Buyuk Britaniya (inglizcha ingl. Great Britain) yoki Birlashgan Qirollik (United Kingdom, qisqacha UK), toʻliq rasmiy nomi — Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi (ingl. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — orol davlati — Yevropaning materik qismining shimoli-gʻarbiy sohillari yaqinida joylashgan boʻlib, Angliya, Shotlandiya, Uels va Shimoliy Irlandiyadan iborat. Birlashgan Qirollik tarkibiga Buyuk Britaniyaorolining oʻzi, Irlandiya va koʻplab kichikroq Britaniya orollarini oʻz ichiga oladi. Shimoliy Irlandiya quruqlikda chegaradosh boʻlgan davlat — Irlandiya Respublikasi; Buyuk Britaniyaning qolgan qismi esa Atlantika okeani, Shimoliy dengiz, La-Mansh boʻgʻozi, Kelt dengizi va Irlandiya dengizi.
bilan oʻralgan. Birlashgan Qirollikning umumiy maydoni 242 500 km², 2020-yildagi aholi soni esa 67 million kishidan ortiq deb baholangan..
Siyosiy tuzumi — konstitutsiyaviy monarxiya va parlament demokratiyasi. Qirol Karl III hukmronlik qilmoqda 2022-yildan buyon, bosh vazir lavozimini esa 20-iyul 2026-yildan Endi Byornhem.
egallab kelmoqda. Mamlakatning poytaxti va eng yirik shahri — London, boshqa yirik shaharlari — Birmingem, Lids, Glazgo, Manchester, Edinburg va Liverpul. Shotlandiya, Uels va Shimoliy Irlandiyaning oʻz hukumatlari boʻlib, ularning vakolatlari bir-biridan farq qiladi..
Davlat tili — ingliz tili (Britaniya varianti) — german tillaridan biri boʻlib, koʻplab shevalarga boʻlinadi hamda bugungi kunda dunyoning eng muhim tillaridan biri va soʻzlashuvchilar soni boʻyicha yetakchi tillardan biridir; mamlakatda yana bir necha german tili hamda bir necha kelt tillari (valliy tili, shotland gel tili, korn tili).
ham qoʻllanadi. Birlashgan Qirollik bir necha asr davomida tarkibiy mamlakatlarining qoʻshib olinishi, ittifoq tuzishi va ajralib chiqishi natijasida shakllangan. Buyuk Britaniya Qirolligi 1707-yilda Ittifoq shartnomasi asosida ikki qirollikning birlashuvidan vujudga kelgan: Angliya Qirolligi (uning tarkibiga Uels ham kirgan; u 1542-yilda qoʻshib olingan Uels ham boʻlgan) va Shotlandiya Qirolligi oʻrtasida imzolanishi natijasida vujudga kelgan. 1800-yilda Buyuk Britaniya Qirolligi va Irlandiya Qirolligi birlashib, Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlashgan Qirolligini tuzgan. Undan keyinchalik 1922-yilda ajralib chiqqan Irlandiya Erkin Davlati sabab bu davlat 1927-yildan boshlab Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi deb atala boshlagan..
Qoʻshni Men, Gernsi va Jersi orollari rasmiy ravishda Birlashgan Qirollik tarkibiga kirmaydi va toj mulklari; maqomiga ega; Britaniya hukumati ularning mudofaasi va xalqaro maydondagi vakilligiga masʼul. Bundan tashqari, Britaniya imperiyasining soʻnggi qoldiqlari hisoblangan 14 ta Britaniya dengizorti hududi ham mavjud. Britaniya imperiyasi 1920-yillardagi eng katta hududiy kengayishi davrida dunyo quruqligining qariyb toʻrtdan birini va aholisining uchdan birini qamrab olib, tarixdagi eng yirik imperiyaga aylangan. Britaniya taʼsiri uning koʻplab sobiq mustamlakalarining tili, madaniyati, huquqiy va siyosiy tizimlarida kuzatiladi.
Buyuk Britaniya iqtisodiyoti nominal yalpi ichki mahsulot hajmi boʻyicha dunyoda oltinchi (YAIM), xarid qobiliyati pariteti boʻyicha esa oʻninchi oʻrinni egallaydi. Xarid qobiliyati pariteti (XQP) boʻyicha koʻrsatkichdan tashqari, mamlakat iqtisodiyoti daromadlarning yuqori darajasi va juda yuqori inson taraqqiyoti indeksi (dunyoda 13-oʻrin) bilan ajralib turadi. Buyuk Britaniya dunyoda birinchi sanoatlashgan davlat boʻlib, XIX asr va XX asr boshlarida dunyoning yetakchi qudratli davlatlaridan biri edi..
Xalqaro munosabatlarda Britaniya jahonning yetakchi davlati sifatida 1815 dan 1914-yilgacha muhim rol oʻynagan; 1940-yillardan boshlab esa uning roli izchil pasayib bormoqda. Shunga qaramay, Buyuk Britaniya doimiy aʼzo BMT Xavfsizlik Kengashining 1946-yildagi birinchi sessiyasidan buyon hisoblanadi va dunyodagi xalqaro miqyosda tan olingan 5 ta yadroviy davlatdan biri boʻlib, shu sabab ayrim tadqiqotchilar uni hamon norasmiy buyuk davlatlar.
qatoriga kiritadi. Birlashgan Qirollik Millatlar Hamdoʻstligi, Yevropa Kengashi, Katta yettilik (G7), Oʻnlik guruhi, Katta yigirmatalik (G20), BMT, NATO, AUKUS, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT), Interpol va Jahon savdo tashkiloti (JST) aʼzosidir. Buyuk Britaniya Yevropa hamjamiyatlari va ularning vorisi boʻlgan Yevropa Ittifoqi (YI)ga 1973-yilda qoʻshilganidan 2020-yilda YIdan chiqishigacha, 2016-yilda oʻtkazilgan referendumdan keyin ham..
Etimologiya
«Buyuk Britaniya» nomidagi «Buyuk» soʻzining kelib chiqishi
Klavdiy Ptolemey oʻzining «Almagest» (milodiy 147—148-yillar) asarida kattaroq orolni «Katta Bretaniya» (qadimgi yunoncha μεγάλης Βρεττανίας), Irlandiyani esa «Kichik Bretaniya» deb ataydi. Keyinchalik yozilgan «Geografiya» (milodiy 150-yil) asarida u bu orollarni «Alvion», «Ivernia» va «Mona» (Men oroli) deb nomlaydi. Taxminlarga koʻra, «Almagest» yozilgan paytda bu nomlar unga maʼlum boʻlmagan. «Albion» nomi, aftidan, orollar rimliklar tomonidan bosib olinganidan bir muncha vaqt oʻtib isteʼmoldan chiqqan va orol «Buyuk Britaniya» deb ataladigan boʻlgan.
Aynan anglosakslar davridan keyin «Britaniya» nomi faqat tarixiy atama sifatida ishlatilgan. Galfrid Monmutlik oʻzining yarim afsonaviy «Britaniya qirollari tarixi» asarida Buyuk Britaniyani «Katta Britanniya» («Katta Britaniya») deb atab, uni «Kichik Britanniya»dan («Kichik Britaniya») ajratadi. Bu — materik Yevropadagi V—VI asrlarda Britaniya orollaridan kelgan kelt koʻchmanchilari joylashgan hudud. «Buyuk Britaniya» nomi ilk bor 1474-yilda — Angliya qiroli Sesiliya, Eduard IVning qizi bilan Shotlandiya qiroli Jeyms, Jeyms IIIning oʻgʻli oʻrtasidagi nikoh taklifiga oid maktubda rasman ishlatilgan. Maktubda Shotlandiya bilan bogʻliq holda «Buyuk Britaniya deb ataluvchi bu oliyjanob orol» deyiladi. Bu soʻz 1604-yilda qirol Yakov VI oʻzini «Buyuk Britaniya, Fransiya va Irlandiya qiroli» deb eʼlon qilganida yana rasmiy ishlatilgan.».
