| Antarktida | |
|---|---|
| Hududi | 14 106 900 km² km² |
| Aholi soni | Doimiy aholi yo'q, qutb stansiyalari xodimlari: yozda taxminan 4000 kishi, qishda taxminan 1000 kishi kishi |
| Zichligi | dan kam 0,0003 kishi/km² |
| O'z ichiga oladi | 0 davlat |
| Vaqt mintaqalari | UTC-12 .. UTC+12, UTC+0 Janubiy qutbda; qarang: Antarktidadagi vaqt |
| Internet domenlari | .aq |
| Eng yirik shaharlar | eng yirik stansiya — Mak-Merdo |
Antarktida ( yunoncha. ἀντί — «qarshi» va ἄρκτος — «Ayiq», demak, umumiy maʼnoda — «shimol») — qit'a, Yerning eng janubida joylashgan. Antarktida markazi taxminan Janubiy geografik qutbga toʻgʻri keladi. Uni Atlantika, Hind va Tinch okeanlari oʻrab turadi. 2000-yildan boshlab Antarktidadan janubiy kenglikning 60° janubidagi suvlar Xalqaro gidrografiya tashkiloti qaroriga koʻra Janubiy okean deb ataladi.
Qit'aning maydoni taxminan 14 106 900 km² (shundan shelf muzliklari — 930 900 km², materikka tutash orollar — 75 500 km²), tokchali maydon (kontinental sayozliklar) - 16 355 ming km². Antarktida yuzasining oʻrtacha balandligi barcha qitʼalar orasida eng kattasidir. Bundan tashqari, sovuq qutbi, Antarktidada havoning eng past nisbiy namligi, eng kuchli va uzoq davom etadigan shamol hamda eng yuqori quyosh radiatsiyasi.
Antarktida deb, shuningdek, dunyo qismi, yaʼni Antarktida qitʼasi va unga tutash orollar ham ataladi.
Antarktida dunyoning biron bir davlatiga tegishli emas.Antarktidada faqat ilmiy faoliyatga ruxsat beriladi. Antarktida Yer yuzidagi yagona aholi yashamaydigan va eng kam rivojlangan qit'adir.
Etimologiya
«Antarktida» nomi yunoncha ἀνταρκτική — soʻzining ayol jinsdagi shakli; u ἀνταρκτικός, yaʼni « Arktikaning qarshisi», «shimolning qarshisi» degan maʼnoni anglatadi.
«Antarktika hududi» haqida hali Aristotel «Meteorologika» asarida (miloddan avvalgi taxminan 350-yilda) yozgan. Qadimgi yunon geografi, kartograf va milodiy II asr matematigi Tirlik Marin bu nomni bizgacha yetib kelmagan dunyo xaritasida qoʻllagan. Rim yozuvchilari Gay Yuliy Gigin va Apuley (milodiy I—II asrlarda) Janubiy qutbni belgilash uchun yunonchadan lotinlashtirilgan Pólus antarcticus nomini ishlatgan. Undan qadimgi fransuzcha pole antartike (hozirgi yozilishi — pôle antarctique) shakli kelib chiqqan. U 1270-yilda qayd etilgan va keyinchalik oʻrta inglizcha pol antartik shakliga asos boʻlgan. Bu nom Jefri Choserning 1391-yildagi risolasida uchraydi (hozirgi yozilishi — Antarctic Pole).
Hozirgi geografik maʼnosiga ega boʻlguniga qadar, «Antarktida» va undan yasalgan atamalar «shimolga qarama-qarshi» maʼnosidagi boshqa joylarni ham bildirgan. Masalan, Braziliyada XVI asrda tashkil etilib, qisqa vaqt yashagan fransuz mustamlakasi «Antarktika Fransiyasi».
Rossiyalik dengizchilar F. F. Bellinsgauzen va M. P. Lazarev 1820-yilda dunyo boʻylab Antarktida ekspeditsiyasi davomida shelf muzliklariga birinchi boʻlib yaqinlashgan va kashf etilgan yerni «muz qitʼasi» deb atagan. 1840-yilda esa amerikalik dengiz zobiti va tadqiqotchi Charlz Uilks, 1830-yillarda AQSh harbiy-dengiz kuchlari kartografiya boʻlimini boshqargan, uni «Antarktida qitʼasi» deb atagan. Butun qitʼa birinchi marta ingliz okeanografi Jon Myurrey tomonidan 1886-yilda «Taxminiy Antarktida qitʼasi» nomi bilan xaritaga tushirilgan.
«Antarktida» nomi qitʼaga nisbatan 1890-yillarda ilk marta rasman ishlatilgani shotlandiyalik kartograf Jon Jorj Bartolomyuga bogʻlanadi.
Kashf etilishi



Antarktida kashf etilgan sana — 16 (28) yanvar 1820-yil . Kashfiyotni Rossiya ekspeditsiyasi amalga oshirgan; unga Faddey Bellinsgauzen va Mixail Lazarev qoʻmondonlik qilgan. Ekspeditsiya ishtirokchilari shlyuplarda «Vostok» va «Mirniy» bilan shelf muzligiga quyidagi koordinatalarda yaqinlashgan: 69°21′ janubiy kenglik, 2°14′ gʻarbiy uzunlikHGYaO (hozirgi Bellinsgauzen shelf muzligi hududi). Ilgari janubiy qitʼa (lotincha Terra Australis) mavjudligi faqat taxmin qilingan; uni koʻpincha Janubiy Amerika bilan (masalan, Piri Rais tuzgan xaritada 1513-yilda) va Avstraliya bilan birlashtirganlar.
Ikki kundan keyin (30-yanvarda), irlandiyalik Edvard Bransfild boshchiligidagi Britaniya ekspeditsiyasi ham qitʼaga yetib bordi va Triniti yarimorolini — Antarktida yarimorolining shimoliy chekkasini — kashf etdi. Bransfild yangi yerlarni Britaniya mulki deb eʼlon qildi; uning kema jurnali va xaritalari Britaniya admiralligiga yuborildi. Keyinchalik kema jurnali yoʻqolgan.
Qitʼaga birinchi boʻlib, ehtimol, Amerikaning «Sesiliya» kemasi ekipaji 7-fevral 1821-yilda qadam qoʻygan. Quruqlikka chiqilgan aniq joy nomaʼlum, ammo bu Xyuz qoʻltigʻida sodir boʻlgani taxmin qilinadi (64°13′ yu. 61°20′ z. d.HGYaOQit'aga qo'nish haqidagi bu da'vo eng qadimgi da'volardan biridir. Materikga (Davis qirg'og'i) qo'nish haqidagi eng aniq da'vo norvegiyalik tadbirkor tomonidan qilingan. Henrik Johann Bull, 1895-yilga borib taqaladi.
Geografiya
Geotarix: qarang Antarktida geologiyasi
Geografik bo'linish
Antarktida hududi geografik hududlar va ilgari turli tadqiqotchilar tomonidan kashf etilgan mintaqalarga bo'lingan. O'rganilgan va kashfiyotchi (yoki boshqalar) nomi bilan atalgan hudud "quruqlik" deb ataladi.
Antarktidadagi yerlar ro'yxati:
- Adelie Land
- Aleksandr I yerlari
- Viktoriya yeri
- Vilgelm II yerlari
- Jorj V Yer
- Grem Land
- Kemp Land
- Qirolicha Yelizaveta yerlari
- Qirolicha Maud Yeri
- Qirolicha Meri Yeri
- Kots Land
- MakRobertson yeri
- Mari Berd Land
- Palmer Land
- Malika Yelizaveta Yeri
- Uilks yerlari
- Eduard VII Yeri
- Ellsworth Land
- Enderbi Yeri
Bundan tashqari, Antarktida quyidagilarni o'z ichiga oladi Janubiy Orkney, Janubiy Shetland orollari, orollar Balleny Va Berkner.
Qit'aning eng shimoliy nuqtasi - Keyp Sifre.
