
Okean (qadimgi yunoncha Ὠκεανός, qadimgi yunon xudosi Okeanos nomidan olingan) — Jahon okeanining materiklar orasida joylashgan, suv aylanish tizimi va boshqa o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan eng katta suv havzasidir. Okean atmosfera va Yer po‘sti bilan uzluksiz o‘zaro taʼsirda bo‘ladi.
Okeanlar va dengizlarni o‘z ichiga olgan Jahon okeanining yuzasi Yer sirtining taxminan 70,8 % ini (qariyb 361 mln km²) tashkil etadi. Okeanlar tubining relyefi murakkab va xilma-xildir.
Okean tushunchasi boshqa sayyoralar va ularning yo‘ldoshlariga nisbatan ham qo‘llanadi, masalan, Yevropa yo‘ldoshining okeani.
Okeanlarni o‘rganuvchi fan okeanologiya deb ataladi; okean faunasi va florasini biologiyaning okean biologiyasi bo‘limi o‘rganadi.
Antik davrdagi maʼnosi
Qadimgi Rimda Oceanus so‘zi maʼlum dunyoning g‘arbiy qirg‘oqlarini yuvib turuvchi suvlarni, yaʼni ochiq Atlantika okeanini anglatgan. Shu bilan birga, Oceanus Germanicus («German okeani») yoki Oceanus Septentrionalis («Shimoliy okean») iboralari Shimoliy dengizni, Oceanus Britannicus («Britaniya okeani») — La-Mansh bo‘g‘ozi.
Okeanlarning zamonaviy taʼrifi
Jahon okeani — Yer miqyosidagi ulkan dengiz suvi hajmi, gidrosferaning asosiy qismi bo‘lib, uning umumiy maydonining 94,1 % ini tashkil etadi. Bu Yer yuzidagi uzluksiz, lekin yaxlit bo‘lmagan, materiklar va orollarni o‘rab turuvchi hamda tuz tarkibining umumiyligi bilan ajralib turuvchi suv qobig‘idir. Qitʼalar va yirik arxipelaglar Jahon okeanini alohida qismlarga — okeanlarga ajratadi. Okeanlarning yirik hududlari dengizlar, qo‘ltiqlar, bo‘g‘ozlar va boshqalar deb ataladi.
Ayrim manbalarda Jahon okeani to‘rt qismga, boshqalarida esa besh qismga bo‘lingan. 1937—1953-yillarda beshta okean ajratilgan: Tinch, Atlantika, Hind, Shimoliy Muz va Janubiy (yoki Janubiy Muz) okeanlari. «Janubiy okean» atamasi mintaqani tizimli o‘rganish boshlangan XVIII asrdayoq ko‘p marta qo‘llangan. Xalqaro gidrografiya tashkiloti Janubiy okeanni Atlantika, Hind va Tinch okeanlaridan alohida okean sifatida 1937-yilda ajratgan. Buning o‘ziga xos asosi bo‘lgan: uch okean orasidagi janubiy chegaralar ancha shartli, ayni paytda Antarktidaga tutash suvlar o‘ziga xos xususiyatlarga ega hamda Antarktika sirkumpolyar oqimi orqali birlashgan. Biroq keyinchalik Janubiy okeanni alohida ajratishdan voz kechilgan. 2000-yilda Xalqaro gidrografiya tashkiloti okeanlarni beshga bo‘lish to‘g‘risida qaror qabul qilgan, ammo bu qaror hozirgacha ratifikatsiya qilinmagan. Shu bois huquqiy jihatdan faqat 4 ta okean mavjud deb hisoblanadi.
