‘z bo‘shlig‘ining kengligini va, demak, qon oqimiga qarshilikni o‘zgartira oladi. Eng kichik arteriolalar — prekapillyar arteriolalar yoki prekapillyarlar — devorida faqat ayrim silliq mushak hujayralarini saqlab qoladi.
- Kapillyarlar — eng mayda qon tomirlari bo‘lib, devorlari shunchalik yupqaki, moddalar ular orqali erkin o‘ta oladi. Bo‘shlig‘ining diametri 3 dan 11 mkm gacha, inson organizmidagi umumiy soni esa taxminan 40 milliardni tashkil etadi. Hozirgi tasavvurlarga ko‘ra, ularning umumiy uzunligi taxminan 9000-19 000 km. Silliq mushak hujayralari bo‘lmagan kapillyar devori orqali qondan hujayralarga oziq moddalar va kislorod o‘tadi, hujayralardan qonga esa karbonat angidrid va modda almashinuvining boshqa chiqindi mahsulotlari o‘tadi.
- Venulalar — katta qon aylanish doirasida kapillyarlardan venalarga kislorodga kambag‘al va modda almashinuvi chiqindilariga boy qon oqib o‘tishini taʼminlaydigan kichik qon tomirlari. Ularning bir turi kapillyarlarga tutashuvchi postkapillyar venulalar (postkapillyarlar) bo‘lib, ularning diametri 20 dan 30 mkm gacha; ikkinchi turi esa diametri 20—50 mkm bo‘lgan, venalarga quyiluvchi yig‘uvchi venulalardir.
- Venalar — qon yurak tomon oqadigan tomirlar. Venalar yiriklashgan sari ularning soni kamayib boradi va oxir-oqibat faqat ikkita vena — yuqori va pastki kovak venalar qoladi; ular o‘ng bo‘lmachaga quyiladi. Venalarning devori arteriyalarnikidan yupqaroq bo‘lib, shunga mos ravishda ularda mushak tolalari va elastik tuzilmalar kamroq bo‘ladi.
- Arteriolo-venulyar anastomozlar — qonning kapillyar o‘zanni chetlab o‘tib, arterioladan to‘g‘ridan-to‘g‘ri venulaga o‘tishini taʼminlaydigan tomirlar. Ularning devorida bunday qon oqimini boshqaruvchi yaxshi rivojlangan silliq mushak hujayralari qavati mavjud.
Qon tomirlarining tuzilishi
Barcha arteriya va venalarning devori uchta pardadan iborat:
- Ichki qavat (lot. tunica intima, tunica interna). Eng yupqa qavatdir. Uning bir qatlamli yassi hujayralari endoteliy (yoki bir qavatli yassi epiteliy) deb ataladi. Bu hujayralar polisaxaridli hujayralararo matriks orqali birikkan va yupqa subendotelial biriktiruvchi to‘qima qavati bilan o‘ralgan. Bu to‘qima aylana bo‘ylab joylashgan va ichki elastik membrana deb ataladigan elastik tasmasimon tuzilmalar bilan tutashadi. Ichki qavatdagi yupqa bazal membrana elastik tolalardan iborat bo‘lib, tomir yo‘nalishiga parallel joylashgan;
- O‘rta qavat (lot. tunica media) — arteriyalar devorining eng qalin qavati. U aylana bo‘ylab joylashgan elastik tolalar, biriktiruvchi to‘qima va polisaxarid moddalardan iborat. Ikkinchi va uchinchi qavatlar tashqi elastik membrana deb ataladigan yana bir qalin elastik tasma bilan ajralgan. O‘rta qavat (ayniqsa arteriyalarda) tomir diametrini boshqaradigan silliq mushaklarga boy bo‘lishi mumkin. Venalarda tashqi elastik membrana bo‘lmaydi, faqat ichki elastik membrana mavjud. Arteriyalarning o‘rta qavati venalarnikiga qaraganda qalinroq;
- Tashqi qavat (lot. tunica adventitia) — adventitsial parda bo‘lib, venalardagi eng qalin qavatdir. U butunlay biriktiruvchi to‘qimadan tashkil topgan. Shuningdek, unda nervlar (lot. nervi vasorum) mavjud; yirik qon tomirlarida (masalan, aortada) — tomirlarning o‘z tomirlari (lot. vasa vasorum).
Qon tomir kasalliklari
Adabiyotlar
- Gistologiya, sitologiya va embriologiya. 6-nashr / Yu. I. Afanasyev, S. L. Kuznetsov, N. A. Yurina tahriri ostida. — M.: Meditsina, 2004. — 768 bet — ISBN 5-225-04858-7.
- Sapin M. R., Bilich G. L. Odam anatomiyasi: 3 jildda. 2-jild. 3-nashr. — M.: GEOTAR-Media, 2009. — 496 bet — ISBN 978-5-9704-1373-9.
- Shimkevich V. M. Qon tomirlar tizimi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