Yengillik



Antarktida eng baland qit'a Yerlar, yuqoridagi materik yuzasining o'rtacha balandligi dengiz sathi 2000 m dan ortiq, qit'aning markazida esa 4000 m ga etadi. Bu balandlikning katta qismi doimiyligi bilan bog'liq muz qatlami qit'a, uning ostida kontinental relyef yashiringan va atigi 0,3% (taxminan) 40 000 km²) uning maydoni muzsiz — asosan G'arbiy Antarktida Va Transantarktika tog'lari: orollar, qirg'oqbo'yi hududlari, " deb ataladiganquruq vodiylar"va alohida tizmalar va tog 'cho'qqilari (nunataks), muzli yuzadan ko'tariladi. Deyarli butun qit'ani kesib o'tuvchi Transantarktika tog'lari Antarktidani ikki qismga ajratadi - G'arbiy Antarktida Va Sharqiy Antarktida, turli kelib chiqishi va geologik tuzilishiga ega. Sharqda muz bilan qoplangan baland (muz yuzasining eng baland balandligi dengiz sathidan 4004 m balandlikda) mavjud. Sovet platosiG'arbiy qismi muz bilan bog'langan tog'li orollar guruhidan iborat. Tinch okeani sohilida joylashgan Antarktida And tog'lari, balandligi 4000 m dan oshadi; qit'aning eng baland nuqtasi dengiz sathidan 4892 m balandlikda joylashgan. Vinson massivi tog'larda EllsworthG'arbiy Antarktidada qit'aning eng chuqur chuqurligi ham mavjud, Bentlining xandaqiehtimol, yoriq Muz bilan to'ldirilgan Bentley Deep dengiz sathidan 2555 m past chuqurlikka yetadi.
Muzlik osti relyefi
Zamonaviy usullardan foydalangan holda olib borilgan tadqiqotlar bizga janubiy qit'aning muzlik osti topografiyasi haqida ko'proq ma'lumot olish imkonini berdi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, qit'aning taxminan uchdan bir qismi dengiz sathidan pastda joylashgan va tog' tizmalari va massivlarining mavjudligi ham aniqlangan.
Qit'aning g'arbiy qismi murakkab relyefga va katta balandlik o'zgarishlariga ega. Eng baland tog' shu yerda joylashgan (Vinson, 4892 m) Antarktidada. Antarktida yarim oroli Janubiy Amerikaning kengaytmasi hisoblanadi And tog'lari, ular janubiy qutb yo'nalishi bo'yicha cho'zilgan va undan g'arbiy sektorga ozgina og'gan.
Materikning sharqiy qismi asosan silliq relyefga ega bo'lib, 3-4 km balandlikdagi alohida platolar va tog 'tizmalari mavjud. G'arbiy qismdan farqli o'laroq, u yosh tog'lardan iborat. Kaynozoy davri sharqiy togʻ jinslari ilgari uning bir qismi boʻlgan platformaning kristalli poydevorining chiqib turgan qismidir Gondvana.
Yangi xarita NASA, deb nomlangan BedMachine Antarctica[inglizcha], 12-dekabr 2019-yilda « jurnalida chop etilganNature Geoscience"seysmik va muz harakati o'lchovlarini birlashtirgan holda, Antarktida muzlari ostida yashiringan qit'aning eng batafsil xaritasini yaratdi. Yangi xarita muzlagan qit'a bo'ylab muz oqimini shakllantiruvchi ilgari noma'lum bo'lgan topografik xususiyatlarni ochib beradi. Ma'lumotlar Yer sayyorasidagi eng chuqur kanyonning dalillarini o'z ichiga oladi. Har yili Denman chuqurligi deb nomlanuvchi ma'lum bir tor mintaqadan qancha muz oqishini o'rganish orqali tadqiqotchilar barcha muzlagan suvni sig'dirish uchun dengiz sathidan kamida 3500 metr pastda cho'zilishi kerakligini angladilar. Bu ancha chuqurroq... O'lik dengiz, dengiz sathidan 432 metr pastda joylashgan eng past ochiq quruqlik maydoni.
Qit'ada vulqon faolligi nisbatan past: 2017-yil holatiga ko'ra, 138 ta vulqon ma'lum bo'lgan. Eng katta vulqon - tog'. Erebus yoqilgan Ross oroli V bir xil nomdagi dengiz.
NASAning muzlik osti relyefini o'rganishi Antarktidada yangi xususiyatni kashf etdi. krater asteroid kelib chiqishi. Kraterning diametri 482 km. Krater diametri taxminan 48 kilometr bo'lgan asteroid paydo bo'lganda hosil bo'lgan (... dan ko'proq). Eros), taxminan 250 million yil oldin, yilda Perm-Trias davri Asteroidning urilishi va portlashi natijasida ko'tarilgan chang asrlar davomida sovib ketishiga olib keldi va bir gipotezaga ko'ra, o'sha davrdagi o'simlik va hayvonot dunyosining ko'p qismini yo'q qilishBu krater hozirda Yer yuzidagi eng kattasi hisoblanadi.
Agar muzliklar butunlay erib ketsa, Antarktida maydoni uchdan bir qismga kamayadi: G'arbiy Antarktida aylanadi arxipelag, va sharqiy qismi qit'a bo'lib qoladi.
Muz qatlami

Antarktida bir vaqtlar doim yashil o'simliklar bilan qoplangan oddiy, muzsiz qit'a edi. 34 million yil oldin boshlangan keskin iqlim o'zgarishi Eotsen-Oligotsen yo'q bo'lib ketish hodisasi, sonning kamayishiga olib kelgan bir qator to'liq tushunilmagan jarayonlarni ishga tushirdi CO2 V Yer atmosferasi, bu esa sovishga olib keldi va oxir-oqibat Antarktidaning deyarli to'liq muzlashiga olib keldi. Akademikning so'zlariga ko'ra V. M. KotlyakovaAntarktida muzliklarida Janubiy Amerika va Antarktida yarim orolini bog'laydigan ismusning yorilishi ham muhim rol o'ynadi, bu esa shakllanishiga olib keldi Antarktika sirkumpolyar oqimi va izolyatsiya Antarktika suvlari qolganlaridan Jahon okeani.
Hozir Antarktida muzliklari sayyoramizdagi eng kattasi va hajmi bo'yicha keyingisidan oshib ketadi Grenlandiya Muz qatlami maydoni jihatidan taxminan 10 baravar katta. Uning tarkibida taxminan 30 million muz bor. km3 muz yoki barcha quruqlik muzlarining 90% ni tashkil qiladi. Geofiziklarning tadqiqotlari shuni ko'rsatadiki, qit'a muzning og'irligi tufayli o'rtacha 0,5 km ga cho'kib ketgan, bu uning nisbatan chuqur shelfidan dalolat beradi. Britaniya Antarktika Tadqiqoti tomonidan 1963 va 2013 yillar oralig'ida o'tkazilgan tadqiqotga ko'ra, muz zaxirasi 26,5 million kubometrni tashkil qiladi. km3.
Antarktida muzliklari sayyoramizdagi chuchuk suvning taxminan 80% ni tashkil qiladi; agar u to'liq erib ketsa, sath ... Jahon okeani deyarli 60 metrga ko'tariladi (taqqoslash uchun: agar u erib ketgan bo'lsa) Grenlandiya muzliklari, dengiz sathi atigi 8 metrga ko'tariladi).
Muz qatlami gumbazsimon shaklga ega bo'lib, yuzasi qirg'oqqa qarab tiklanadi, u yerda u ko'p joylarda joylashgan. muz javonlariMuz qatlamining o'rtacha qalinligi 2500-2800 m ni tashkil qiladi, Sharqiy Antarktidaning ba'zi hududlarida maksimal qiymati 4800 m ga etadi. Ba'zi joylarda qor qoplami xarakterli relyefni hosil qiladi, bu relyef deb ataladi. sastrugiMuz qatlamida muz to'planishi, boshqalarda bo'lgani kabi, muzliklar, zonaga muz oqimiga ablasyon (vayronagarchilik), bu qit'aning qirg'oqlari; muz shaklida parchalanadi aysberglarYillik ablasyon hajmi 2500 ga baholanmoqda. km3.