Okeanlarning qisqacha tavsifi

Tinch okeani (yoki Buyuk okean) — Yer yuzidagi maydoni va chuqurligi bo‘yicha eng katta okean. G‘arbda Yevrosiyo va Avstraliya, sharqda Shimoliy va Janubiy Amerika, janubda esa Antarktida materiklari orasida joylashgan. Shimolda Bering bo‘g‘ozi orqali Shimoliy Muz okeani suvlari bilan, janubda esa Atlantika va Hind okeanlari bilan tutashadi. Jahon okeani yuzasining 49,5 % ini egallab, undagi suv hajmining 53 % ini o‘zida jamlagan Tinch okeani shimoldan janubga taxminan 15,8 ming km, sharqdan g‘arbga esa 19,5 ming km cho‘zilgan. Tinch okeanidan taxminan 180-meridian bo‘ylab sana o‘zgarish chizig‘i o‘tadi. Tinch okeanini o‘rganish va undan foydalanish insoniyatning yozma tarixi vujudga kelishidan ancha oldin boshlangan. Okeanda suzish uchun jonkalar, katamaranlar va oddiy sollar ishlatilgan. 1947-yilda balsa daraxti yog‘ochlaridan yasalgan «Kon-Tiki» solida norvegiyalik Tur Xeyerdal boshchiligida o‘tkazilgan ekspeditsiya Tinch okeanini Janubiy Amerikaning markaziy qismidan g‘arbga, Polineziya orollarigacha kesib o‘tish mumkinligini isbotladi. Xitoy jonkalari okean qirg‘oqlari bo‘ylab Hind okeanigacha suzgan (masalan, Chjen Xening yetti sayohati 1405—1433-yillarda). Hozir Tinch okeani qirg‘oqlari va orollari o‘zlashtirilishi hamda aholining joylashishi jihatidan juda notekis. Sanoat rivojlangan eng yirik markazlar AQSH qirg‘oqlarida (Los-Anjelesdan San-Fransiskogacha bo‘lgan hududda), Yaponiya, Xitoy va Janubiy Koreya qirg‘oqlarida joylashgan. Okean Avstraliya va Yangi Zelandiya iqtisodiy hayotida ham katta ahamiyatga ega.

Atlantika okeani — Yerdagi Tinch okeanidan keyin ikkinchi eng katta okean bo‘lib, uning nomi titan Atlas (Atlant)ning yunon mifologiyasidagi nomidan yoki afsonaviy Atlantida oroli nomidan kelib chiqqan. U subarktika kengliklaridan to Antarktidagacha cho‘zilgan. Hind okeani bilan chegarasi Igna burni meridiani (20° shq. u.) bo‘ylab Antarktida qirg‘og‘igacha (Qirolicha Mod Yeri) davom etadi. Tinch okeani bilan chegara Gorn burnidan 68°04’ g‘arbiy uzunlik meridiani bo‘ylab yoki Janubiy Amerikadan Antarktika yarimoroligacha eng qisqa masofa bo‘ylab Dreyk bo‘g‘ozi orqali, Oste orolidan Shternek burnigacha o‘tkaziladi. Shimoliy Muz okeani bilan chegara Gudzon bo‘g‘ozining sharqiy kirishidan boshlanib, Devis bo‘g‘ozi orqali Grenlandiya oroli qirg‘og‘i bo‘ylab Bruster burnigacha, Daniya bo‘g‘ozi orqali Islandiya orolidagi Reydinupyur burnigacha, uning qirg‘og‘i bo‘ylab Gerpir burniga, so‘ngra Farer orollariga, undan Shetland orollariga va 61° shimoliy kenglik bo‘ylab Skandinaviya yarimoroli qirg‘og‘igacha davom etadi. Atlantika okeani dengizlari, qo‘ltiqlari va bo‘g‘ozlarining maydoni 14,69 mln km² (okean umumiy maydonining 16 % i), hajmi esa 29,47 mln km³ (8,9 %). Okeanning maydoni 91,6 mln km² bo‘lib, uning qariyb chorak qismi ichki materik dengizlariga to‘g‘ri keladi. Qirg‘oq dengizlarining maydoni uncha katta emas va umumiy suv maydonining 1 % idan oshmaydi. Suv hajmi 329,7 mln km³ ni tashkil etadi, bu Jahon okeani suv hajmining 25 % iga teng. O‘rtacha chuqurligi 3736 m, eng katta chuqurligi esa 8742 m (Puerto-Riko botig‘i). Okean suvining o‘rtacha yillik sho‘rligi taxminan 35 ‰. Atlantika okeani qirg‘oq chizig‘i kuchli parchalangan bo‘lib, suv maydoni mintaqaviy qismlarga — dengizlar va qo‘ltiqlar.