«Buyuk Britaniya» nomining qoʻllanishi
Rus tilida «Velikobritaniya» — Birlashgan Qirollikning eng keng tarqalgan nomidir. «Buyuk Britaniya» deb orol ham ataladi; unda Angliya, Shotlandiya va Uels.
joylashgan. Zamonaviy ingliz tilida davlat deyarli har doim United Kingdom ((Birlashgan Qirollik) deb ataladi, Great Britain. emas. Qisqartmalar GB va GBR Birlashgan Qirollikni ifodalash uchun ayrim xalqaro tashkilotlarning hujjatlarida, masalan, Butunjahon pochta ittifoqi, sport jamoalari, NATO, Xalqaro standartlashtirish tashkiloti hujjatlarida, shuningdek, xalqaro kodlarda ishlatiladi.
Internetda «.uk» domeni Birlashgan Qirollikka tegishli saytlarni belgilashda ishlatiladi. Oldin ishlatilgan «.gb» domeni eskirgan va unda yangi saytlar roʻyxatdan oʻtkazilmaydi.
«Team GB» («GB jamoasi») nomidan Britaniya Olimpiya assotsiatsiyasi Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya jamoasini Olimpiya oʻyinlarida atash uchun foydalanadi. «Birlashgan Qirollik» oʻrniga «Britaniya» nomi ishlatilishining yana bir misoli — «Buyuk Britaniya Gran-prisi» nomining avtosportda qoʻllanishidir.
Geografiya
Davlat Britaniya orollarida (Buyuk Britaniyaoroli, Irlandiyaorolining shimoli-sharqiy qismi, shuningdek, koʻplab kichik orollar va arxipelaglar, jumladan Gebrid, Orkney va Shetland orollari, Anglsi, Arran, Uayt) — Atlantika okeanida joylashgan. Uning sohillarini Shimoliy, Irlandiya, Kelt va Gebrid dengizlari yuvib turadi. Janubi-sharqiy sohil shimoliy qirgʻoqdan atigi 35 km uzoqlikda joylashgan Fransiya bilan boʻgʻoz — La-Mansh orqali ajralgan..

Buyuk Britaniya maydoni 243 809 km², shundan quruqlik — 240 579 km², , ichki suvlar — — 3230 km². 1993-yil maʼlumotlariga koʻra, quruqlikning 10 foizini oʻrmonlar qoplagan, 46 foizi yaylovlar, yana 25 foizi dehqonchilik.
uchun ishlatilgan. Sohil chizigʻining uzunligi 17 820 kmni tashkil etadi.
Janubiy sohil materik Yevropa bilan Yevrotunnel orqali bogʻlangan. Tunnelning uzunligi 50 km (shundan 38 km suv ostida). Bu dunyodagi eng uzun suvosti tunnelidir.
Shimoliy Irlandiya 499 kilometrlik quruqlik chegarasiga ega boʻlib, Irlandiya Respublikasi bilan tutashadi. Bu Buyuk Britaniyaning yagona quruqlik chegarasidir.
Grinvich rasadxonasi joylashgan shahar — London. Undan bosh meridian oʻtadi. Umuman olganda, Buyuk Britaniya shimoliy kenglikning 49° va 61° oraligʻida hamda 9° gʻarbiy uzunlik va 2° sharqiy uzunlik.
oraligʻida joylashgan. Angliya Buyuk Britaniya hududining yarmidan sal koʻprogʻini, yaʼni 130 395 km².
ni egallaydi. Uning katta qismi pasttekisliklardan iborat. Balandliklar shimolda (Pennin togʻlari) va shimoli-gʻarbda (Kamberlend togʻlari) toʻplangan. Soʻnggi togʻlarda Angliyaning eng baland choʻqqisi — Skofell-Payk (978 m) joylashgan.
Eng uzun daryolari — Temza, Severn va Hamber. . Shotlandiya Buyuk Britaniya hududining uchdan bir qismidan sal kamrogʻini, yaʼni 78 772 km²ni egallaydi. U qariyb sakkiz yuzta orolni oʻz ichiga oladi; ular asosan materik qismidan gʻarb va shimolda joylashgan. Ularning orasida Gebrid, Orkney va Shetland orollari. alohida ajralib turadi. Shotlandiya relyefiga koʻp jihatdan Togʻli Shotlandiya chegarasidagi tektonik yoriq (Xaylend chegarasi yorigʻi) taʼsir koʻrsatadi. U Shotlandiyani gʻarbdagi Arran orolidan sharqdagi Stonxeyvengacha kesib oʻtadi. Yoriq chizigʻi ikkita mutlaqo farqli hududni ajratib turadi: Shimoliy Shotlandiya togʻligi (Xaylend, Highland — «togʻlik») shimoli-gʻarbda va Loulend janubi-sharqda. Relyefi murakkab Xaylendda Shotlandiya togʻlarining deyarli barchasi, jumladan Ben-Nevis joylashgan. Uning balandligi 1343 m boʻlib, Britaniya orollarining.
eng baland nuqtasidir. Loulend (Lowland — «pasttekislik»), ayniqsa Oʻrta Shotlandiya pasttekisligi mana shu ikki qoʻltiq oraligʻida: Fert-of-Klayd va Fert-of-Fort joylashgan, «Markaziy kamar» deb ham ataladi va ancha tekis. Bu hududda Shotlandiya aholisining katta qismi, jumladan mamlakatning eng yirik shaharlari Glazgo va Edinburg.
aholisi yashaydi. Uels Buyuk Britaniya hududining oʻndan bir qismidan kamrogʻini, yaʼni 20 779 km²ni egallaydi. Uels asosan togʻli mamlakat, biroq Janubiy Uelsning relyefi qolgan qismlariga qaraganda kamroq togʻlidir. Aholi va sanoat hududlari asosan aynan Janubiy Uelsda, jumladan qirgʻoqboʻyi shaharlari — Kardiff, Suonsi va Nyuportda joylashgan. Uelsning eng baland togʻlari Snoudoniya hududida, jumladan Snoudon (1085 m) choʻqqisidir. Uels qirgʻoq chizigʻining uzunligi 1200 km.
Eng katta orol — Anglsi, u shimoli-gʻarbda joylashgan.
Shimoliy Irlandiya bor-yoʻgʻi 13 843 km² maydonni egallaydi va asosan tepaliklardan iborat. Bu yerda Lox-Ney koʻli joylashgan — maydoni boʻyicha Britaniya orollaridagi (eng katta koʻl (388 km²).).
Shimoliy Irlandiyaning eng baland nuqtasi — Sliv-Donard, u Morn togʻlarida joylashgan boʻlib, balandligi 852 m.
- Ben-Nevis Shotlandiyada joylashgan — Britaniya orollarining eng baland nuqtasi.
- Daryo Din oʻrmonida
- . Buyuk Britaniyaning kuzgi tabiati
- Buyuk Britaniyaning qishki tabiati
- Bargli oʻrmon, xususan Uelsda
- Buyuk Britaniyaning eng katta eman daraxti (Mayor eman) Shervud oʻrmonida
- Bugʻular
Iqlim
Buyuk Britaniya moʻtadil okean iqlimiga ega boʻlib, yil davomida koʻp yogʻingarchilik kuzatiladi. Harorat faslga qarab oʻzgaradi, biroq kamdan-kam hollarda −12°Cdan pastga tushadi yoki 35 °C dan yuqoriga koʻtariladi. Shamollar asosan janubi-gʻarbdan esib, Atlantika okeanidan tez-tez sovuq va nam ob-havo olib keladi. Biroq mamlakatning sharqiy qismlari bu shamollardan asosan himoyalangan, yogʻinning asosiy qismi gʻarbga tushgani bois sharqiy hududlar eng quruq hisoblanadi. Atlantika oqimlari, xususan Golfstrim taʼsirida isib, qishning yumshoq boʻlishini taʼminlaydi. Qishda va erta bahorda baʼzan qor yogʻadi, ammo odatda qor uzoq saqlanmaydi.
Maʼmuriy boʻlinish

Mintaqaviy va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish
Birlashgan Qirollikning toʻrtta avtonom tarkibiy qismining har biri oʻz maʼmuriy-hududiy boʻlinish tizimiga ega. Bu tizimlar koʻpincha Buyuk Britaniya davlati paydo boʻlishidan oldingi davrlarga borib taqaladi. Shuning uchun «butun Buyuk Britaniyani birlashtiradigan yagona standart maʼmuriy birlik darajasi yoʻq». XIX asrgacha eski boʻlinishlarda deyarli oʻzgarish boʻlmagan, ammo keyinchalik ularning vazifalari va funksiyalari muntazam oʻzgarib borgan. Shunga qaramay, bu oʻzgarishlar hamma joyda bir xil kechmagan; vakolatlarning Shotlandiya, Uels va Shimoliy Irlandiyaga keyingi oʻtkazilishi kelgusida ham yagona tartib boʻlishi ehtimolini kamaytiradi.