Antarktidaning o'ziga xos xususiyati muzliklarning katta maydoni (G'arbiy Antarktidaning past (ko'k) hududlari) bo'lib, ular dengiz sathidan ko'tariladigan maydonning ~10% ni tashkil qiladi; bu muzliklar rekord o'lchamdagi aysberglarning manbai bo'lib, Grenlandiyaning chiqish muzliklaridan chiqqan aysberglarning o'lchamlaridan sezilarli darajada oshib ketadi; masalan, 2000-yilda Ross muz javoni Bugungi kungacha ma'lum bo'lgan eng katta aysberg (2005) ajralib chiqdi B-15 maydoni 10 mingdan ortiq km²Qishda (yozda) Shimoliy yarim shar) kvadrat dengiz muzi Antarktida atrofida 18 millionga ko'payadi km², va yozda u 3-4 milliongacha kamayadi. km².
Muz muzlaganda uning tarkibida havo pufakchalari ham qotib qoladi, shu sababli muz atmosfera havosining oʻsha davrdagi tarkibini saqlaydi. 1950-yillarda «Vostok» stansiyasi yaqinida Antarktida muz qoplamining eng qalin qismida boshlangan burgʻilash ishlari Yer iqlimining soʻnggi 420 ming yillik tarixini aniqlash imkonini berdi. Yangi quduq orqali olimlar soʻnggi bir yarim million yil ichidagi atmosfera tarkibi va iqlim haqida maʼlumot olishni rejalashtirmoqda.
Muz qatlamining yoshini uning yuzasida qishki va yozgi qatlamlardan tashkil topgan yillik qatlamlar, shuningdek, global hodisalar (masalan, vulqon otilishlari) haqida ma'lumot beruvchi marker gorizontlaridan aniqlash mumkin. Biroq, chuqurroq joylarda, topografiya, harorat, qor to'planish tezligi va boshqa omillar haqidagi bilimlarga asoslanib, yoshni aniqlash uchun muzning tarqalishini raqamli modellashtirish qo'llaniladi.
- Tog'lar Tangra, orol Livingston (Smolensk)
- Antarktidaning odatiy landshafti
Geologik tuzilish
Antarktida superqit'aning bo'laklaridan biridir Gondvana.
Sharqiy Antarktida
Sharqiy Antarktida qadimgi narsani ifodalaydi Prekambriy kontinental platforma (kraton), platformalarga o'xshash Hindiston, Braziliya, Afrika Va AvstraliyaKristall poydevor jinslarining yoshi 2,5-2,8 milliard yilni tashkil etadi, bu eng qadimgi jinslardir. Enderbi yerlari — 3 milliard yildan ortiq.
Poydevor 350–190 million yil oldin shakllangan, asosan dengiz kelib chiqishiga ega bo'lgan yoshroq cho'kindi qatlam bilan qoplangan. 320–280 million yillik qatlamlarda muzlik qatlamlari mavjud, ammo yoshroq qatlamlarda o'simliklar va hayvonlarning, jumladan, ixtiozavrlar, bu o'sha davr iqlimi va zamonaviy iqlim o'rtasidagi kuchli farqni ko'rsatadi. Issiqlikni sevuvchi topilmalar sudralib yuruvchilar Va paporotnik Flora Antarktidaning birinchi tadqiqotchilari tomonidan yaratilgan va keng ko'lamli gorizontal plitalar harakatlarining eng kuchli dalillaridan biri bo'lib xizmat qilgan, bu kontseptsiyani qo'llab-quvvatlagan. plitalar tektonikasi.
Seysmik faollik. Vulkanizm
Antarktida - tektonik jihatdan ozgina tinch qit'a seysmik faollikNamoyishlar vulqonizm G'arbiy Antarktidada to'plangan va ular bilan bog'liq Antarktida yarim oroli, And togʻlarining orogenez davrida shakllangan. Ba'zi vulqonlar, ayniqsa orol vulqonlari, so'nggi 200 yil ichida otilib chiqqan. Eng faol vulqonlar vulqon Antarktida - ErebusU "yo'lni qo'riqlaydigan vulqon" deb ataladi Janubiy qutb».
2017-yilda G'arbiy Antarktika rifti bo'yicha yangi tadqiqotlar (West Antarctic Rift), olimlar tomonidan olib borilgan Edinburg universiteti, 91 ta yangi vulqonni aniqladi; ularning balandligi 100 metrdan 3850 metrgacha. Ilgari ularni aniqlashga baʼzi joylarda qalinligi 4 km dan oshadigan muz qatlami toʻsqinlik qilgan. Bu vulqonlar tizimi avval dunyodagi eng katta vulqonlar toʻplami hisoblangan Sharqiy Afrika vulqonlar massiviga oʻxshaydi. Bungacha mintaqada muz ostidagi 47 ta vulqon maʼlum edi.
Vulkanik faollik qo'zg'atilishi mumkin[aniqlashtirish] tabiiy isish, bu butun Antarktidani tubdan o'zgartiradi.
Iqlim

Antarktida juda qattiq sovuq bilan ajralib turadi iqlimSharqiy Antarktidada, Sovet Antarktida stantsiyasida "Sharq» stansiyasida 21-iyul 1983-yilda meteorologik kuzatuvlar tarixidagi Yer yuzining eng past havo harorati — −89,2 °C qayd etilgan. Bu hudud Yerning sovuq qutbi hisoblanadi. 9-dekabr 2013-yilda boʻlib oʻtgan konferensiyada Amerika Geofizika Ittifoqi amerikalik tadqiqotchilar guruhi 10-avgust 2010-yilda Antarktidaning bir nuqtasida havo harorati −93,2 °C (−135,8 °F) gacha pasayganini maʼlum qildi. Bu maʼlumot sunʼiy yoʻldosh kuzatuvlari tahlili orqali aniqlangan NASABiroq, xabar mualliflaridan biri T. Scambosning so'zlariga ko'ra (Inglizcha Ted Scambos), olingan qiymat yozuv sifatida qayd etilmaydi, chunki u sun'iy yo'ldosh o'lchovlari natijasida aniqlangan va yordami bilan emas termometrQishning o'rtacha harorati -75 dan -60°C gacha, yozgi harorat esa -50 dan -30°C gacha; qirg'oqlarda qishki harorat -35 dan -8°C gacha, yozgi harorat esa 0 dan +5°C gacha. Antarktidada (Janubiy yarim sharda bo'lgani kabi) qish oylari iyun, iyul va avgust, yoz oylari esa dekabr, yanvar va fevral oylari.
Sharqiy Antarktida meteorologiyasining yana bir xususiyati katabatik shamollargumbazsimon shakli tufayli yengillikBu doimiy janubiy shamollar muz qatlamining ancha tik yonbag'irlarida muz yuzasiga yaqin havo qatlamining sovishi tufayli yuzaga keladi, sirt qatlamining zichligi oshadi va ta'siri ostida tortishish kuchi Nishab bo'ylab oqadi. Havo oqimi qatlamining qalinligi odatda 200-300 m ni tashkil qiladi; shamol ko'taradigan muz changining ko'pligi sababli, bunday shamollarda gorizontal ko'rinish juda past bo'ladi. Katabatik shamolning kuchi nishabning tikligiga mutanosib va dengizga qarab baland qiyalikli qirg'oqbo'yi hududlarda eng katta qiymatlariga etadi. Katabatik shamollar Antarktida qishida maksimal kuchiga etadi - apreldan noyabrgacha ular deyarli uzluksiz ravishda kunu tun, noyabrdan martgacha esadi - kechasi yoki qachon esadi. Quyosh U ufqdan pastda joylashgan. Yozda kunduzi, quyosh yer usti havosini isitgani sababli, qirg'oq yaqinida katabatik shamollar to'xtaydi.
1981-yildan 2007-yilgacha bo'lgan harorat ma'lumotlari shuni ko'rsatadiki, Antarktidadagi harorat notekis o'zgarib turadi. G'arbiy Antarktidada haroratning umumiy o'sishi kuzatilgan, Sharqiy Antarktidada esa isish kuzatilmagan va hatto biroz pasaygan. Bu ehtimoldan yiroq XXI asrda Antarktida muzliklarining erishi sezilarli darajada kuchayadi. Aksincha, haroratning ko'tarilishi Antarktida muz qatlamiga yog'adigan qor miqdorini ko'paytirishi kutilmoqda. Biroq, isish muzliklarning yanada kuchliroq yo'q qilinishiga va okeanlarga muz qo'yib yuboradigan Antarktida muzliklarining tez harakatlanishiga olib kelishi mumkin.