Hind okeani — Yer yuzasidagi suv maydonining qariyb 20 % ini qoplaydigan uchinchi yirik okeandir. Hind okeani asosan Saraton tropigidan janubda, shimolda Yevrosiyo, g‘arbda Afrika, sharqda Avstraliya va janubda Antarktida o‘rtasida joylashgan. Uning maydoni 76,17 mln km², hajmi esa 282,65 mln km³. Shimolda Osiyoni, g‘arbda Arabiston yarimoroli va Afrikani, sharqda Hindixitoy, Zond orollari va Avstraliyani yuvib turadi; janubda Janubiy okean bilan chegaradosh. Atlantika okeani bilan chegara 20° sharqiy uzunlik meridiani, Tinch okeani bilan esa 147° sharqiy uzunlik meridiani bo‘ylab o‘tadi. Hind okeanining eng shimoliy nuqtasi taxminan 30° shimoliy kenglikda, Fors qo‘ltig‘ida joylashgan. Hind okeanining kengligi Avstraliya va Afrikaning janubiy nuqtalari orasida taxminan 10 000 km ni tashkil etadi.


Shimoliy Muz okeani (ingl. Arctic Ocean, dan. Ishavet, norv. va nyunorsk tilida Nordishavet) — Yerning maydoni jihatidan eng kichik okeani bo‘lib, Yevrosiyo va Shimoliy Amerika o‘rtasida joylashgan. Maydoni 14,75 mln km², yaʼni Jahon okeani umumiy maydonining 4 % idan sal ko‘proq, suv hajmi esa 18,07 mln km³. Shimoliy Muz okeani barcha okeanlar ichida eng sayozidir: o‘rtacha chuqurligi 1225 m (eng katta chuqurligi Grenlandiya dengizida 5527 m).
Janubiy okean (ingl. Southern Ocean) — baʼzan Yerdagi beshta okeanning eng janubiysi sifatida ajratiladigan okean. Antarktidani o‘rab turadi; maydoni 20,327 mln km², o‘rtacha chuqurligi 3270 m, suv hajmi 72,37 mln km³. Eng katta chuqurligi Janubiy Sendvich botig‘ida — 8264 m. Janubiy okean shimolda Hind okeani, shimoli-sharqda Tinch okeani, shimoli-g‘arbda esa Atlantika okeani bilan chegaradosh. Bu eng sovuq okean bo‘lib, o‘rtacha harorati −12 °C ga teng.
Okeanlarning shakllanishi
Hozirgi kunda ilmiy doiralarda okean 3,5 mlrd yil avval magmadan gazlar ajralib chiqishi va keyinchalik atmosfera bug‘larining kondensatsiyalanishi natijasida paydo bo‘lgan degan qarash mavjud. Hozirgi okean havzalarining aksariyati so‘nggi 250 mln yil ichida qadimgi supermaterikning parchalanishi va litosfera plitalarining ikki tomonga ajralishi (yaʼni spreding (spreading)) natijasida vujudga kelgan. Bundan faqat Tinch okeani mustasno: u qadimgi Pantalassa okeanining kichrayib borayotgan qoldig‘idir.
