Osmon mexanikasi — astronomiyaning bir bo‘limi bo‘lib, unda qo‘llanadigan mexanika qonunlari osmon jismlarining, eng avvalo, Quyosh tizimi (Oy, sayyoralar va ularning yo‘ldoshlari, kometalar, kichik osmon jismlari) harakatini o‘rganish va hisoblashga xizmat qiladi; shuningdek, shu harakatlar keltirib chiqaradigan hodisalarni (tutilishlar va boshqalarni) ham o‘rganadi.
Tarix
Iogann Kepler (1571—1630) ilk bor sayyoralar harakatining uchta qonunini aniqladi; keyinchalik bu qonunlar Isaak Nyuton (1643—1727) tomonidan butun olam tortishish qonunida umumlashtirildi.
XVII asrdan XX asr boshlarigacha osmon mexanikasi Nyutonning klassik mexanikasi: mexanik harakat qonunlari va butun olam tortishish qonuniga tayangan holda, Nyuton qonunlarini ifodalovchi tenglamalarni yechish uchun matematik usullarni rivojlantirish orqali taraqqiy etdi.
Osmon mexanikasini sun’iy yo‘ldoshlar va kosmik kemalar harakatiga tatbiq etish astrodinamikani tashkil etadi.
Nyutonning harakat qonunlari
Inersiya qonuni. Bu qonunga ko‘ra, tezlanishsiz harakatlanayotgan sanoq sistemasida (ya’ni inersial sanoq sistemasida), har bir jism, agar unga tashqi kuch ta’sir qilmasa, tinch holatini yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatini saqlab qoladi. Bu Aristotel fizikasi qarashlariga zid bo‘lib, unda jism harakatini saqlab turish uchun unga doimiy ravishda kuch ta’sir etishi kerak, deb hisoblangan. Nyuton qonuniga ko‘ra, tashqi kuch faqat jism tezligini (miqdori va/yoki yo‘nalishini) o‘zgartirish, jumladan, uni harakatga keltirish yoki to‘xtatish uchun zarur. Jism tezligining miqdori yoki yo‘nalishi bo‘yicha o‘zgarish sur’ati tezlanish deb ataladi va bu jismga kuch ta’sir etayotganini ko‘rsatadi. Osmon jismlari uchun kuzatuvlarda aniqlangan tezlanish ularga ta’sir qilayotgan tashqi kuchning yagona ko‘rsatkichidir. Kuch va tezlanish tushunchalari tabiatdagi barcha jismlarning — tennis to‘pidan tortib sayyoralar va galaktikalargacha — harakatini yagona nuqtayi nazardan tushuntirish imkonini beradi.
Egri chiziqli trayektoriya bo‘ylab harakatlanayotgan jism tezlanishga ega bo‘ladi. Shu sababli, Yerning Quyosh atrofidagi orbitasida ham unga doimiy ravishda ta’sir etuvchi kuch bor, degan xulosaga kelindi; bu kuchni gravitatsiya deb atashadi. Osmon mexanikasining vazifasi osmon jismiga ta’sir etayotgan gravitatsiya kuchini aniqlash va uning harakatiga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganishdan iborat.
Kuch qonuni. Agar jismga kuch ta’sir etsa, u tezlanish bilan harakatlanadi; kuch qancha katta bo‘lsa, tezlanish ham shuncha katta bo‘ladi. Biroq bir xil kuch turli jismlarda turlicha tezlanish hosil qiladi. Jismning inertligini (ya’ni tezlanishga qarshiligini) ifodalovchi kattalik uning inert massasi bo‘lib, uni dastlabki yaqinlashuvda «modda miqdori» deb aniqlash mumkin: jism massasi qancha katta bo‘lsa, berilgan kuch ta’sirida uning tezlanishi shuncha kichik bo‘ladi. Demak, Nyutonning ikkinchi qonuniga ko‘ra, jismning tezlanishi unga ta’sir etayotgan kuchga to‘g‘ri proporsional, massasiga esa teskari proporsional. Agar kuzatuvlardan jismning tezlanishi va massasi ma’lum bo‘lsa, bu qonun yordamida unga ta’sir etayotgan kuchni hisoblash mumkin (aslida Nyuton bu qonunning boshqa, murakkabroq ta’rifini bergan: u jismga ta’sir etayotgan kuch shu jism harakat miqdorining o‘zgarish tezligi ekanini ta’kidlagan).