Ichki suvlar

Antarktidaning aksariyat qismida nafaqat o'rtacha yillik harorat, balki hatto yozgi harorat ham nol darajadan oshmagani uchun u yerda yog'ingarchilik faqat qor shaklida yog'adi (yomg'ir juda kam uchraydi). Bu esa qalinligi 1700 metrdan ortiq bo'lgan muz qatlamini hosil qiladi (qor o'z og'irligi ostida siqiladi), ba'zi joylarda 4300 metrga etadi. Butun muz qatlamining taxminan 80% ni tashkil qiladi. toza suv Quruqlik. Biroq, Antarktidada ko'llar va yozda daryolar mavjud. Daryolar muzliklar bilan oziqlanadi. Havoning shaffofligi tufayli kuchli quyosh nurlanishi tufayli muzliklarning erishi hatto noldan bir oz past haroratlarda ham sodir bo'ladi. Erigan suv oqimlari muzlik yuzasida, ko'pincha qirg'oqdan ancha uzoqlikda hosil bo'ladi. Eng kuchli erish vohalar yaqinida, quyosh bilan isitiladigan toshloq yerlar yaqinida sodir bo'ladi. Barcha oqimlar muzliklarning erishi bilan oziqlanganligi sababli, ularning suv sathi va oqim shakllari havo harorati va quyosh nurlanishi bilan to'liq belgilanadi. Ularning eng yuqori oqimi eng yuqori havo harorati bo'lgan soatlarda, ya'ni tushdan keyin va eng pasti kechasi sodir bo'ladi, bu ko'pincha ularning kanallarining bu vaqtda butunlay qurib ketishiga olib keladi. Supraglacial oqimlar va daryolar odatda juda egri-bugri kanallarga ega va ko'plab supraglacial ko'llarni bog'laydi. Ochiq kanallar odatda dengiz yoki ko'lga yetmasdan oldin tugaydi va suv oqimi muz ostida yoki muzlik qalinligida, karst hududlaridagi yer osti daryolariga o'xshash tarzda yo'l oladi.
Kuzgi sovuq boshlanishi bilan oqim to'xtaydi va chuqur, tik yonbag'irli daryo o'zanlari qor bilan qoplanadi yoki qor ko'priklari bilan to'siladi. Ba'zan deyarli doimiy ravishda oqayotgan qor va tez-tez qor bo'ronlari oqim to'xtamasdan oldin ham oqim o'zanlarini to'sib qo'yadi, bu esa oqimlarning muzli tunnellar orqali oqib o'tishiga olib keladi, bu esa yer yuzasidan umuman ko'rinmaydi. Muzliklardagi yoriqlar singari, ular xavflidir, chunki og'ir transport vositalari ulardan o'tib ketishi mumkin. Agar qor ko'prigi yetarlicha mustahkam bo'lmasa, u odamning og'irligi ostida ham qulashi mumkin. Antarktida vohalarining yer bo'ylab oqadigan daryolari odatda bir necha kilometrdan oshmaydi. Eng kattasi daryo. Oniks, uzunligi 20 km dan ortiq. Daryolar faqat yozda mavjud.
Antarktika ko'llari ham noyobdir. Ba'zan ular alohida Antarktika turi sifatida tasniflanadi. Ular vohalarda yoki quruq vodiylarda joylashgan va deyarli har doim qalin muz qatlami bilan qoplangan. Biroq, yozda qirg'oqlar bo'ylab va vaqtinchalik oqimlarning og'zida bir necha o'n metr kenglikdagi ochiq suv chizig'i hosil bo'ladi. Ko'pincha ko'llar tabaqalanadi. Pastki qismida, masalan, ko'lda bo'lgani kabi, harorati va sho'rligi oshgan suv qatlami kuzatiladi. VandaBa'zi kichik endoreik ko'llarda tuz konsentratsiyasi sezilarli darajada oshgan va ular butunlay muzsiz bo'lishi mumkin. Masalan, Don Xuan ko'li Suvlarida kaltsiy xloridning yuqori konsentratsiyasi bilan u faqat juda past haroratlarda muzlaydi. Antarktida ko'llari kichik, ulardan faqat bir nechtasi 10 dan katta. km² (Vanda ko'li, Figurnoye ko'li, Zvezda). Antarktida ko'llarining eng kattasi Bunger vohasidagi Figurnoye ko'li. Tepaliklar orasida aylanib, 20 kilometrga cho'zilgan. Maydoni 14,7 km². km², va chuqurligi 130 metrdan oshadi. Eng chuqur ko'l Radok, uning chuqurligi 362 metrga etadi.
Antarktida qirg'og'ida qor maydonlari yoki kichik muzliklar bilan qoplanadigan suvdan hosil bo'lgan ko'llar mavjud. Bu ko'llardagi suv ba'zan bir necha yil davomida tabiiy to'g'onning yuqori chetiga ko'tarilguncha to'planadi. Keyin ko'ldan ortiqcha suv oqib chiqa boshlaydi. Kanal hosil bo'ladi, u tezda chuqurlashadi va oqimni oshiradi. Kanal chuqurlashgan sari ko'ldagi suv sathi pasayadi va u qisqaradi. Qishda qurigan kanal qor bilan to'ldiriladi, u asta-sekin zichlashadi va tabiiy to'g'on tiklanadi. Keyingi yozda ko'l yana erigan suv bilan to'la boshlaydi. Ko'l to'lib, suvlari yana dengizga oqib tushguncha bir necha yil o'tadi.

Janubiy qutb qit'asida umuman botqoqliklar yo'q. Biroq, qirg'oqbo'yi mintaqasida noyob muzlik "botqoqliklari" mavjud. Ular yozda qor va... bilan to'ldirilgan pasttekisliklarda hosil bo'ladi. firnBu chuqurliklarga oqib tushadigan erigan suv qor va o'tlarni namlaydi, natijada odatiy botqoqqa o'xshash loyqa, yopishqoq massa hosil bo'ladi. Bu "botqoqliklar" ko'pincha sayoz bo'ladi - chuqurligi bir metrdan oshmaydi. Ular ko'pincha yupqa muz qobig'i bilan qoplangan. Haqiqiy botqoqliklar singari, ular ba'zan hatto trubkali transport vositalari uchun ham o'tib bo'lmaydi: bunday joyda qolib ketgan, loyqa massaga botgan traktor yoki barcha yo'llarda harakatlanadigan transport vositasi yordamisiz qochib qutula olmaydi.
1990-yillarda Ruscha Olimlar muzlik ostida muzsiz ko'lni kashf etishdi Sharq — Antarktida ko'llarining eng kattasi, uzunligi 250 km va kengligi 50 km; ko'lda taxminan 5400 ta suv bor km3 suv.
2006-yil yanvar oyida Amerika Geofizika Observatoriyasining geofiziklari Robin Bell va Maykl Studinger Lamont-Doherti kashf etdilar. ikkinchi Va uchinchi hajmi bo'yicha, muzlik osti ko'llari, maydoni 2000 ga teng km² va 1600 km² mos ravishda, qit'a yuzasidan taxminan 3 km chuqurlikda joylashgan. Ularning xabar berishicha, agar 1958-1959 yillardagi Sovet ekspeditsiyasining ma'lumotlari batafsilroq tahlil qilinganida, buni oldinroq amalga oshirish mumkin edi. Ushbu ma'lumotlarga qo'shimcha ravishda, sun'iy yo'ldosh ma'lumotlari, radar ko'rsatkichlari va qit'a yuzasida tortishish o'lchovlari ishlatilgan.
2007-yil holatiga ko'ra, Antarktidada 140 dan ortiq muzlik osti ko'llari topilgan.
Raqamli modellashtirish va geofizik ma'lumotlar Weddell dengiziga tutashgan g'arbiy Antarktida mintaqalaridagi muz qatlamlari ostida, muz qatlamining ichki qismidan yer sathigacha cho'zilgan, uzunligi 460 km gacha bo'lgan keng, dendritik muzlik osti gidrologik tizimlarining mavjudligini ko'rsatadi. Bu kanallar yuqori bosimli chuchuk suvning katta oqimlarini tashiydi.