Batimetrik joylashuvi
Okean tubining batimetrik joylashuvi va relyefi xususiyatlariga ko‘ra quyidagi bir necha pog‘ona ajratiladi:
- shelf — chuqurligi 200—500 m gacha;
- materik yonbag‘ri — chuqurligi 3500 m gacha;
- okean tubi — chuqurligi 6000 m gacha;
- chuqur suv botiqlari — chuqurligi 6000 m dan ortiq.
Okean va atmosfera
Okean va atmosfera oqishga qodir muhitlar hisoblanadi. Bu muhitlarning xususiyatlari organizmlarning yashash sharoitini belgilaydi. Atmosferadagi havo oqimlari okean suvlarining umumiy aylanishiga taʼsir ko‘rsatadi; okean suvining xususiyatlari esa havo tarkibi va haroratiga bog‘liq. O‘z navbatida, okean atmosferaning asosiy xususiyatlarini belgilaydi va unda kechadigan ko‘plab jarayonlar uchun energiya manbayi bo‘lib xizmat qiladi. Okean suvlarining aylanishiga shamollar, Yerning aylanishi va quruqlik to‘siqlari taʼsir qiladi.
Okean va iqlim
Okean yozda sekinroq isiydi, qishda esa sekinroq soviydi. Bu okeanga tutash quruqlikdagi harorat o‘zgarishlarini yumshatadi.
Atmosfera o‘ziga kelib tushadigan issiqlikning katta qismini va suv bug‘ining deyarli hammasini okeandan oladi. Bug‘ yuqoriga ko‘tarilib, kondensatsiyalanadi va bulutlarni hosil qiladi; shamollar ularni quruqlikka olib boradi va ular yomg‘ir yoki qor shaklida yog‘adi. Issiqlik va namlik almashinuvida faqat okeanning yuza suvlari qatnashadi. Ichki suvlar (taxminan 95 %) esa bu almashinuvda ishtirok etmaydi. Bug‘lanish paytida kimyoviy tarkib bo‘yicha ajralish yuz beradi: tuzlar okeanda qoladi, bug‘ esa ulardan deyarli xoli bo‘ladi. Keyinchalik yog‘adigan yog‘inlar chuchuk suvning asosiy manbayini hosil qiladi.
Kimyoviy tarkibi
Okean suvi va uning tubidagi konlarda kimyoviy elementlarning tuganmas manbasi mavjud. Yer po‘stidan okean tubiga turli cho‘kindilar va eritmalar kelib tushishi yoki cho‘kishi natijasida foydali qazilma zaxiralari doimiy ravishda yangilanib turadi.
Dengiz suvining o‘rtacha sho‘rligi 35 ‰. Suvga sho‘r taʼm beradigan narsa undagi 3,5 % erigan mineral moddalardir; ular asosan natriy va xlor birikmalaridan iborat.
Okean suvi to‘lqinlar va oqimlar taʼsirida doimiy aralashib turgani uchun uning tarkibi okeanning deyarli barcha qismlarida bir xil.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

Tinch okeanida Jahon okeanidagi jami biomassa miqdorining 50 % idan ortig‘i to‘plangan. Okeandagi hayot juda boy va xilma-xil, ayniqsa Osiyo va Avstraliya qirg‘oqlari orasidagi tropik va subtropik zonalarda. Bu yerda ulkan maydonlarni marjon riflari va mangra chakalakzorlari egallaydi. Fitoplankton Tinch okeanida asosan mikroskopik bir hujayrali suvo‘tlardan iborat bo‘lib, ular qariyb 1300 turga ega. Tropiklarda ayniqsa fukussimon suvo‘tlar, yirik yashil va ayniqsa mashhur qizil suvo‘tlar keng tarqalgan. Ular marjon poliplari bilan birga rif hosil qiluvchi organizmlar hisoblanadi.

