Neyromediatorlar (neyrotransmitterlar, vositachilar, «mediatorlar») — bu biologik faol kimyoviy moddalar bo‘lib, ular yordamida elektrokimyoviy impuls nerv hujayrasidan neyronlar o‘rtasidagi sinaptik bo‘shliq orqali uzatiladi, shuningdek, masalan, neyronlardan mushak to‘qimalariga yoki bez (sekretor) hujayralariga ham o‘tkaziladi.

Presinaptik uchlikka kelgan nerv impulsining kelishi sinaptik bo‘shliqqa mediatorning ajralib chiqishiga olib keladi. Mediator molekulalari hujayra membranasidagi maxsus retseptor oqsillari bilan o‘zaro ta’sirlashib, ionlarning membrana orqali oqimini o‘zgartirishga olib keladigan biokimyoviy reaksiyalar zanjirini boshlaydi. Bu esa membrananing depolyarizatsiyasiga va faoliyat potensiali (aktsion potensial)ning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.

Tipik kimyoviy sinaps tuzilishi

Postsinaptik
membrana

Elektrga-
bog‘liq
Ca²⁺ kanali

Sinaptik
pufakcha

Qayta qabul qiluvchi
nasos

Retseptor

Neyromediator

Terminal

Sinaptik bo‘shliq

Dendrit

Klassifikatsiya

An’anaviy ravishda neyromediatorlar uch guruhga bo‘linadi: aminokislotalar, peptidlar va monoaminlar (jumladan katexolaminlar).

Aminokislotalar

• Gamma-aminomoy kislota (GAMK, GABA) — inson va sutemizuvchilarning markaziy nerv tizimidagi eng muhim tormozlovchi neyromediator.
• Glysin — neyromediator sifatida ikki tomonlama ta’sir ko‘rsatadigan aminokislota. Glysin retseptorlari bosh miyaning ko‘plab qismlarida va orqa miyada mavjud. Bu retseptorlarga bog‘lanib, glysin neyronlarga “tormozlovchi” ta’sir ko‘rsatadi, glutamat kabi “qo‘zg‘atuvchi” aminokislotalarning ajralishini kamaytiradi va GAMK ajralishini oshiradi.
  Shuningdek, glysin NMDA-retseptorlarning maxsus uchastkalari bilan bog‘lanib, qo‘zg‘atuvchi neyrotransmitterlar — glutamat va aspartatning signal uzatishida ishtirok etishiga yordam beradi. Orqa miyada glysin motoneyronlarni tormozlaydi; shu tufayli uni nevrologik amaliyotda mushak tonusining oshishini kamaytirish uchun qo‘llash mumkin.
• Glutamin kislota (glutamat) — umurtqali hayvonlar nerv tizimidagi eng keng tarqalgan qo‘zg‘atuvchi neyrotransmitter bo‘lib, kichik miya (mo‘jacha) va orqa miya neyronlarida ham muhim ahamiyatga ega.
• Aspartat (asparagin kislota, asparaginat) — bosh miya po‘stlog‘i neyronlarida qo‘zg‘atuvchi neyromediator sifatida ishtirok etadi.

Katexolaminlar

• Noradrenalin (norepinefrin) — “uyg‘oqlik mediatorlari”ning eng muhimlaridan biri hisoblanadi. Noradrenergik proektsiyalar ko‘tariluvchi retikulyar faollashtiruvchi tizim tarkibiga kiradi. U miyaning ko‘k nuqtasi (lotincha locus coeruleus) va simpatik nerv tizimi uchliklarida mediator vazifasini bajaradi. Markaziy nerv tizimidagi noradrenergik neyronlar soni nisbatan kam (bir necha ming), biroq ular bosh miya bo‘ylab juda keng innervatsiya maydoniga ega.
• Dopamin — ichki mustahkamlash (ichki mukofot) omillaridan biri bo‘lib, miyaning “mukofot tizimi”ning muhim qismi hisoblanadi. U zavq va kutilayotgan zavq (qoniqish) hissi bilan bog‘liq bo‘lib, motivatsiya va o‘rganish jarayonlariga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.

Boshqa monoaminlar

Serotonin — markaziy nerv tizimida (MNT) neyromediator sifatida ishtirok etadi. Serotoninerg neyronlar miya ustunida, xususan Varol ko‘prigi va raphe yadrolarida jamlangan. Ko‘prikdan orqa miyaga tushuvchi proektsiyalar chiqadi, raphe yadrolarining neyronlari esa kichik miya, limbik tizim, bazal gangliyalar va miya po‘stlog‘iga ko‘tariluvchi proektsiyalar beradi.
Dorsal va medial raphe yadrolari neyronlarining aksonlari morfologiyasi, elektro-fiziologik xususiyatlari, innervatsiya qiladigan nishonlari va ayrim moddalarga (masalan, metamfetaminga) sezgirligi jihatidan bir-biridan farq qiladi.