Yovvoyi tabiat
- Imperator pingvinlari Antarktidada
- Antarktidaning suv osti dunyosi
Biosfera Antarktidada hayot to'rtta "hayot maydonida" ifodalanadi: qirg'oq orollari va muzlar, materikdagi qirg'oq vohalari (masalan,Banger Oasis»), arena nunataks (Amundsen tog'i Mirniy yaqinida, Nansen tog'i Viktoriya yerida va boshqalarda) va muzlik maydonida. Antarktida yarim orolidagi voha 400 gektar maydonni egallaydi. km², vohalarning umumiy maydoni 10 ming gektarni tashkil etadi. km², va muzsiz hududlarning maydoni (qorsiz toshlarni ham qo'shgan holda) 30-40 mingni tashkil qiladi. km².
O'simliklarga angiospermlar va paporotniklar (Antarktida yarim orolida) kiradi; likenlar, zamburug'lar, bakteriyalar va suv o'tlari (vohalarda) mavjud. Sohil bo'yida esa... muhrlar, pingvinlar.
O'simliklar va hayvonlar qirg'oqbo'yi zonasida eng ko'p uchraydi. Muzsiz hududlarda quruqlik o'simliklari asosan turli xil turlar shaklida mavjud. moxlar Va likenlar va uzluksiz qoplam hosil qilmaydi (Antarktika mox-lishaynik cho'llari).
Antarktika hayvonlari Janubiy okeanning qirg'oqbo'yi ekotizimiga to'liq bog'liq: siyrak o'simliklar tufayli qirg'oqbo'yi ekotizimlaridagi barcha muhim oziq-ovqat zanjirlari Antarktida atrofidagi suvlardan boshlanadi. Antarktida suvlari ayniqsa boy. zooplankton, Birinchidan krillKrill to'g'ridan-to'g'ri yoki bilvosita ko'plab turlar uchun oziq-ovqat zanjirining asosini tashkil qiladi. baliq, kitsimonlar, Kalmar, muhrlar, pingvinlar va boshqa hayvonlar; Antarktidada to'liq quruqlikdagi sutemizuvchilar yo'q, umurtqasizlar taxminan 70 turdagi artropodlar bilan ifodalanadi (hasharotlar Va araxnidlar) Va nematodalar, tuproqlarda yashaydi.
Quruqlikdagi hayvonlar orasida muhrlar (Weddell, Rossa, qisqichbaqasimon tyulenlar, leopard tyulenlari, fil muhrlari) va qushlar (bir nechta turlar) benzinlar (Antarktida, qor), ikki xil skualar, Arktika ternasi, Adelie pingvinlari Va imperator pingvinlari).
Qit'a qirg'oqbo'yi vohalarining chuchuk suv ko'llarida -quruq vodiylar"— ular mavjud oligotrofik yashaydigan ekotizimlar ko'k-yashil suv o'tlari, yumaloq qurtlar, kopepodlar (sikloplar) va dafniya, qushlar ham (benzinlar Va skualar) vaqti-vaqti bilan bu yerga uchib keling.
Uchun nunataks Faqat bakteriyalar, suv o'tlari, likenlar va qattiq bostirilgan moxlar xarakterlidir; faqat skualar, odamlarni ta'qib qilib, vaqti-vaqti bilan muz qatlamiga uchib ketishadi.
Antarktidada muzlik osti ko'llarining mavjudligi haqida gipoteza mavjud, masalan, ko'l Sharq, tashqi dunyodan deyarli ajratilgan oligotrofik ekotizimlar. 2021-yil Antarktida muzliklari ostida ilgari noma'lum turlar topildi gubkasimonlar mavjudotlar.
Antarktida yarim oroli, qo'shni orollari bilan birga, materikdagi eng qulay iqlim sharoitlariga ega. Aynan shu yerda mintaqada uchraydigan ikkita tur o'sadi. gullaydigan o'simliklar — Antarktika o'tloq o'ti Va Kolobanthus kito.
IN 1994-yilda Olimlar Antarktidada o'simliklar sonining tez o'sishi haqida xabar berishdi, bu esa gipotezani tasdiqlaydi global isish sayyorada.
Natijada global isish Antarktida yarim orolida faol shakllana boshladi tundraOlimlarning fikriga ko'ra, birinchilari 100 yildan keyin Antarktidada paydo bo'lishi mumkin. daraxtlar[noqonuniy manba].
Qazilma fauna
- Kriolofosaur — Antarktidada yashagan ilk yura davriga oid yirik yirtqich dinozavr, yaxshi tasvirlangan Antarktida dinozavrlarining birinchisi. 1991-yilda kashf etilgan.
- Morrosaurus antarcticus — kech boʻr davridan qolgan, Antarktidadan boshqa hech qayerda nomaʼlum boʻlgan sudralib yuruvchilar turi. 2015-yilda tasvirlangan.
- Antarktidaspis — yo'q bo'lib ketgan monotipik jins yashagan Arthrodires turkumidan placodermalar Jitskiy asri Devon davri. 1968-yilda tasvirlangan.
- Trinaxodon — cynodontlarning yo'q bo'lib ketgan turi. Trinaxodon darhol undan keyin yashagan Perm-Trias davri ommaviy qirilish, uning yo'q bo'lib ketish davrida omon qolishi, ehtimol, uning in qazish odatlari bilan bog'liq bo'lgan.
- Gibolit - jins belemnitlar, O'rta Yura davridan to ilk bo'r davrigacha yashagan.
- Inoceramlar — dengiz hayvonlarining yo'q bo'lib ketgan turi ikki pallali mollyuskalar, tashqi ko'rinishidan bir-biriga chambarchas bog'liq bo'lgan marvarid ustritsalariga o'xshardi. Ular ilk yura davridan kech bo'r davrigacha yashagan.
Inson va Antarktida
O'qish tarixi
Kema birinchi bo'lib o'tib ketdi Antarktika doirasitegishli edi gollandlarga; unga Yakob Magu eskadronida suzib yurgan Dirk Gerrits qo'mondonlik qilgan. 1599-yilda, Magellan bo'g'ozi Bo'rondan keyin Gerrits kemasi eskadronni ko'zdan qochirdi va janubga yo'l oldi. U 64° janubga tushganda, u yerda balandliklar topildi. 1675-yilda La Roche ochildi Janubiy Jorjiyaorol 1739-yilda kashf etilgan Buve; 1772-yilda Hind okeani Iv-Jozef Kerguelen, fransuz dengiz floti ofitseri kashf etdi uning nomi bilan atalgan orol.

Kerguelenning sayohati bilan deyarli bir vaqtning o'zida Angliya Janubiy yarim sharga birinchi safariga yo'l oldi Jeyms Kukva 1773-yil yanvar oyida uning "Sarguzasht" va "Resolution" kemalari Janubni kesib o'tdi. Arktik doira meridian 37°33′ sharqiy kenglikda. Muz bilan qiyin kurashdan so'ng, u 67°15′ janubiy kenglikka yetdi va u yerda shimolga burilishga majbur bo'ldi. 1773-yil dekabr oyida Kuk yana Janubiy okeanga yo'l oldi, 8-dekabr kuni uni kesib o'tdi va parallel 67°5′ janubiy kenglikda muz ostida qoldi. O'zini ozod qilgandan so'ng, Kuk janubga qarab yo'l oldi va 1774-yil yanvar oyining oxirida janubi-g'arbiy tomonda 71°15′ janubiy kenglikka yetdi. Tierra del FuegoBu yerda o'tib bo'lmaydigan muz devori uning oldinga siljishiga to'sqinlik qildi. Kuk janubiy qutb dengizlariga birinchilardan bo'lib yetib bordi va bir nechta joylarda qattiq muzga duch kelganidan so'ng, undan uzoqroqqa o'tishning iloji yo'qligini e'lon qildi. Ular unga ishonishdi va 45 yil davomida hech qanday qutb ekspeditsiyalari amalga oshirilmadi.
60° janubda joylashgan quruqlikning birinchi geografik kashfiyoti (zamonaviy "siyosiy Antarktida", tizim tomonidan boshqariladi) Antarktika shartnomasi) ingliz savdogari tomonidan sodir etilgan Uilyam Smit, orolga tasodifan duch keldi Livingston, Janubiy Shetland orollari19-fevral 1819-yil.