Angliyada mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish tizimi murakkab boʻlib, vakolatlar mahalliy meʼyoriy hujjatlar asosida taqsimlanadi. Angliyaning oʻz parlamenti boʻlmagani uchun bu sohadagi qonunchilik asoslarini Buyuk Britaniya parlamenti va hukumati belgilaydi. Eng yuqori darajadagi Angliyaning maʼmuriy boʻlinishitoʻqqizta hukumat mintaqasi yoki Yevropa Ittifoqining hukumat mintaqalaridan iborat. Ulardan biri — Katta London — oʻzining saylanadigan assambleyasi va meriga 2000-yildan buyon, 1998-yilgi referendumda shu taklif qoʻllab-quvvatlangach ega boʻlgan. Boshqa mintaqalarda ham assambleyalar tuzish rejalashtirilgan, biroq Shimoli-sharqiy Angliyadagi 2004-yilgi referendumda bu taklifning rad etilishi gʻoyani toʻxtatdi. Mintaqadan quyi darajada graflik kengashi va undan keyin tuman kengashlari yoki unitar kengashlar faoliyat yuritadi. Londonda esa 32 ta London borosidan iborat alohida tizim mavjud. Kengash aʼzolari majoritar tizim.
asosida saylanadi. Shotlandiya maʼmuriy jihatdan 32 ta okrugga boʻlingan, ularning maydoni va aholisi juda farqlanadi. Glazgo, Edinburg, Aberdin va Dandi shaharlari alohida okrug maqomiga ega. Xuddi shunday, Xaylend ham alohida okrug boʻlib, Shotlandiya hududining uchdan bir qismini egallasa-da, aholisi atigi 200 000 kishidan sal koʻproq. Mahalliy boshqaruv vakolatini saylangan deputatlar amalga oshiradi. Hozir ularning soni 1222 nafar boʻlib, ular yarim stavkali maosh oladi. Saylovlar yagona oʻtkazilmaydigan ovoz tizimi boʻyicha oʻtkazilib, uch yoki toʻrt deputat saylanadi. Ular esa majlislarga raislik qiladigan va butun mintaqa nomidan soʻzlovchi raisni saylaydi.
Uels maʼmuriy jihatdan 22 ta unitar tuzilmadan, jumladan Kardiff, Suonsi va Nyuport shaharlaridan tashkil topgan. Ularning har biri alohida tuzilma maqomiga ega. Saylovlar har 4 yilda majoritar tizim asosida oʻtkaziladi. Shimoliy Irlandiya 1973-yildan buyon 26 ta tumanga boʻlingan edi. Ularning vakolatlari axlat yigʻish, uy hayvonlarini nazorat qilish va bogʻlarni parvarishlash kabi xizmatlar bilan cheklangan. 13-mart 2008-yilda mavjud tizimni almashtirish va 11 ta yangi tuman tashkil etish haqida qaror qabul qilindi. Yangi tizimni joriy etish uchun keyingi mahalliy saylovlar 2011-yilgacha bekor qilindi.
Birlashgan Qirollikdan tashqaridagi Britaniya hududlari

Britaniya oʻz suverenitetini Birlashgan Qirollik tarkibiga kirmaydigan oʻn yettita hududga tatbiq etadi: Britaniyaning oʻn toʻrtta dengizorti hududi va uchta toj yeri.
Oʻn toʻrtta dengizorti hududi: Angilya (poytaxti — Valli), Bermud orollari (poytaxti — Gamilton), Britaniya Antarktika hududi (poytaxti — Rotera), Britaniyaning Hind okeanidagi hududi (poytaxti — Diyego-Garsiya), Britaniya Virgin orollari (poytaxti — Rod-Taun), Gibraltar (poytaxti — Gibraltar), Kayman orollari (poytaxti — Jorjtaun), Monserrat oroli (poytaxti — Plimut), Muqaddas Yelena, Vozneseniye va Tristan-da-Kunya orollari (poytaxti — Jeymstaun), Pitkern oroli (poytaxti — Adamstaun), Terks va Kaykos (poytaxti — Koberntаun), Folklend orollari (poytaxti — Stenli), Janubiy Georgiya va Janubiy Sendvich orollari (poytaxti — Gryutviken) va Akrotiri va Dekeliya suveren harbiy bazalari (poytaxti — Episkopi). Britaniyaning Antarktidadagi daʼvolari umumiy tan olinmagan, Kiprdagi harbiy bazalarning mavjudligiga Kipr Respublikasi, Folklend orollariga boʻlgan huquqiga esa Argentina eʼtiroz bildiradi. Dengizorti hududlarining umumiy maydoni 1 727 527 km² (Britaniya Antarktika hududisiz — 18 127 km²), aholisi esa 260 000 kishini tashkil etadi. Bu hududlar Britaniya imperiyasining merosi boʻlib, Britaniya suverenitetini saqlab qolishni mustaqil ravishda tanlagan.
Toj yerlari dengizorti hududlaridan farqli oʻlaroq bevosita toj mulkidir. Ularga balʼyajlar Normandiya orollari Jersi va Gernsi joylashgan: La-Mansh boʻgʻozi hamda Men oroli joylashgan: Irlandiya dengizi kiradi. Uchta toj yerining umumiy maydoni 766 km², aholisi esa 235 000 kishi. Bu oʻzini oʻzi boshqaradigan yurisdiksiyalar dengizorti hududlari singari Birlashgan Qirollik yoki Yevropa Ittifoqi tarkibiga kirmaydi. Biroq Birlashgan Qirollik hukumati ularning tashqi siyosati va mudofaasiga masʼul, Britaniya parlamenti esa hududlar nomidan qonun chiqarishga haqli. Orollarga tegishli qonunlarni qabul qilish vakolati hududlarning oʻz qonunchilik assambleyalari bilan bir qatorda tojning Maxfiy kengashi roziligi asosida amalga oshiriladi. Toj yerlarining hukumat rahbarlari tegishli bosh vazirlardir (Men orolida — 1986-yildan, Gernsida — 2004-yildan, Jersida — 2005-yildan).
Aholi


| qishloq. Yil | Aholi soni (kishi) |
|---|---|
| 1900 | 35 405 900 |
| 1949 | 50 300 000 |
| 1959 | 51 900 000 |
| 1976 | 55 900 000 |
| 1998 | 59 100 000 |
| 2004 | 59 834 900 |
| 2005 | 60 441 457 |
| 2007 | 60 776 238 |
| 2009 | 61 634 783 |
| 2011 | 63 182 178 |
Buyuk Britaniyada aholini roʻyxatga olish[ingl.] uning barcha qismlarida har oʻn yilda bir vaqtda oʻtkaziladi.
Aynan 2011-yilgi roʻyxatga olish[ingl.] maʼlumotlariga koʻra, Buyuk Britaniya aholisi 63 181 775 kishidan iborat boʻlgan. Bu koʻrsatkich boʻyicha mamlakat 3-oʻrinni YIda, 5-oʻrinni Millatlar Hamdoʻstligida va dunyoda 21-oʻrinni egallaydi. 2011-yil oʻrtalarida aholi soni 62 698 362 deb baholangan. 2008-yilda aholining tabiiy oʻsishi aholi soni koʻpayishiga migratsiyadan koʻra koʻproq taʼsir koʻrsatgan, bu 1998-yildan buyon birinchi marta sodir boʻlgan.
2001–2008-yillarda aholi yillik oʻrtacha 0,5 foizga oʻsgan; bu 0,3 foizlik 1991–2001-yillardagi va oldingi oʻn yillikdagi 0,2 foizlik surʼatlardan yuqori. 2008-yilda eʼlon qilingan 2007-yil oʻrtalariga oid maʼlumotlarga koʻra, Buyuk Britaniya tarixida ilk bor pensiya yoshidagi odamlar soni 16 yoshgacha boʻlgan bolalar sonidan oshgan.