Histamin — markaziy nerv tizimida ma’lum miqdorda histamin mavjud bo‘lib, u neyromediator (yoki neyromodulyator) sifatida ishtirok etishi taxmin qilinadi. Ayrim lipofil histamin antagonistlarining (gemato–ensefalik to‘siqdan o‘tuvchi, masalan, dimedrol kabi antihistamin preparatlar) sedativ ta’siri ularning markaziy histamin retseptorlarini bloklashi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Boshqa vakillar

• Atsetilxolin (acetylcholine) — nerv–mushak uzatishida ishtirok etadi, shuningdek parasimpatik nerv tizimining asosiy neyromediatoridir. U neyromediatorlar orasida xolin hosilasining yagona vakili hisoblanadi.
• Anandamid — neyrotransmitter va neyroregulyator bo‘lib, og‘riq, depressiya, ishtaha, xotira bilan bog‘liq muammolar va reproduktiv funksiyalarning pasayishi mexanizmlarida rol o‘ynaydi. Shuningdek, yurakni ishemiya va reperfuziya bilan bog‘liq aritmogenga ta’sirlarga nisbatan barqarorroq bo‘lishiga yordam beradi.
• 2-araxidonoylglyserin (2-AG) — kannabinoid neyrotransmitter bo‘lib, motor funksiyalarini, og‘riq sezgirligini, tana haroratini va xotirani nazorat qilish jarayonlarida ishtirok etadi.
• ATP (adenozintrifosfat) — neyromediator sifatidagi roli to‘liq aniqlanmagan.
• Vazoaktiv ichak peptidi (VIP, vasoactive intestinal peptide) — neyromediator sifatidagi roli ham yetarlicha oydin emas.
• Taurin — tormozlovchi sinaptik uzatishni ta’minlaydigan neyromediator aminokislotasi sifatida rol o‘ynaydi, tutqanoqqa (epileptik tutilish) qarshi faollikka ega, shuningdek kardiotrop ta’sir ko‘rsatadi.
• Triptamin — sutemizuvchilar bosh miyasida neyromediator va neyrotransmitter sifatida rol o‘ynashi taxmin qilinadi.
• Endokannabinoidlar — hujayralararo signalizatorlar sifatida ular ma’lum monoamin neyrotransmitterlar (masalan, atsetilxolin va dopamin)ga o‘xshasa-da, bir qator jihatlar bilan ulardan farq qiladi. Masalan, ular retrograd signalizatsiyadan foydalanadi: postsinaptik membrana tomonidan ajratilib, presinaptik tomonga ta’sir qiladi. Bundan tashqari, endokannabinoidlar suvda erimaydigan lipofil molekulalar bo‘lib, pufakchalar (vezikulalar)da saqlanmaydi, balki hujayra membranasining ikki qavatli lipid qatlamining ajralmas komponenti sifatida mavjud bo‘ladi. Taxminan, ular “talab bo‘lganda” sintez qilinadi va keyinroq foydalanish uchun zaxirada saqlanmaydi.
• N-atsetilaspartilglutamat (NAAG) — sutemizuvchilar nerv tizimida uchrashish chastotasi bo‘yicha uchinchi o‘rinda turadigan neyromediator. U neyromediatorlarga xos barcha asosiy xususiyatlarga ega: neyronlar va sinaptik pufakchalarda to‘planadi; aksonal uchliklardan faoliyat potensiali boshlangach, kalsiy ta’siri ostida ajralib chiqadi; ekstrasellyulyar fazoda peptidazalar tomonidan gidrolizlanadi. NAAG II guruh metabotrop glutamat retseptorlariga, ayniqsa mGluR3 retseptoriga agonist sifatida ta’sir qiladi va sinaptik bo‘shliqda NAAG-peptidazalar (GCPII, GCPIII) tomonidan NAA va glutamatga parchalanadi.

Bundan tashqari, ayrim yog‘ kislotalari hosilalari (eykozanoidlar va araxidon kislota hosilalari), ayrim purin va pirimidinlar (masalan, adenin) ham neyromediator (yoki neyromodulyator) sifatida rol o‘ynashi ko‘rsatilgan.

Ta’siri

Neyromediatorlar gormonlar kabi birlamchi vositachilar hisoblanadi, biroq ularning sinaptik kimyoviy uzatishdagi ajralishi va ta’sir mexanizmi gormonlardan sezilarli darajada farq qiladi.

Presinaptik hujayrada neyromediator saqlovchi pufakchalar (vezikulalar) uni sinaptik bo‘shliqning juda kichik hajmiga — lokal ravishda — ajratadi. Ajralgan neyromediator sinaptik bo‘shliq orqali diffuziya yo‘li bilan o‘tib, postsinaptik membranadagi retseptorlar bilan bog‘lanadi. Diffuziya nisbatan sekin jarayon bo‘lsa-da, pre- va post-sinaptik membranalarni ajratib turadigan masofa juda kichik (taxminan 0,1 mkm yoki undan ham kam) bo‘lgani uchun bu bosqich juda tez amalga oshadi va neyronlar o‘rtasida yoki neyron bilan mushak o‘rtasida tezkor signal uzatishni ta’minlaydi.

Keyin neyromediatorlar inaktivatsiyalanadi. Neyromediatorlarni inaktivatsiya qilishning ikki asosiy yo‘li mavjud: dezaminatsiya va metillanish.