Akson (qadimgi yunoncha ἄξων — “o‘q”) — neyrit, ya’ni nerv hujayrasining (neyronning) uzun silindrsimon o‘simtasi bo‘lib, nerv impulslari hujayra tanasi (soma)dan innervatsiya qilinadigan a’zolar va boshqa nerv hujayralariga aynan shu yo‘l orqali uzatiladi.
9 kunlik sichqonchaning aksoni
Har bir neyron bitta aksonga, hujayra tanasiga (perikarion) va bir necha dendritlarga ega bo‘ladi; dendritlar soniga qarab nerv hujayralari unipolyar, bipolyar yoki multipolyar turlarga bo‘linadi. Nerv impulsi uzatilishi dendritlardan (yoki hujayra tanasidan) aksonga yo‘naladi, so‘ng hosil bo‘lgan harakat potensiali (action potential) aksonning boshlang‘ich segmentidan dendritlarga qarab ham uzatilishi mumkin. Agar nerv to‘qimasida akson keyingi nerv hujayrasining tanasi bilan tutashsa, bunday kontakt akso-somatik, dendritlar bilan tutashsa — akso-dendritik, boshqa akson bilan tutashsa — akso-aksonal deb ataladi (bu kam uchraydigan tur bo‘lib, asosan markaziy nerv tizimida — MNTda uchraydi).
Aksonning oxirgi bo‘limlari — terminal(lar) — tarmoqlanib, boshqa nerv, mushak yoki bez hujayralari bilan aloqa qiladi. Akson uchida sinaptik tugash (sinaptik oxir) joylashadi — bu terminalning hujayra-nishon (target cell) bilan tutashadigan yakuniy qismi. Sinaptik tugash hujayra-nishonning postsinaptik membranasi bilan birgalikda sinapsni hosil qiladi. Qo‘zg‘alish (uyg‘onish) sinapslar orqali uzatiladi.
Xususiyatlar
Aksonning oziqlanishi va o‘sishi neyron tanasiga bog‘liq: akson kesib yuborilsa, uning periferik qismi nobud bo‘ladi, markaziy qismi esa yashovchanligini saqlab qoladi.
Diametri bir necha mikron bo‘lganida ham, yirik hayvonlarda akson uzunligi 1 metr va undan ham oshishi mumkin (masalan, orqa miya neyronlaridan oyoq-qo‘llarga boradigan aksonlar).
Ko‘plab umurtqasizlarda (kalmarlar, halqali chuvalchanglar, foronidlar, qisqichbaqasimonlar) qalinligi yuzlab mkm bo‘lgan gigant aksonlar uchraydi (kalmarlarida — 2–3 mm gacha). Odatda bunday aksonlar mushaklarga signal uzatib, “qochish reaksiyasi”ni (iniga tortilib ketish, tez suzish va boshqalar) ta’minlaydi. Qolgan sharoitlar bir xil bo‘lganda, akson diametri kattalashgan sari unda nerv impulslarini o‘tkazish tezligi ham ortadi.
Tuzilishi
Akson protoplazmasida — aksoplazma (axoplasm)da — juda nozik tolachalar — neyrofibrillalar, shuningdek mikronaychalar (mikrotubules), mitoxondriyalar va agranulyar (silliq) endoplazmatik to‘r mavjud. Aksonlar miyelin (miyelinli, “miyali”) qobiq bilan qoplangan-qoplanmaganiga qarab miyelinli yoki miyelinsiz nerv tolalarini hosil qiladi.
Aksonlarning miyelin qobig‘i faqat umurtqalilarda bo‘ladi. Uni akson atrofida “o‘ralib” boradigan maxsus Shvann hujayralari (markaziy nerv tizimida — oligodendrotsitlar) hosil qiladi; bu hujayralar orasida miyelin qobiqdan xoli bo‘lib qoladigan bo‘limlar — Ranvye tugunlari (Nodes of Ranvier) joylashadi. Faqat shu tugunlarda potensialga bog‘liq natriy kanallari mavjud bo‘ladi va harakat potensiali qayta-qayta yuzaga keladi. Shu sababli nerv impulsi miyelinlangan tolalar bo‘ylab “sakrab” (saltator) tarqaladi, bu esa tarqalish tezligini bir necha baravar oshiradi. Miyelin qobig‘i bilan qoplangan aksonlar bo‘ylab signal uzatish tezligi 100 metr/sekundgacha yetishi mumkin.
Neyron ichidagi akson
Miyelinsiz aksonlar odatda miyelinli aksonlarga nisbatan kichikroq bo‘ladi; bu farq miyelinli tolalarga nisbatan signal tarqalish tezligidagi yo‘qotishni qisman “qoplaydi”.
Akson neyron tanasi bilan tutashadigan joyda, miya po‘stlog‘ining 5-qavatidagi eng yirik piramidal hujayralarda (“Bettsning gigant piramidalari”) akson tepaligi (axon hillock) joylashgan bo‘ladi. Avvallari postsinaptik potensial aynan shu yerda nerv impulsiga aylantiriladi deb taxmin qilingan, biroq tajriba ma’lumotlari buni tasdiqlamadi. Elektr potensiallarni qayd etish shuni ko‘rsatdiki, nerv impulsi aksonning o‘zida — ya’ni boshlang‘ich segmentda, neyron tanasidan taxminan ~50 mkm masofada — generatsiya qilinadi. Harakat potensiali hosil bo‘lishi uchun aksonning boshlang‘ich segmentida natriy kanallarining konsentratsiyasi yuqori bo‘lishi talab etiladi (neyron tanasidagiga nisbatan yuz martagacha).
Akson tepaligi odatda neyronlarning mutlaq ko‘pchiligida akson boshida uchraydi, biroq, masalan, Purkinye hujayralarida (miyacha po‘stlog‘ida) u bo‘lmaydi.