Atlantika okeanining o‘simlik dunyosi turlar xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Suv qatlamida fitoplankton ustun bo‘lib, u dinoflagellatlar va diatom suvo‘tlaridan iborat. Ularning mavsumiy ommaviy ko‘payishi avj olgan paytda Florida qirg‘oqlaridagi dengiz suvi yorqin qizil rangga kiradi va bir litr dengiz suvida o‘n millionlab bir hujayrali o‘simliklar bo‘ladi. Suv tubi o‘simliklari qo‘ng‘ir suvo‘tlar (fukuslar, laminariyalar), yashil, qizil suvo‘tlar va ayrim tomirli o‘simliklardan iborat. Daryolar quyilishida dengiz zostera o‘ti (zostera) o‘sadi, tropiklarda esa yashil (kaulerpa, valoniya) va qo‘ng‘ir (sargassum) suvo‘tlar ustun. Okeanning janubiy qismiga qo‘ng‘ir suvo‘tlar (fukus, lessoniya, elektus) xos. Hayvonot dunyosi faqat sovuq va mo‘tadil mintaqalarda yashaydigan, tropiklarda uchramaydigan ko‘plab — yuzga yaqin — bipolyar turlari bilan ajralib turadi. Bular, avvalo, yirik dengiz sutemizuvchilari (kitlar, tyulenlar, dengiz mushuklari) va okean qushlaridir. Tropik kengliklarda dengiz tipratikanlari, marjon poliplari, akulalar, to‘ti baliqlar va xirurg baliqlar yashaydi. Delfinlar Atlantika okeanida tez-tez uchraydi. Atlantikaning mahalliy hayvonlari esa Afrika lamantini va sayyoramizdagi eng yirik sutemizuvchi — ko‘k kit.
Hind okeanining o‘simlik va hayvonot dunyosi nihoyatda xilma-xil. Tropik hudud planktonning boyligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa bir hujayrali Trichodesmium (sianobakteriyalar tipi) suvo‘ti ko‘p uchraydi; shu sabab suvning yuza qatlami kuchli loyqalanib, rangi o‘zgaradi. Hind okeani planktonida tunda nur sochadigan organizmlar ko‘pligi bilan ajralib turadi: peridineyalar, ayrim meduzalar, taroqsimonlar, qobiqlilar. Yorqin rangli sifonoforalar, jumladan zaharli fizaliyalar ham ko‘p uchraydi. Mo‘tadil va arktik suvlarda planktonning asosiy vakillari kopepoda qisqichbaqasimonlari, evfauziidlar va diatom suvo‘tlaridir. Hind okeanidagi eng ko‘p tarqalgan baliqlar korifenalar, tunetslar, nototeniyasimonlar va turli xil akulalardir. Sudralib yuruvchilardan ulkan dengiz toshbaqalari, dengiz ilonlarining bir necha turi, sutemizuvchilardan esa kitsimonlar (tishsiz kitlar, shuningdek ko‘k kitlar, kashalotlar, delfinlar), tyulenlar, dengiz fillari uchraydi. Kitsimonlarning aksariyati mo‘tadil va qutbga yaqin mintaqalarda yashaydi. Bu yerlarda suvlarning kuchli aralashishi plankton organizmlari rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratadi. Hind okeanining o‘simlik dunyosini qo‘ng‘ir suvo‘tlar (sargassumsimonlar, turbinariyalar) va yashil suvo‘tlar (kaulerpa) tashkil etadi. Shuningdek, ohakli suvo‘tlar litotamniyalar va halimeda ham yaxshi rivojlanadi. Ular marjonlar bilan birga rif tuzilmalarini hosil qilishda qatnashadi. Hind okeanining qirg‘oq zonasiga mangra chakalakzorlari hosil qilgan fitotsenoz xos. Mo‘tadil va Antarktikaga yaqin suvlarda qizil va qo‘ng‘ir suvo‘tlar, asosan fukussimonlar va laminariyasimonlar, porfira, gelidium kabi turlar xos. Janubiy yarimsharning qutb atrofi hududlarida ulkan makrotsistislar uchraydi.