1819-yilda rus dengizchilari F. F. Bellingshausen Va M. P. Lazarev harbiylar haqida slouplar «Sharq» va «Mirniy», Janubiy Georgiyaga borib, Janubiy Muz okeanining ichkari hududlariga kirishga urinishdi. Birinchi marta 28-yanvar 1820-yilda ular deyarli Grinvich meridiani, ular 69°21′ janubiy kenglikka yetib kelishdi va aslida zamonaviy Antarktidani kashf etishdi (Bellinsgauzen shelf muzligi); keyin, Janubiy qutb doirasidan o'tib, Bellingshausen u bo'ylab sharqqa, 19° sharqiy uzunlikka borib, u yerda yana kesib o'tdi va 1820-yil fevral oyida yana deyarli o'sha kenglikka (69°6′) yetdi. Sharqqa qarab, u faqat 62° parallelga ko'tarildi va suzuvchi muz cheti bo'ylab yo'lini davom ettirdi. Keyin, Balleni orollari meridianida Bellingshausen 64°55′ ga yetdi, 1820-yil dekabrda u 161° g'arb kengligiga yetdi, Arktika doirasini kesib o'tib, 67°15′ janubga yetdi va 1821-yil yanvarda u 69°53′ janubga yetdi. Deyarli 81° meridianida u yuqori qirg'oqni kashf etdi Pyotr I orollariva sharqqa, Antarktida doirasi ichida - qirg'oqqa qarab Aleksandr I yerlariShunday qilib, Bellingshausen Antarktida atrofida 60° dan 70° gacha kengliklarda to'liq sayohatni amalga oshirgan birinchi odam bo'ldi.

1840-yilda bir amerikalik Charlz Uilks U Antarktida qirg'oqlari bo'ylab 97°-158° sharqiy uzunlik sektorida suzib, keyinchalik uning sharafiga nomlangan qirg'oq chizig'ining taxminiy konturlarini xaritaga tushirdi. Uilks yerlari1839-1840 yillarda fransuzlar Jyul Dumont-Durville ochildi Adelie Landva 1841-1842 yillarda ingliz Jeyms Ross ochildi Ross dengizi Va Viktoriya yeriAntarktida qirg'og'iga birinchi qo'nish va birinchi qishlash Norvegiya ekspeditsiyasi tomonidan amalga oshirildi. Carstena Borchgrevink 1895-yilda.
Shundan so'ng, qit'aning qirg'oq chizig'i va ichki qismini o'rganish boshlandi. Britaniya Antarktida ekspeditsiyalari boshchiligida ko'plab tadqiqotlar o'tkazildi. Robert Skott (1901—1904, 1910—1913) Va Ernest Shaklton (1907—1909, 1914—1917), Norvegiya Antarktida ekspeditsiyasi (1910–1912) Roald Amundsen, Avstraliya Antarktida ekspeditsiyasi (1911–1914) Duglas Mawson va boshqalar. 1911-1912 yillarda Amundsen va Skott ekspeditsiyalari o'rtasida haqiqiy zabt etish poygasi avj oldi. Janubiy qutb. Unga birinchi boʻlib 14-dekabr 1911-yilda Amundsen, Oskar Visting, Helmer Hansen Va Sverre Hasselundan bir oy o'tgach, Skottning guruhi orzu qilingan joyga yetib kelishdi, ammo qaytishda halok bo'lishdi.
XX asr oʻrtalaridan boshlab Antarktida sanoat miqyosida oʻrganila boshlandi. Qitʼada turli davlatlar tomonidan yil boʻyi meteorologik, glatsiologik Va geologik tadqiqot. Faqat doirasida Xalqaro geofizika yili 11 mamlakat vakillari 60 dan ortiq bazalarni qurdilar va stansiyalar.
Uchinchi Sovet Antarktida ekspeditsiyasi boshchiligida Evgeniy Tolstikov, 14-dekabr 1958-yilda Kirish imkonsizligining janubiy qutbi va u yerda vaqtinchalik stansiya tashkil qildi.Kirish imkonsizligi qutbiBir yil oldin, geomagnit qutbga chana va traktor ekspeditsiyasi yakunlandi va bir yildan so'ng sovet olimlari Janubiy qutbga yetib kelishdi. Ular Antarktidani (Janubiy qutb orqali) birinchi bo'lib kesib o'tishdi. Weddell dengizi Kimga Ross dengizi) 1957-1958 yillarda traktorlarda, Yangi Zelandiyalik E. Hillari va ingliz V. E. Fuchs.
- "Nimrod" kemasida ekspeditsiya Yerning Janubiy qutbiga
- Livingston oroli (60° janubdagi quruqlikning birinchi geografik kashfiyoti.)
- Rossiya Federatsiyasi Markaziy bankining "Birinchi Rossiya Antarktika ekspeditsiyasi" tangasi
- Rossiya Federatsiyasi Markaziy bankining "Birinchi Rossiya Antarktika ekspeditsiyasi" tangasi
Huquqiy maqom
Ga muvofiq Antarktika konventsiyasi, 1-dekabr 1959-yilda imzolangan va 23-iyun 1961-yilda kuchga kirgan shartnomaga muvofiq, Antarktida hech bir davlatga tegishli emas. Bu yerda faqat ilmiy faoliyatga ruxsat etiladi.
Harbiy inshootlarni joylashtirish, shuningdek, 60 daraja janubiy kenglikdan janubga harbiy kemalar va qurolli kemalarning kirishi taqiqlanadi.
1986-yilda Antarktida ham e'lon qilindi yadrosiz zona, bu uning suvlarida kemalarning paydo bo'lishini istisno qildi.yadroviy kemalar, va materikda - atom energiya bloklari.
Hozirda shartnomada 50 ta a'zo davlat (ovoz berish huquqiga ega) va o'nlab kuzatuvchi davlatlar mavjud.
Hududiy da'volar


Biroq, shartnomaning mavjudligi unga qo'shilgan davlatlar o'z shartnomalaridan voz kechgan degani emas. hududiy da'volar qit'ada va uning atrofidagi hududda. Aksincha, ba'zi mamlakatlarning hududiy da'volari juda katta. Masalan, Norvegiya o'z hududidan o'n baravar katta hududni da'vo qilmoqda (shu jumladan Pyotr I oroliekspeditsiya tomonidan kashf etilgan Bellingshausen — Lazareva). U ulkan hududlarni o'ziga tegishli deb e'lon qildi. Birlashgan QirollikBritaniyaliklar Antarktida shelfida ruda va uglevodorod resurslarini qazib olish niyatida. Avstraliya o'ziniki deb hisoblaydi Antarktidaning deyarli yarmiammo, bunga "frantsuzcha" o'zini qo'shadi Adelie LandU hududiy da'volar qildi va Yangi Zelandiya.
Birlashgan Qirollik, Chili Va Argentina Antarktida yarim orolini ham o'z ichiga olgan deyarli bir xil hududni da'vo qilishadi Janubiy Shetland orollari. Yoqilgan Mari Berd Land Ikkala davlat ham rasman hududiy da'volar qilmagan. Biroq, norasmiy Amerika manbalari AQShning bu hududga bo'lgan huquqlariga ishora qilmoqda. Xitoy hali hech qanday hududiy da'volarni ilgari surmagan, ammo Rossiya singari, u ham o'zining qutb stansiyalaridan foydalangan holda resurslarni qidirish ishlarini olib bormoqda.
Maxsus pozitsiya egallandi AQSh Va Rossiya, ular, printsipial jihatdan, Antarktidada hududiy da'volar qilishlari mumkinligini ta'kidlagan, garchi ular hali buni qilmagan bo'lsalar ham. Bundan tashqari, ikkala mamlakat ham boshqa mamlakatlarning da'volarini tan olmaydi.