Baʼzi hisob-kitoblarga koʻra, 100 yosh va undan katta odamlar soni 626 000ga yetadi — 2080-yilga kelib.
Aholi soni: Angliyada 2008-yil oʻrtalarida 51,44 million deb baholangan. Bu mamlakatni aholi zichligi dunyodagi eng yuqori mamlakatlardan biridir: har kvadrat kilometrga 383 kishi toʻgʻri kelgan (2003-yil oʻrtalaridagi maʼlumot). Aholi ayniqsa London va janubi-sharqda zich joylashgan.
2008-yil oʻrtalaridagi hisob-kitoblarga koʻra, Shotlandiya aholisi 5,17 million, Uels aholisi 2,99 million, Shimoliy Irlandiya aholisi esa 1,78 million kishi boʻlib, ularning aholi zichligi ancha past. Foiz hisobida Shimoliy Irlandiya aholisi oʻsishi 2008-yildan oldingi toʻrt yilning har birida Buyuk Britaniyaning boshqa hududlaridan yuqori boʻlgan. Eng yirik shaharlari — London, Birmingem, Glazgo, Liverpul, Lids.
. 2008-yilda Buyuk Britaniyada umumiy tugʻilish koeffitsiyenti bir ayolga 1,96 bolani tashkil etgan.
Tugʻilish koʻrsatkichining oʻsishi aholi koʻpayishiga hissa qoʻshsa-da, u «bolalar tugʻilishi portlashi»ning 1964-yildagi eng yuqori koʻrsatkichi — bir ayolga 2,95 boladan ham, aholining oʻzini qayta tiklash uchun zarur 2,1 darajasidan ham past, ammo 2001-yildagi rekord past koʻrsatkich — 1,63 boladan yuqori. Shotlandiyada bu koʻrsatkich eng past — bir ayolga 1,8 bola; Shimoliy Irlandiyada esa bir ayolga 2,11 bola toʻgʻri kelgan (2008-yil).
Etnik guruhlar
| Irqiy guruhlar | Soni | Umumiy soniga nisbatan %* |
|---|---|---|
| Oq tanlilar | 55 073 552 | 87,17 |
| Oq tanli britaniyaliklar / irlandlar | 52 841 963 | 83,6 |
| Osiyoliklar yoki osiyolik britaniyaliklar: jami | 4 373 339 | 6,92 |
| Osiyoliklar yoki osiyolik britaniyaliklar: hindlar | 1 451 862 | 2,30 |
| Osiyoliklar yoki osiyolik britaniyaliklar: pokistonliklar | 1 173 892 | 1,86 |
| Osiyoliklar yoki osiyolik britaniyaliklar: bangladeshliklar | 451 529 | 0,71 |
| Osiyoliklar yoki osiyolik britaniyaliklar: xitoylar | 433 150 | 0,69 |
| Osiyoliklar yoki osiyolik britaniyaliklar: boshqalar | 861 815 | 1,36 |
| Qora tanlilar yoki qora tanli britaniyaliklar | 1 904 684 | 3,01 |
| Aralash kelib chiqishdagilar | 1 250 229 | 1,98 |
| Boshqalar | 580 374 | 0,92 |
| * 2011-yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra, Britaniya umumiy aholisiga nisbatan foiz | ||
Tarixan Buyuk Britaniya aholisi XI asrgacha: uning hududida yashab kelgan turli etnik guruhlar — keltlar, rimliklar, anglosakslar, vikinglar va normannlarning aralashuvidan shakllangan deb hisoblanadi. 2006-yildagi genetik tadqiqotlar ingliz genlarining 50 foizdan koʻprogʻida germanlarga xos Y xromosomalari mavjudligini koʻrsatgan. Biroq boshqa genetik tahlillarga koʻra, «zamonaviy Britaniya aholisi ajdodlarining taxminan 75 foizi Britaniya orollariga qariyb 6200 yil oldin, Britaniyadagi neolit yoki tosh davrining boshida kelgan». Britaniyaliklarning ajdodlari basklar.
bilan ham koʻp jihatdan mushtarak. Birlashgan Qirollikda oq tanli boʻlmaganlarning immigratsiyasi, tarixan kam boʻlgan. Liverpulda mamlakatning kamida 1730-yillardan boshlanadigan eng qadimgi qora tanli aholisi, shuningdek, xitoyliklarning XIX asrda birinchi dengizchilar kelishidan boshlangan eng qadimgi jamoasi yashaydi.XIX asrda.
Britaniyaga kelganlar hisobiga bu jamoa shakllangan. 1950-yilda Buyuk Britaniyada 20 000 nafardan kam oq tanli boʻlmagan kishi yashagan, ularning deyarli barchasi xorijda tugʻilgan.
1945-yildan boshlab Afrika, Karib orollari va Janubiy Osiyodan uzluksiz immigratsiya davom etgan. Bu Britaniya imperiyasi davrida shakllangan aloqalarning merosi edi. Yevropa Ittifoqining yangi aʼzolaridan YIga yangi qoʻshilgan Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlaridan 2004-yildan boshlangan migratsiya bu davlatlardan kelgan jamoalarning tez oʻsishiga olib keldi. Biroq 2008-yilga kelib koʻplab muhojirlar vataniga qayta boshlagani sabab tendensiya oʻzgargan.
Irqiy tarkib mamlakat hududlariga koʻra farqlanadi. 30,4 foiz London aholisini va 37,4 foiz Lester aholisini 2005-yilda oq tanli boʻlmaganlar tashkil qilgan. Vaholanki, 5 foizdan kam Shimoli-sharqiy Angliya, Uels va Janubi-gʻarbiy Angliya aholisi 2001-yilgi roʻyxatga olishga koʻra etnik ozchiliklarga mansub edi.
Tillar
German tillari

Buyuk Britaniyaning rasmiy tili — ingliz tili (amalda). U gʻarbiy german tili boʻlib, qadimgi ingliz tilidan rivojlangan va taraqqiyoti davomida koʻplab oʻzlashma soʻzlarni, jumladan qadimgi skandinav, normann, fransuz va lotin tillaridan olgan. Ingliz tilining butun dunyoga tarqalishiga koʻp jihatdan Britaniya imperiyasi sabab boʻlgan. Natijada u xalqaro biznes tiliga hamda eng ommabop oʻrganiladigan ikkinchi tilga aylangan. YIdan chiqishidan soʻng ingliz tili YIdagi 24 ta rasmiy tildan biri.
maqomini yoʻqotishi mumkin deb taxmin qilingan. Shotland tili (german tili) ilk shimoliy oʻrta ingliz tilidan rivojlangan boʻlib, Yevropa darajasida ham tan olinadi. Xuddi shu kabi uning Irlandiyaning — shimoliy grafliklaridagi shevasi — olster-shotland tili ham tan olinadi..
Birlashgan Qirollikda oʻquvchilar muayyan yoshgacha ikkinchi tilni oʻrganishi shart: Angliyada 14 yoshgacha, Shotlandiyada 16 yoshgacha. Fransuz va nemis tillari bu ikki mintaqada eng koʻp oʻrganiladigan xorijiy tillardir.
Kelt tillari
Buyuk Britaniyada yana toʻrtta kelt tili ishlatiladi: valliy tili, irland tili, shotland gel tili va korn tili.
. 2001-yilgi roʻyxatga olishda Uels aholisining qariyb 21 foizi valliy tilida gaplasha olishini bildirgan; 18 foizlik koʻrsatkich 1991-yildagi roʻyxatdan olingan edi. Bundan tashqari, Angliyada yashovchi qariyb 200 000 kishi ham valliy tilida gaplashadi.
2001-yilda Shimoliy Irlandiyada oʻtkazilgan aholini roʻyxatga olish 167 487 kishining (10,4 foiz) «irland tili haqida muayyan bilimga ega» ekanini koʻrsatgan; ularning deyarli barchasi katolik yoki millatchi aholi vakillari edi. Shotlandiyada 92 000 kishidan ortiq odam (2 foizdan sal kamrogʻi) shotland gel tilidan muayyan darajada xabardor boʻlgan. Ularning 72 foizi Tashqi Gebrid orollari aholisi ekanligi qayd etilgan. Valliy, shotland gel yoki irland tillari oʻqitiladigan oʻquvchilar soni ham ortib bormoqda.