Ta’sir va aks ta’sir qonuni. Bu qonunga ko‘ra, o‘zaro ta’sirlashayotgan jismlar bir-biriga miqdor jihatidan teng, ammo yo‘nalishi qarama-qarshi bo‘lgan kuchlar bilan ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, bir xil kattalikdagi kuch bilan o‘zaro ta’sirlashayotgan ikki jismdan iborat tizimda har bir jismning tezlanishi uning massasiga teskari proporsional bo‘ladi. Demak, ular orasidagi to‘g‘ri chiziqda joylashgan va har bir jismdan uning massasiga teskari proporsional masofada turgan nuqta tezlanishsiz harakatlanadi, garchi jismlarning har biri tezlanish bilan harakat qilsa ham. Bu nuqta massa markazi, uning atrofida yulduzlar qo‘sh yulduz tizimida aylanadi. Agar yulduzlardan biri ikkinchisidan ikki baravar katta massaga ega bo‘lsa, u ikkinchi yulduzga nisbatan massa markaziga ikki baravar yaqinroq joyda harakatlanadi.
Kepler qonunlari
Osmon jismlari harakatini o‘rganish uchun gravitatsiya kuchi bilan tanishamiz. Buni ikki jismning o‘zaro harakati misolida ko‘rib chiqish eng qulay: qo‘shaloq yulduzning tarkibiy qismlari yoki Quyosh atrofida aylanayotgan Yer (soddalik uchun boshqa sayyoralar yo‘q, deb faraz qilamiz). Bunday tizimlarga Kepler qonunlarini qo‘llash mumkin. Bu qonunlar asosida o‘zaro ta’sirlashayotgan ikkala jism ham bir tekislikda harakatlanishi haqidagi fakt yotadi. Demak, gravitatsiya kuchi ham doimo shu tekislikda yo‘nalgan bo‘ladi.
Ellipslar qonuni. Keplerning birinchi qonuniga ko‘ra, Quyosh tizimidagi sayyoralar ellipslar bo‘ylab harakatlanadi; ularning fokuslaridan birida Quyosh joylashgan. Aslida bu qonun faqat ikki jismdan iborat tizim uchun, masalan, qo‘shaloq yulduz yoki bitta yulduz va uning yagona sayyorasi uchun amal qiladi. Biroq Quyosh tizimida ham bu qonun ancha yuqori aniqlikda bajariladi, chunki har bir sayyoraning harakatiga asosan massasi katta bo‘lgan Quyosh ta’sir ko‘rsatadi, qolgan barcha jismlarning ta’siri esa taqqoslab bo‘lmaydigan darajada kuchsiz.
Yuzalar qonuni. Agar sayyoraning faqat o‘rnini emas, balki vaqtni ham qayd etsak, uning orbitasi shakli bilan birga sayyoraning shu orbita bo‘ylab qanday harakatlanishini ham bilishimiz mumkin. Sayyora harakati Keplerning ikkinchi qonuniga bo‘ysunadi. Bu qonunga ko‘ra, Quyosh bilan sayyorani (yoki qo‘shaloq yulduz tarkibiy qismlarini) tutashtiruvchi chiziq teng vaqt oralig‘ida teng yuzalarni «qamrab oladi». Masalan, Quyosh bilan Yerni tutashtiruvchi bu chiziq har sutkada 2⋅1014 kvadrat kilometr maydonni qamrab oladi. Yuzalar qonunidan Quyosh sayyorani ularning markazlarini tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tortishi kelib chiqadi. Buning aksi ham to‘g‘ri: har qanday markaziy kuch uchun Keplerning ikkinchi qonuni amal qiladi.
Manbalar
- Markiz de la Plas. Osmon mexanikasi. Hillard, Gray, Little va Wilkins, 1829 (inglizcha)
- Doggett, LeRoy E. (1997), Osmon mexanikasi, Jon Lankford (tahr.), Astronomiya tarixi: ensiklopediya, Nyu-York: Taylor & Francis, betlar 131—140, ISBN 9780815303220
- Kalvert, Jeyms B. (28-mart 2003), Osmon mexanikasi, Denver universiteti, Arxivlangan 7-sentabr 2006, murojaat sanasi: 21-avgust 2006