Rivojlanish
Uy xo'jaligi
Antarktida hozirgi kunda Yer yuzidagi doimiy aholi yashamaydigan va oʻzlashtirilmagan yagona qitʼadir. U uzoq vaqtdan beri Yevropa davlatlari va AQSh eʼtiborini tortib kelgan boʻlsa-da, butun dunyo miqyosida faqat XX asr oxirlarida katta qiziqish uygʻota boshladi. Antarktida insoniyatning Yerdagi soʻnggi tabiiy resurslar zaxirasi sifatida qaraladi. Aholi yashaydigan besh qitʼadagi xomashyo zaxiralari tugagach, odamlar uning resurslarini oʻzlashtirishga kirishishi mumkin. Antarktika davlatlar uchun soʻnggi resurs manbai boʻlib qolishi mumkinligi sababli, uning boyliklari ustidagi raqobat allaqachon boshlangan (qarang: Hududiy daʼvolar).
Geologlar buni aniqladilar ko'krak Antarktidada sezilarli miqdorda mavjud minerallar — temir rudasi, ko'mir; mis, nikel, qo'rg'oshin, rux, molibden, tosh kristalli, slyuda va grafit rudalarining izlari topilgan. Bundan tashqari, turli hisob-kitoblarga ko'ra, Antarktida muzliklari dunyoning umumiy zaxiralarining 90% gacha qismini o'z ichiga oladi. toza suv, uning yetishmasligi ko'plab mamlakatlarda allaqachon sezilmoqda. Xususan, evakuator loyihalari 1970-yillardan beri muhokama qilinib kelinmoqda. aysberglar Antarktidadan dunyoning qurg'oqchil mintaqalarigacha, masalan Janubiy Afrika Respublikasi, Avstraliya, Saudiya ArabistoniChuchuk suv bilan ta'minlash bo'yicha ushbu keng ko'lamli loyihalar hali amalga oshirilmagan, ammo katta aysberglarni kemalar orqali uzoq masofalarga tortib olish imkoniyati eksperimental ravishda isbotlangan.
Ilmiy
Hozirgi vaqtda qit'ada iqlim va meteorologik jarayonlar kuzatilmoqda, ular, masalan, Gulf Stream Shimoliy yarim sharda butun Yer uchun iqlimni shakllantiruvchi omil hisoblanadi. Ushbu iqlimning ta'siri Antarktidada ham o'rganilmoqda. makon va sodir bo'layotgan jarayonlar yer qobig'i.
Muz qatlamlarini o'rganish yuzlab, minglab va hatto yuz minglab yillar avvalgi Yer iqlimiga oid muhim ilmiy natijalarni beradi. So'nggi yuz ming yillik iqlim va atmosfera tarkibi haqidagi ma'lumotlar Antarktida muz qatlamida "qayd etilgan". Muzning turli qatlamlarining kimyoviy tarkibi so'nggi bir necha asrlar davomida quyosh faolligi darajasini belgilaydi.
Antarktidada ilmiy ahamiyatga ega bo'lishi mumkin bo'lgan va bu hayot shakllarini yaxshiroq tushunishga imkon beradigan mikroorganizmlar topildi.
Qit'aning perimetri bo'ylab joylashgan ko'plab Antarktika bazalari sayyora bo'ylab seysmologik faollikni kuzatish uchun ideal imkoniyatlarni yaratadi. Antarktida bazalari, shuningdek, kelajakda Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralarni tadqiq qilish, rivojlantirish va mustamlaka qilish uchun rejalashtirilgan texnologiyalar va uskunalarni sinash uchun ham ishlatiladi.
Antarktida astronomik tadqiqotlar uchun ham katta qiziqish uygʻotadi. Antarktida astronomiyasining 3 ta asosiy yoʻnalishi mavjud:
- neytrino
- radio va infraqizil
- optik.
Xususan, Antarktidada mavjud IceCube — taxminan bir kub kilometr Antarktida muzidan foydalanadigan eng katta neytrino detektori. U yerda, stansiya hududida Amundsen-Skott, amal qiladi Janubiy qutb teleskopi, bu o'zining kichik o'lchamiga qaramay (oyna diametri 10 m), yo'qligida suv bug'i havoda, u boshqa joylarda sayyora yuzasidan o'tkazish qiyin bo'lgan kuzatuvlarni amalga oshiradi. Xitoylik olimlar ham stansiya yaqinida. Kunlun Optik kuzatuvlar bilan tajribalar o'tkazilmoqda. Juda silliq qorli relyef ko'p kunlik qutb tunlari bilan birgalikda atmosferani g'ayrioddiy barqaror qiladi, ammo 2021-yil holatiga ko'ra sinov optik kuzatuvlaridan boshqa hech narsa rivojlanmadi.
Aholi soni

Ogʻir iqlim Antarktida iqlimi bu yerda odamlarning joylashishiga toʻsqinlik qiladi, ammo kelajakda iqlim isishi bilan uni oʻzlashtirish mumkin boʻlishi ehtimoldan xoli emas. Antarktida va unga tutash orollarda koʻplab tashlandiq aholi punktlari bor. XIX asrda Antarktida yarimoroli hamda yaqin orollarda bir nechta kit ovlash bazalari mavjud boʻlgan. Keyinchalik ularning barchasi tark etilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida Antarktidada Argentina va Chilining harbiy bazalari paydo boʻlgan. Hozirda Antarktidada doimiy aholi yoʻq, ammo bir necha oʻnlab ilmiy stansiyalar bor. Ularda mavsumga qarab yozda 4000 ga yaqin kishi (jumladan, Rossiya fuqarolari — 150 nafar), qishda esa 1000 ga yaqin kishi (Rossiya fuqarolari — taxminan 100 nafar) yashaydi. XIX—XX asrlarda Antarktida aholisi orasida ingliz tilining o'ziga xos lahjasi.
Antarktidadagi barcha stansiyalar va bazalarning taxminiy "qishki" aholisi:
| Mamlakat | 01.07.2008 | 01.07.2014 |
|---|---|---|
| Antarktida | 1162 | 1116 |
| 346 | 337 | |
| 184 | 176 | |
| 148 | 148 | |
| 108 | 105 | |
| 62 | 62 | |
| 25 | 40 | |
| 38 | 37 | |
| 16 | 34 | |
| 65 | 29 | |
| 40 | 28 | |
| 33 | 26 | |
| 12 | 13 | |
| 12 | 12 | |
| 15 | 12 | |
| 12 | 12 | |
| 12 | 10 | |
| 10 | 10 | |
| 9 | 9 | |
| 9 | 9 | |
| 6 | 7 |
Stansiyalar bo'yicha:
| Stansiya / Baza | Mamlakat | 01.07.2008 | 01.07.2014 |
|---|---|---|---|
| Belgrano II (Belgrano II) | 21 | 12 | |
| Xubani (Jubany) | 20 | 20 | |
| Esperanza (Esperanza) | 55 | 55 | |
| Marambio (Marambio) | 55 | 55 | |
| Orkadas (Orcadas) | 14 | 14 | |
| San-Martin (San-Martin) | 19 | 20 | |
| Keysi (Casey) | 19 | 20 | |
| Devis (Davis) | 19 | 22 | |
| Mawson (Mawson) | 24 | 20 | |
| Komandante Ferras (Commandante Ferraz) | 12 | 12 | |
| Kapitan-Arturo-Prat (Capitan Arturo Prat) | 8 | 9 | |
| General Bernardo O'Higgins (General Bernando O’Higgins) | 18 | 16 | |
| Frey (Presidente Eduardo Frei Montalva) | 82 | 80 | |
| Changcheng (Great Wall) | 40 | 14 | |
| Zhongshan (Zhongshan) | 25 | 15 | |
| Noymeyer (Neumayer) | 9 | 9 | |
| Dumon d'Urville (Dumont d’Urville) | 33 | 26 | |
| Konkordiya (Concordia) | 12 | 13 | |
| Hallie (Halley) | 16 | 15 | |
| Rothera (Rothera) | 22 | 22 | |
| Bharati (Bharati) | … | 15 | |
| Maytri (Maitri) | 25 | 25 | |
| Shoua (Showa) | 40 | 28 | |
| Jang Bogo (장보고) | … | 16 | |
| Qirol Sejong (King Sejong) | 16 | 18 | |
| Troll (Troll) | 6 | 7 | |
| Skott bazasi | 12 | 10 | |
| Artstovskiy (Arctowski) | 15 | 12 | |
| Bellingshausen | 25 | 25 | |
| Tinchlikparvar | 60 | 60 | |
| Novolazarevskaya | 30 | 30 | |
| Jarayon | 20 | 20 | |
| Sharq | 13 | 13 | |
| Akademik Vernadskiy (Vernadsky), sobiq Faraday (Faraday) | 12 | 12 | |
| Artigas (Artigas) | 9 | 9 | |
| Amundsen-Skott (Amundsen-Scott) | 86 | 75 | |
| MakMurdo (McMurdo) | 250 | 250 | |
| Palmer (Palmer) | 10 | 12 | |
| SANAE IV (SANAE IV) | 10 | 10 |
Antarktidada tug'ilgan birinchi odam edi Emilio Markos Palma. Bu 7-yanvar 1978-yilda Argentinaning Esperansa stansiyasida sodir boʻlgan.