Shimoliy Muz okeanida organik dunyoning kambag‘alligi qattiq iqlim sharoitlari bilan bog‘liq. Faqat Shimoliy Yevropa havzasi, Barens va Oq dengizlar bundan mustasno bo‘lib, ular nihoyatda boy hayvonot va o‘simlik dunyosi bilan ajralib turadi. Okean florasi asosan laminariyalar, fukuslar, anfeltsiyalar, Oq dengizda esa zosteradan ham iborat. Sharqiy Arktika dengizlari, ayniqsa Arktika havzasining markaziy qismidagi tub faunasi juda kambag‘al. Shimoliy Muz okeanida 150 dan ortiq baliq turi mavjud, ularning ko‘pi ovlanadigan turlardir (seld, treskasimonlar, losossimonlar, skorpenasimonlar, kambalasimonlar va boshqalar). Arktikadagi dengiz qushlari asosan koloniyalar bo‘lib yashaydi va qirg‘oqlarda uya quradi. Sutemizuvchilar orasida tyulenlar, morjlar, beluxalar, kitlar (asosan polosatik kitlar va Grenlandiya kitlari), narvallar ham uchraydi. Orollarda lemminglar yashaydi; muz ko‘priklari orqali qutb tulkilari va shimol bug‘ulari kirib keladi. Okean faunasining vakili sifatida oq ayiqni ham hisoblash kerak. Uning hayoti asosan suzib yuruvchi zich muzlar yoki qirg‘oqqa tutash qattiq muz qoplami bilan bog‘liq. Hayvonlar va qushlarning ko‘pchiligi yil bo‘yi (ayrimlari faqat qishda) oq yoki juda och tusda bo‘ladi.
Yerdan tashqaridagi okeanlar
Jahon okeani Quyosh tizimidagi eng katta okean emas: undan tashqari muzli yo‘ldoshlar va mitti sayyoralarda muz osti okeanlari mavjud. Ularning ayrimlari (Galiley yo‘ldoshlari — Yevropa, Ganimed va Kallisto hamda ayrim mitti sayyoralar okeanlari) hajm jihatidan Jahon okeanidan bir necha baravar katta. Ayrimlarida (Yevropa va Enselad okeanlarida) Yerdan tashqaridagi hayot mavjud bo‘lishi ehtimoli bor. Yaqin kelajakda bu okeanlarning barchasiga insoniyat yeta olmaydi, chunki ularga kirish uchun osmon jismining o‘nlab kilometr qalinlikdagi muz qatlamini suzib o‘tish lozim.
Bundan ham yirik suyuq okeanlar muz gigantlari Uran va Neptunda ham mavjud bo‘lishi mumkin.
Boshqa yulduz tizimlarida ham okean-sayyoralar bor: ular butunlay muz bilan yoki sayyora hayot uchun qulay zonada joylashgan bo‘lsa, suyuq suv bilan qoplangan.
Agar insoniyat kosmik sivilizatsiyaga aylansa, bu okeanlar Yerdan tashqarida hayotni taʼminlashning asosiy manbayiga aylanishi mumkin.
Okean adabiyotda
- Somadeva. «Rivoyatlar okeani». Tanlangan qissa va hikoyalar.
- «Sukutdagi titan» — qozog‘istonlik shoira Dina Orazning okeanning halokatli ahvoliga bag‘ishlangan sheʼri.
Adabiyotlar
- Materiklar va okeanlarning fizik geografiyasi / A. M. Ryabchikov umumiy tahriri ostida. — M.: Oliy maktab, 1988.
- Lebedev V. L., Ayzatullin T. A., Xaylov K. M. Okean dinamik tizim sifatida. — L.: Gidrometeoizdat, 1974. — 208 b. — 13 000 nusxa.
Havolalar
- Okeanlar va dengizlar Arxivga olingan: 19 2012-yil may oyida..
- P. Yu. Plechov Okeanning kelib chiqishi Arxiv nusxasi 6-noyabr 2011-yilda Wayback Machine.