Valliy va shotland gel tillarida Buyuk Britaniyadan tashqarida ham kichik jamoalar soʻzlashadi. Masalan, Yangi Shotlandiya va Kanadaning ayrim aholisi, ayniqsa Keyp-Breton orolida shotland gel tilida gaplashadi. Argentina viloyati — Chubut ( (Patagoniya)da yashovchi ayrim kishilar ham valliy tilida gaplashadi. Patagoniya) esa ayrim aholi valliy tilida soʻzlashadi.
Uelsda 16 yoshgacha boʻlgan oʻquvchilar valliy tilida taʼlim oladi yoki uni ikkinchi til sifatida oʻrganadi.
Ijtimoiy sinflar
Buyuk Britaniyaning ijtimoiy tuzilmasi tarixan ijtimoiy sinf tushunchasi taʼsirida shakllangan va bu tushuncha hozir ham Britaniya jamiyatiga taʼsir koʻrsatadi. Sanoat inqilobidan oldin Britaniya jamiyati, Yevropadagi qoʻshnilari va jahon tarixidagi aksar jamiyatlar kabi, feodal tuzumga ega edi. Unda kasbning avloddan avlodga oʻtishi, ijtimoiy maqom va siyosiy taʼsirga asoslangan iyerarxik guruhlar mavjud boʻlgan. Sanoatlashtirish boshlanganidan keyin bu tizim muntazam qayta koʻrib chiqilgan. Hozir shaxsning jamiyatdagi mavqeyi faqat kelib chiqishigagina emas, balki taʼlim kabi boshqa koʻplab omillarga ham bogʻliq. Britaniyada ijtimoiy sinf taʼriflari turlicha va koʻpincha subyektiv boʻlsa-da, koʻpi farovonlik, kasb va taʼlim kabi omillarga tayanadi. 1958-yilgi umrbod perlik toʻgʻrisidagi qonun[ingl.] kuchga kirguniga qadar Buyuk Britaniya parlamenti sinfiy tamoyil asosida tashkil etilgan: Lordlar palatasi faqat yuqori sinfning merosiy vakillaridan, Jamoatlar palatasi esa qolganlardan tarkib topgan. Britaniya monarxi, odatda, butun sinfiy jamiyatning eng yuqori pogʻonasida turadi.
Britaniya jamiyati Ikkinchi jahon urushi tugaganidan buyon sezilarli oʻzgardi. Jumladan, oliy taʼlim va mulkka ega boʻlish imkoniyatlari kengaydi, milliy iqtisodiyot xizmat koʻrsatish sohasiga yoʻnaldi, ommaviy migratsiya sodir boʻldi, ayollarning jamiyatdagi roli ortdi va madaniyatda individualizm kuchaydi. Shunga qaramay, Buyuk Britaniyada sinfsiz jamiyat shakllangani haqidagi daʼvolar koʻpincha shubha bilan qabul qilinadi. Tadqiqotlar Britaniyadagi ijtimoiy maqomga ijtimoiy sinf taʼsir qilishini koʻrsatadi. Mamlakatdagi ijtimoiy tabaqalanishga oid eng yirik soʻrov Buyuk Britaniya sinflar soʻrovi[ingl.].
Diniy hayot

2021-yilgi Buyuk Britaniya aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra asosiy dinlar quyidagilar: xristianlik — eng keng tarqalgan din (31 210 533) — 46,6 %, islom (3 994 643) — 6,0 %, hinduizm (1 065 576) — 1,6 %, sikxizm, yahudiylik va majusiylik (1 199 320) — 1,8 %, buddaviylik (289 259) — 0,4 %, dinga ishonmaydiganlar (25 190 225) — 37,6 foiz, javob berishdan bosh tortganlar (3 963 072) — 5,9 %.
Angliya hududida davlat maqomiga ega cherkov mavjud — Angliya cherkovi. Uning dunyoviy rahbari Britaniya monarxidir. Angliya cherkovi Anglikan hamjamiyati tarkibidagi mahalliy cherkovlardan biri boʻlib, hamjamiyatning diniy rahbari Kenterberi arxiyepiskopidir.
. Buyuk Britaniyadagi eng yirik xristian konfessiyalari: anglikanlar (25 milliondan ortiq), katoliklar (5,6 million), presviterianlar (1 milliondan ortiq). Mamlakatda eng tez oʻsayotgan diniy yoʻnalish — pyatidesyatniklar (pentekostalchilar) (taxminan 1 million).
Tadqiqotlarga koʻra, Birlashgan Qirollik aholisi asosan dunyoviy qarashda: atigi 38 foiz odam Xudoga («a God») ishonishini bildirgan. Holbuki, Angliya cherkovining 2005-yilgi maʼlumotlariga koʻra, «Angliya aholisining 72 foizi oʻz diniy mansubligini xristianlik deb koʻrsatgan».
2008-yil aprelida xristian xayriya fondi Joseph Rowntree Foundation tomonidan eʼlon qilingan tadqiqotga koʻra, dinni «ijtimoiy yovuzlik» deb hisoblash «ustun fikr» boʻlgan. Boshqa oʻxshash tadqiqotlarda ham shunday natijalar olingan.
Tarix
1707-yilgacha

Keyinchalik Buyuk Britaniya tarkibiga kirgan hududlarda hozirgi zamon odamlarining joylashuvi taxminan 30 000 yil yil oldin boshlanib, bir necha toʻlqinda kechgan.
Taxminlarga koʻra, tarixdan oldingi davr oxiriga kelib aholi asosan orol keltlari[ingl.] madaniyatiga mansub boʻlgan. Ularga brittlar (Britaniya oroli) va gellar (Irlandiya oroli) kirgan.
Rimliklarning Britaniyani bosib olishi, milodiy 43-yilda boshlangan bu yurish Britaniya janubida 400 yillik Rim hukmronligiga sabab boʻlgan. Keyin german anglosaks koʻchmanchilari bostirib kirgan va keltlar bilan assimilyatsiyalashgan. Shu bilan birga, kelt britt qabilalarining ayrimlari hozirgi Uels.
hududiga joylashgan. Anglosakslar va keltlar yashagan hududlar Angliya Qirolligiga X asrda birlashgan. Ayni paytda shimoli-gʻarbiy Britaniya gellari (taxminlarga koʻra, shimoli-gʻarbiy Irlandiyadan V asrda koʻchib kelganlar) piktlar bilan birlashib, IX asrda Shotlandiya Qirolligini.

1066-yilda normannlar Angliyaga bostirib kirib, uni egallagach bosib olib, Uelsning katta qismini va Irlandiyani bosib olgan hamda Shotlandiyaga joylashish taklifini olgan. Ular bu mamlakatlarga feodalizmning shimoliy fransuzcha shaklini va normann-fransuz madaniyatini olib kelgan. Normann zodagonlari barcha mahalliy madaniyatlarga kuchli taʼsir koʻrsatgan, ammo oxir-oqibat oʻsha madaniyatlarga singib ketgan. Keyingi Angliya qirollari Uelsni bosib olishni yakunlagan va Shotlandiyani qoʻshib olishga muvaffaqiyatsiz uringan. Shundan keyin Shotlandiya Angliya bilan deyarli uzluksiz nizolarga qaramay mustaqilligini saqlab qolgan. Angliya monarxlari Fransiyadagi katta hududlarni meros qilib olgani va fransuz taxtiga daʼvo qilgani sabab Fransiya bilan doimiy nizolarga tortilgan. Eng yirigi Yuz yillik urush.
boʻlgan. 1536-yilda Angliya parlamenti Uelsni bir tomonlama rasman qoʻshib olgan, Irlandiya esa 1542-yildan boshlab (Crown of Ireland Act 1542) Angliya toji bilan shaxsiy uniya tarkibida boʻlgan. Keyinchalik Shimoliy Irlandiyaga aylangan hududlarda mustaqil katolik gel zodagonlarining yerlari musodara qilinib, Angliya va Shotlandiyadan kelgan protestant koʻchmanchilarga tarqatilgan.
XVI asrda Buyuk Britaniyani tashkil etgan mamlakatlarda Reformatsiya jarayonlari kechdi. Natijada har bir mamlakatda protestantlik davlat dini sifatida oʻrnatildi, jumladan Angliyada (Angliyadagi Reformatsiya) va Shotlandiyada (Shotlandiyadagi Reformatsiya).