Antarktida tayinlangan yuqori darajadagi internet domeni .aq Va telefon prefiksi +672.
AQShlik ishqibozlar qit'a uchun norasmiy valyutani chiqarmoqdalar. Antarktida dollari.
Turizm
Antarktidaga har yili taxminan 30-40 ming kishi tashrif buyuradi. sayyohlarUlarning aksariyati Antarktida yarim oroliga yo'l oladi, u yerda sayyohlik bazasi va aerodrom mavjud. 1990-yillarda turizm Ross dengiziga va Avstraliyaning janubidagi ba'zi hududlarga tarqaldi. Ko'pgina sayyohlar Antarktidaga yo'l olishadi. kruizlar kemalarda.
Antarktidada Sovet va Rossiyaning mavjudligi
Antarktidani o'rganish Rossiya yilda boshlangan Sovet davr. Ichida 1955-yilda Sovet ekspeditsiyasi Antarktida qirg'oqlariga yo'l oldi "Ob" kemasi (kapitan Ivan Man). Ichida 1956-yilda birinchi Sovet Antarktida stansiyalari tashkil etildi Tinchlikparvar (sharafiga nomlangan yelkanli qayiq, qaysi ustida Mixail Lazarev Antarktidani kashf etgan) va PionerUshbu stansiyalar joylashgan Qirolicha Maryamning yurti, shuningdek, uning nomi ham bor Haqiqat qirg'og'i.
Antarktidada jami 45 ta yil davomida ishlaydigan ilmiy stansiyalar mavjud. Hozirda Rossiyaning Antarktidada yettita faol stansiyasi va bitta dala bazasi mavjud.
Doimiy ravishda harakat qilmoqda:
- Bellingshausen
- Tinchlikparvar
- Novolazarevskaya
- Sharq
- Jarayon
- Yoshlik (2006-yilda foydalanishdan chiqarilgan; mavsumiy)
- Leningradskaya (2008-yilda foydalanishdan chiqarilgan; mavsumiy)
- Ruscha (2008-yilda foydalanishdan chiqarilgan; mavsumiy)
Konservalangan:
- Do'stona-4 (2012-2015 yillarda mavsumiy ravishda faoliyat yuritgan)
- Ittifoq
Avvalgi (hozirda faoliyatini to'xtatgan):
- Pioner
- Komsomolskaya
- Sovet
- Vostok-1
- Lazarev
- Kirish imkonsizligi qutbi
- Voha (V 1959-yilda o'tkazildi Polsha)
Pravoslav cherkovi
Antarktidadagi birinchi pravoslav cherkovi orolda qurilgan Vaterloo (Janubiy Shetland orollari) Rossiya stantsiyasidan unchalik uzoq bo'lmagan joyda "Bellingshausen"Ulug'vor Patriarx Aleksiy II ning duosi bilan. U Oltoyda to'plangan va keyin tadqiqot kemasida muzli qit'aga olib ketilgan."Akademik Vavilov».
Madaniyatda Antarktida
Filateliyada
Numizmatika
14-yanvar 2020-yilda Rossiya Federatsiyasi Markaziy banki nominal qiymati 3 rubl bo'lgan “Rossiya dengizchilari F.F. Bellingshausen va M.P. Lazarev tomonidan Antarktida kashf etilganining 200 yilligi” nomli kumush tanga chiqarildi.
Adabiyotda
Amerikalik yozuvchining hikoyasidagi voqealar Antarktidada sodir bo'ladi. H. P. Lovecraft «Jinnilik tizmalari».
Filmlarda
Sovet rangli badiiy filmi "Yetmish ikki daraja noldan past" (1976, Sergey Danilin va Evgeniy Tatarskiy) va televizion trilogiya "Antarktida ertagi"Sergey Tarasovning 1980-yilda efirga uzatilgan teleseriali Sovet Antarktida stansiyalari uchburchagida sodir bo'layotgan voqealarga bag'ishlangan:Sharq», «Tinchlikparvar"Va"NovolazarevskayaSsenariylar "Qutb kengliklarining chaqirig'i" turkumidagi hikoyalarga asoslangan. Vladimir Sanin: "Tuzoqda", "Antarktidani qo'yib yuborish qiyin" va "Noldan yetmish daraja past".
1983-yilgi yapon filmida,Antarktida tarixi"Voqealar Antarktidada sodir bo'ladi. 2005-yilda Amerika filmi suratga olindi,Oq tanlilar asirga olindi", "Antarktika hikoyasi"ning remeyki.
1982-yilgi Amerika ilmiy-fantastik filmida,Nimadir"Voqea Antarktidadagi Amerika tadqiqot stantsiyasida bo'lib o'tadi." bir xil nomdagi 2011-yilgi prekvel hikoyani Norvegiya tadqiqot stantsiyasiga ko'chiradi.
Amerikalik detektiv trillerining jangi "Oqartirish"2009-yil, 1998-yilda chiqarilgan shu nomdagi komiks asosida.
Fantaziyada harakat-dahshat 2004-yilO'zga sayyoralik va yirtqich"Olimlar va harbiy xizmatchilardan iborat ekspeditsiya Antarktidadagi muz ostida joylashgan qadimiy shaharda topildi.
Musiqada
Qo'shiq Vyacheslav Butusov Antarktida.
Adabiyot
- Losev K. S. Abadiy qish mamlakati: Antarktida muzliklari haqida. — L.: Gidrometeoizdat, 1986. — 112, [16] Bilan. — 92 000 nusxa
- Rudoy A. N. Antarktida hodisasi. — Tomsk: STT, 1999. — 128 Bilan. — 1000 nusxa
- Savatyugin L. M., Preobrazhenskaya M. A. Antarktida xaritasi: nomlar va taqdirlar / Iqtisodiyot doktori, geografiya fanlari nomzodi M.V. Slipenchuk tomonidan tahrirlangan. — Sankt-Peterburg: GeoGraf, 2014. — 352 b.: ill. — (Qutb hikoyalari) — ISBN 978-5-902211-29-7.
- Treshnikov A.F. Antarktidaning kashf etilishi va o'rganilishi tarixi. — M.: Geografiz, 1963. — 432 Bilan. — (Yerning kashf etilishi). — 17 000 nusxa — [Arxivlangan 22 2014-yil fevral yillar.]
Havolalar
- Antarktida : [ark. 2-noyabr 2022] / V. M. Kotlyakov, N. A. Bojko // Ankiloz - Banka. — M. : Buyuk rus ensiklopediyasi, 2005. - BILAN. 25—29. — (Buyuk rus ensiklopediyasi : [35 jildda] / tahr. Yu. S. Osipov ; 2004—2017, jild. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
- Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR)
- United States Antarctic Resource Center (USARC)
- The Atlas of Antarctic Research at USARC. Arxivlangan joy asl nusxasi 30-oktabr 2005-yilda.
- 1981 yildan 2007 yilgacha harorat o'zgarishi. Arxivlangan 20-sentabr 2008-yilda. (NASA)
- Vladimir Bardin. Ajdaho tishlari (Radok ko'li) // Dunyo bo'ylab. — Yosh gvardiya, 1986-yil mart. — № 3 (2545).
- Dubrovin L. I. Muz qit'asidagi odam. — L.: Gidrometeoizdat, 1976.
- Antarktida. Arxivlangan joy asl nusxasi 28-noyabr 2015-yilda.