). 1603-yilda Angliya, Shotlandiya va Irlandiya qirolliklari shaxsiy uniya asosida birlashgan. Shotlandiya qiroli Yakov VI Angliya va Irlandiya tojlarini meros qilib olib, saroyini Edinburgdan Londonga koʻchirgan. Shunga qaramay, har bir mamlakat oʻz siyosiy oʻziga xosligini va muassasalarini saqlab qolgan.
Aynan XVII asr oʻrtalarida uchala qirollik qator harbiy mojarolarga, jumladan fuqarolar urushiga tortilgan. Natijada 1649-yilda monarxiya vaqtincha agʻdarilib, qisqa umr koʻrgan unitar davlat — Angliya Respublikasi tuzilgan. Monarxiya 1660-yilda tiklangan boʻlsa-da, Shonli inqilob (1688) oqibatida, Yevropaning boshqa qismlaridan farqli ravishda, mutlaq monarxiyaning Britaniyada kelajagi yoʻqligi ayon boʻldi. Davlatning siyosiy tuzumi konstitutsiyaviy monarxiya va parlament tizimi asosida shakllandi. Ayniqsa Angliyada dengiz qudratining rivojlanishi va geografik kashfiyotlarga qiziqish dengizorti mustamlakalarini, asosan Shimoliy Amerikada hududlarni egallash va ularga joylashishga olib keldi..
1707-yilgi Ittifoq toʻgʻrisidagi qonundan keyin

1-may 1707-yilda Buyuk Britaniya Qirolligi tashkil topdi. U qirolliklarning siyosiy ittifoqi — Angliya va Shotlandiyaning 1706-yilgi Ittifoq shartnomasi asosida birlashishi natijasi edi. Shartnoma oldingi yilda kelishilib, Angliya va Shotlandiya parlamentlari tomonidan ratifikatsiya qilingan.
Ayniqsa XVIII asrda mamlakat Gʻarb mamlakatlarida parlamentarizm gʻoyalari rivojiga muhim hissa qoʻshgan, shuningdek adabiyot, sanʼat va ilm-fanga katta taʼsir koʻrsatgan. Britaniya yetakchilik qilgan sanoat inqilobi mamlakatni oʻzgartirib, Britaniya imperiyasining kengayishiga turtki bergan. Oʻsha davrda Britaniya boshqa buyuk davlatlar qatori mustamlakachilik kengayishiga, jumladan qul savdosiga jalb etilgan. Biroq 1807-yilda Qul savdosi toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingach, Birlashgan Qirollik unga qarshi kurashda yetakchi rol oʻynagan. Britaniya dastlab Shimoliy Amerikadagi mustamlakalarga eʼtibor qaratgan. AQSh mustaqillik urushi oqibatida ularni yoʻqotgach, imperiya manfaatlari dunyoning boshqa hududlariga, xususan Hindistonga.
qaratilgan. 1800-yilda Buyuk Britaniya va Irlandiya parlamentlari Ittifoq toʻgʻrisidagi qonunni qabul qilib, ikki qirollikni birlashtirgan va Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlashgan Qirolligini tuzgan va bu davlat 1-yanvar 1801-yilda paydo boʻlgan.
davrining boshlanishini anglatgan. Fransiya inqilobiy va Napoleon urushlarida (1792—1815) magʻlub boʻlgach, Buyuk Britaniya asosiy dengiz va iqtisodiy qudratga aylandi (London taxminan 1830–1930-yillarda dunyoning eng yirik shahri boʻlgan) va superdavlat maqomini XX asr oʻrtalarigacha saqlab qoldi. Dengizda raqobatchisi boʻlmagan Britaniya jahon hakami rolini oʻz zimmasiga oldi. Bu holat keyinchalik «Pax Britannica» («Britaniya tinchligi») deb nomlandi. Bu davrda iqtisodiyot, mustamlakalar va sanoat tez oʻsdi. Angliya majoziy maʼnoda «dunyo ustaxonasi» deb atalgan. Britaniya imperiyasi Hindiston, Afrikadagi yirik mulklar va dunyoning boshqa hududlarini oʻziga qoʻshdi. Mustamlakalar ustidan rasmiy nazorat bilan bir qatorda jahon savdosidagi ustunlik ham Britaniyaga koʻplab mamlakatlar, jumladan Xitoy, Argentina va Siyom ustidan amalda iqtisodiy nazorat oʻrnatish imkonini berdi. Ichki bozorda erkin savdo va laissez-faire («aralashmaslik») siyosatiga oʻtildi, savdo sezilarli kengaydi. Asr davomida aholi soni tez oʻsdi, jadal urbanizatsiya sodir boʻldi, bu katta ijtimoiy-iqtisodiy silkinishlarni keltirib chiqardi. Asr oxiriga kelib boshqa davlatlar sanoatdagi ustunlik uchun Britaniya bilan raqobatlasha boshladi.

jang maydonlarida halok boʻlgan. Britaniya Rossiya, Fransiya va AQSh (1917-yildan) bilan birga asosiy davlatlardan biri boʻlib, Germaniya imperiyasi va uning ittifoqchilariga qarshi Birinchi jahon urushida (1914—1918) qatnashgan. Britaniya qoʻshinlari imperiyaning turli qismlari va Yevropaning ayrim hududlaridan toʻplangan 5 milliondan ortiq kishiga yetgan va Gʻarbiy frontdagi janglarda asosiy rollardan birini oʻynagan. Mamlakatda 2,5 millionga yaqin yarador boʻlgan va urushni juda katta davlat qarzi bilan yakunlagan. Urushdan soʻng Buyuk Britaniya sobiq nemis va Millatlar Ligasi mandati ostidagi usmonli mustamlakalarini boshqarish huquqini olgan. Natijada Britaniya imperiyasi eng katta hududiga yetib, Yer quruqligining beshdan birini va jahon aholisining chorak qismini qamrab olgan. Ammo irland millatchiligining kuchayishi va Irlandiyadagi goum-rul (Home Rule, oʻzini oʻzi boshqarish) shartlari boʻyicha nizolar orolning amalda boʻlinishiga 1921-yilda olib kelgan. Mustaqil Irlandiya Erkin Davlati shakllangan, Shimoliy Irlandiya esa Buyuk Britaniya tarkibida qolgan.
Buyuk depressiya (1929—1932) Birlashgan Qirollik hali urush oqibatlaridan toʻliq tiklanmagan davrda boshlandi. U siyosiy va ijtimoiy tartibsizliklar, noroziliklarni keltirib chiqardi.

Britaniya Fransiya va oʻz mustamlakalari bilan birga Germaniyaga 3-sentabr 1939-yilda urush eʼlon qildi. Bu avval boshlangan Polsha–Germaniya mojarosini keng koʻlamli jahon urushiga aylantirdi. Britaniya uch asosiy Ittifoqchi mamlakatdan biri sifatida Ikkinchi jahon urushida quyidagilarga qarshi kurashgan: «Oʻq davlatlari». Yevropadagi ittifoqchilari magʻlub boʻlgach, Britaniya Germaniyaga qarshi kurashni, xususan Britaniya uchun jang va Atlantika uchun jang doirasida davom ettirdi. Urush davomida va Germaniya ustidan gʻalabadan keyin Birlashgan Qirollik urushdan keyingi dunyo tartibini muhokama qilgan qator konferensiyalarda qatnashgan uch davlatdan biri boʻldi: Tehron konferensiyasi (1943), Yalta konferensiyasi (1945-yil fevral), Potsdam konferensiyasi (1945-yil yoz). Urush mamlakatni ogʻir moliyaviy ahvolda va AQSh oldida katta qarzdorlikda qoldirdi. AQSh 1948-yildan boshlab Yevropaga yordam koʻrsatish dasturi — Marshall rejasini boshladi. Britaniya AQShga urush qarzining soʻnggi qismini faqat 2006-yil oxirida toʻladi.

Leyboristlar hukumati urushdan keyingi yillarda Britaniya jamiyatiga keyingi oʻn yilliklarda ham taʼsir koʻrsatgan tub islohotlarni boshladi. Mamlakat ichida koʻplab sanoat tarmoqlari va xizmat koʻrsatish korxonalari milliylashtirildi, davlat ijtimoiy taʼminot tizimi va byudjetdan moliyalashtiriladigan sogʻliqni saqlash tizimi yaratildi. Mahalliy millatchilikning kuchayishi, Britaniya iqtisodiyotining tanazzuli va AQSh hukumatining mustamlakalarga mustaqillik berish talablari sabab dekolonizatsiya jarayoni mustaqillik eʼlon qilinishi Hindiston va Pokistonning 1947-yilda mustaqil boʻlishi bilan boshlangan. Keyingi oʻn yilliklar davomida imperiyaning aksar hududlari mustaqillik olib, Millatlar Hamdoʻstligining suveren aʼzolariga aylandi..
Ikkinchi jahon urushidan keyin
Urushdan keyingi davrda Ikkinchi jahon urushidan soʻng Britaniya sobiq mustamlakalarining aksariyati ustidan nazoratni yoʻqotdi, ammo besh doimiy aʼzodan biri sifatida BMT Xavfsizlik Kengashida oʻrin oldi. Oradan 7 yil oʻtib, u yadroviy klubning ( uchinchi davlatiga aylandi (birinchi atom bombasi sinovi 1952-yilda oʻtkazilgan). Britaniya yadroviy qurolni mustaqil ishlab chiqdi, chunki 1945-yilda AQSh hukumati oldingi kelishuvlarga qaramay yadro sohasidagi qoʻshma tadqiqotlar natijalarini Britaniyaga berishdan bosh tortgan edi.
Shundan soʻng yuz bergan Suvaysh inqirozi (1956-yil) Britaniya uchun, avvalo AQShning toʻgʻridan-toʻgʻri ultimatumi sabab, ogʻir geosiyosiy magʻlubiyatga aylandi. Shundan soʻng mamlakat xalqaro munosabatlarda mustaqil buyuk davlat rolini amalda yoʻqotgan va oʻshandan buyon AQSh tashqi siyosati yoʻnalishiga izchil ergashgan.
Xalqaro miqyosda keng tarqalgan ingliz tili Britaniyaning xalqaro taʼsirini davom ettirishga xizmat qilgan Britaniya adabiyoti va madaniyatining jahon miqyosidagi taʼsirini davom ettirdi. 1960-yillardan boshlab ommaviy madaniyat ham xorijda taʼsir koʻrsata boshladi.
1950-yillardagi ishchi kuchi yetishmasligi tufayli Britaniya hukumati Hamdoʻstlik mamlakatlaridan immigratsiyani ragʻbatlantirdi. Natijada Britaniya koʻp millatli jamiyatga aylana boshladi. 1973-yilda Birlashgan Qirollik Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiga qoʻshildi. 1960-yillar oxiridan Belfast kelishuvigacha (1998-yil) Shimoliy Irlandiyada protestant koʻpchilik va katolik ozchilikning radikal guruhlari oʻrtasidagi mojaro davom etdi. Unga politsiya va Britaniya qurolli kuchlari ham jalb etilgan.
1970-yillarda jahon iqtisodiyotining sekinlashuvi va iqtisodiy raqobatda ortda qolish davridan soʻng konservativ hukumat 1980-yillarda keng qamrovli tartibga solishni kamaytirish siyosatini, ayniqsa moliya sektori va mehnat bozorida amalga oshirdi, davlat kompaniyalarini xususiylashtirdi va qolgan korxonalarga subsidiyalarni bekor qildi. 1984-yildan boshlab Shimoliy dengizdagi neftdan tushgan daromadlar koʻmagida Buyuk Britaniya katta iqtisodiy oʻsish davrini boshdan kechirdi. XX asr oxiriga kelib davlat boshqaruvida yirik oʻzgarishlar sodir boʻldi: vakolatlari oʻtkazilgan (devolyutsiya qilingan) milliy maʼmuriyatlar Shimoliy Irlandiya, Shotlandiya va Uelsda referendumlar va qonunlar natijasida tuzildi; shuningdek, Inson huquqlarini himoya qilish boʻyicha Yevropa konvensiyasiga mos qonunlar joriy qilindi. XXI asrning birinchi oʻn yilligida Britaniyaning xorijdagi harbiy amaliyotlari, ayniqsa Iroqqa bostirib kirishi va Afgʻonistondagi harbiy kampaniyasi mamlakat ichida katta bahs-munozaralarga sabab boʻldi. 2013-yilda mamlakatda bir jinsli nikohlar.
qonuniylashtirildi. Britaniyaning 1973-yilda Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiga (1993-yildan Yevropa Ittifoqi) qoʻshilishi mamlakatning mustamlakachi markaz sifatidagi tarixiga yakun yasadi. topshirilishi 1997-yilda Gonkongning suvereniteti ostida Xitoy Xalq Respublikasiga oʻtishi esa Britaniyaning soʻnggi muhim mustamlaka mulkidan mahrum boʻlishini anglatdi. 23-iyun 2016-yilda mamlakatda ovoz berish (aʼzolik masalasida) Yevropa Ittifoqiga doir referendum oʻtkazildi. Referendum qatnashchilarining 51,9 foizi (barcha saylovchilarning 37 foizi) chiqishni yoqladi. Shotlandiya, Shimoliy Irlandiya va London aholisi esa YIdan chiqishga qarshi ovoz berdi. 24-iyun 2016-yilda bosh vazir Devid Kemeron, YIda qolishni yoqlagan boʻlsa-da, muddatidan oldin isteʼfo berishini eʼlon qildi. 13-iyul 2016-yilda bosh vazir etib Tereza Mey bosh vazir etib tayinlandi. U ikki kun oldin Konservativ partiya rahbari boʻlgan edi. 29-mart 2017-yilda rais Yevropa Kengashi Donald Tusk Tereza Meydan Birlashgan Qirollikning YIdan chiqishi.
haqida xat oldi. Dastlab mamlakat Yevropa Ittifoqini 29-mart 2019-yil soat 23:00 da Grinvich vaqti bilan tark etishi kutilgan. Ammo parlamentdagi barcha partiyalar hamda Buyuk Britaniya hukumati oʻrtasidagi keskin kelishmovchiliklar sabab chiqish sanasi qonunga oʻzgartirish bilan 12-aprel yoki 22-may 2019-yilga koʻchirildi. 29-mart Jamoatlar palatasi hukumat taklif qilgan bitim loyihasini uchinchi marta rad etgan; ushbu loyiha Yevropa Ittifoqidan chiqish haqida edi va hukumat tomonidan muhokamaga chiqarilgan Tereza Mey hukumati taqdim etgan kelishuv loyihasini uchinchi marta rad etib, mamlakatni uzoq davom etgan siyosiy inqirozga.
olib kirdi. Buyuk Britaniya Yevropa Ittifoqini 31-yanvar 2020-yil soat 23:00 da London vaqti bilan tark etdi..
Davlat tuzumi
Umumiy tamoyillar, monarx va parlament
Buyuk Britaniya — kvaziunitar davlat boʻlib, parlamentar monarxiyaga ega. Qirol Karl III mansub, Vindzorlar sulolasi vakili — amaldagi monarx boʻlib, Birlashgan Qirollikdan tashqari yana oʻn toʻrtta mustaqil davlatning , yaʼni Millatlar Hamdoʻstligi tarkibidagi qirolliklarning monarxidir. Britaniya monarxining siyosiy roli emas, balki faqat ramziy roli borligi haqidagi fikr keng tarqalgan, ammo xatodir. Uolter Bejetning soʻzlariga koʻra, monarx hukumatga nisbatan «maslahat olish, ragʻbatlantirish va ogohlantirish huquqiga» ega. Biroq monarx davlat boshligʻi ( toj instituti timsoli) sifatida barcha hokimiyatning uch tarmogʻiga, huquqiga ega: parlamentni tarqatishi, vazirlarni tayinlashi, shuningdek oliy bosh qoʻmondon sifatida boshqa davlatlarga urush eʼlon qilishi mumkin.
Buyuk Britaniyada yagona hujjat shaklidagi konstitutsiya mavjud emas. Buyuk Britaniya konstitutsiyasi asosan turli yozma manbalardan, jumladan qonunlar, sud pretsedentlari va xalqaro shartnomalar, shuningdek konstitutsiyaviy urf-odatlardan.
iborat. Londondagi parlament butun Qirollikning oliy qonun chiqaruvchi organi hisoblanadi (bu «parlament suvereniteti» deb ataladi), vakolatlari berilgan Shotlandiya parlamenti hamda Shimoliy Irlandiya va Uels assambleyalari esa faqat ularga topshirilgan vakolatlar doirasida va oʻz yurisdiksiyalari hududida qonun qabul qiladi. Oddiy qonunlar bilan «konstitutsiyaviy huquq» oʻrtasida texnik farq yoʻqligi sabab Britaniya parlamenti navbatdagi qonunni qabul qilishning oʻzi bilan «konstitutsiyaviy islohot» oʻtkazishi va shu tariqa konstitutsiyaning deyarli har qanday yozma yoki yozilmagan qismini oʻzgartirishi yoxud bekor qilishi mumkin. Biroq «parlament suvereniteti» konstitutsiyaviy doktrinasiga koʻra, hech bir parlament keyingi chaqiriq oʻzgartira olmaydigan qonunni qabul qila olmaydi. Nazariy jihatdan Britaniya parlamenti avtonom hududlarning qonun chiqaruvchi organlarini tugatishi mumkin. Amalda esa bu siyosiy jihatdan nihoyatda mushkul: ular referendum natijalari asosida tuzilgan, Shimoliy Irlandiyada esa devolyutsiya xalqaro shartnomaga ham asoslanadi (Belfast kelishuvi, 1998-yil).
Hukumat
Birlashgan Qirollikda parlament hukumati, Vestminster tizimi asosida faoliyat yuritadi. Bu tizim Britaniya imperiyasining. bir qator sobiq mustamlakalarida ham qoʻllanadi. Buyuk Britaniya parlamenti, Vestminster saroyida yigʻiladi va ikki palatadan iborat: saylanadigan Jamoatlar palatasi hamda tayinlanadigan Lordlar palatasi. Har qanday qabul qilingan hujjat qonun kuchiga kirishi uchun qirollik tasdigʻini olishi kerak.
Lavozimga keluvchi bosh vazir, — Buyuk Britaniya hukumati rahbari — anʼanaga koʻra, monarx tomonidan Jamoatlar palatasi koʻpchiligining qoʻllab-quvvatlovini olib, hukumat tuza oladigan parlament aʼzolari orasidan tayinlanadi. XX asr boshidan beri bosh vazir har doim Jamoatlar palatasi aʼzosi boʻlgan.siyosiy partiya rahbari boʻlgan. Qirol hazratlari hukumati tarkibidagi vazirlar ham monarx tomonidan tayinlanadi, biroq Vazirlar mahkamasini bosh vazirning oʻzi shakllantiradi va anʼanaga koʻra monarx uning tanlovini hurmat qiladi.

Buyuk Britaniya Vazirlar mahkamasi odatda parlamentning ikki palatasidagi bosh vazir partiyasi aʼzolaridan, asosan Jamoatlar palatasidan shakllantiriladi. Mahkama shu palata oldida javobgardir. Ijro hokimiyatini bosh vazir va vazirlar mahkamasi amalga oshiradi; ularning barchasi Buyuk Britaniya Maxfiy kengashiga qasamyod qiladi. Jamoatlar palatasi saylovlari uchun Buyuk Britaniya 650 ta saylov okrugiga boʻlingan, har bir okrugdan parlamentning bir aʼzosi oddiy koʻpchilik ovoz tizimi asosida saylanadi. Bosh vazir tavsiya qilganida monarx umumiy saylovlar eʼlon qiladi. 1911 va 1949-yillardagi parlament qonunlariga koʻra, yangi saylovlar avvalgi saylovlardan keyin besh yildan kechiktirmay eʼlon qilinishi kerak.
Buyuk Britaniyaning toʻrtta asosiy partiyasi quyidagilar: Konservativ partiya, Leyboristlar partiyasi, Shotlandiya milliy partiyasi va Liberal demokratlar. Soʻnggi umumiy saylovlarda (2017-yil) bu toʻrtta partiya 627 ta oʻrinni Jamoatlar palatasidagi 650 oʻrindan olgan. Qolgan oʻrinlarning aksariyati Birlashgan Qirollikning faqat ayrim qismlarida saylovlarda qatnashadigan kichik partiyalarga nasib etgan: Uels partiyasi (faqat Uelsda), Demokratik ittifoqchilar partiyasi, Sotsial-demokratik va leyboristlar partiyasi, Olster ittifoqchilar partiyasi va Shinn Feyn (barchasi faqat Shimoliy Irlandiyada, ammo Shinn Feyn Irlandiya Respublikasidagi saylovlarda ham ishtirok etadi). Partiya siyosatiga koʻra, Shinn Feynning hech bir parlament aʼzosi oʻz saylov okrugi manfaatlarini himoya qilish uchun Jamoatlar palatasi majlislarida qatnashmagan. Sababi parlament aʼzolari monarxga qasamyod qilishi shart, bu esa partiya siyosatiga zid. Shinn Feynning hozirgi yetti vakili 2002-yildan beri Vestminsterdagi ofislari va boshqa imkoniyatlardan foydalanib kelgan. Yevropa Ittifoqidan chiqishidan oldin Britaniyaning 73 nafar deputati Yevropa parlamentida boʻlib, ular 12 ta koʻp mandatli okrugda saylangan.
Siyosiy partiyalar
Soʻlchilar
- Angliya va Uels Yashillar partiyasi — soʻl ekologik partiya.
- Shotlandiya Yashillar partiyasi
- Respect — urushga qarshi soʻl sotsialistik koalitsiya, keyinchalik partiya.
- Sotsialistik ishchilar partiyasi — trotskiychilar tashkiloti.
Markaziy soʻlchilar
- Leyboristlar partiyasi — «Uchinchi yoʻl»
- » mafkurasini eʼlon qilgan sotsial-demokratik partiya. Shotlandiya milliy partiyasi — — markaziy soʻl yoʻnalishdagi, Shotlandiyaning Birlashgan Qirollikdan ajralishini yoqlovchi siyosiy partiya.
Markazchilar
- «Liberal demokratlar — sotsial-liberal partiya.
Markaziy oʻngchilar
- Konservativ partiya — konservativ, yevroskeptik partiya.
Oʻngchilar
- Birlashgan Qirollik Mustaqillik partiyasi — yevroskeptik partiya.
- Britaniya milliy partiyasi — neofashistik partiya.
Kasaba uyushmalari
Eng yirik kasaba uyushmalari markazi — Britaniya tred-yunionlar kongressi (British Trades Union Congress), u 6 milliondan ortiq yollanma xodimni birlashtiradi.
Avtonom hududlardagi hokimiyat organlari
Shotlandiya, Uels, Shimoliy Irlandiya 1990-yillardan buyon oʻz ijro hokimiyati organlariga ega. Ularga birinchi vazir boshchilik qiladi va devolyutsiya asosidagi bir palatali qonun chiqaruvchi hokimiyat mavjud. Angliya esa Buyuk Britaniyaning eng yirik qismi boʻlsa-da, alohida ijro yoki qonun chiqaruvchi hokimiyatiga ega emas va barcha masalalarda bevosita Britaniya hukumati va parlamenti tomonidan boshqariladi. Bu holat «Gʻarbiy Lotian muammosi»ni keltirib chiqargan: Shotlandiya, Uels va Shimoliy Irlandiya deputatlari faqat Angliyaga tegishli masalalarda ovoz berib, baʼzan hal qiluvchi rol oʻynashi mumkin, boshqa hududlarda esa shunday masalalarni faqat mahalliy qonunchilar hal qiladi. Biroq 2015-yilda bosh vazir Devid Kemeron Angliya foydasiga bu nomutanosiblikni bartaraf etishga qaratilgan yangi parlament tartibi (EVEL — English Votes for English Laws[ingl.]) qabul qilinishiga erishdi. Buyuk Britaniyaning turli maʼmuriy-hududiy qismlari oʻrtasidagi byudjet munosabatlari Barnett formulasi asosida yuritiladi. Bu formuladan Gʻaznachilik 1970-yillar boshidan davlat-jamoat xarajatlarini taqsimlashda foydalanadi.
Shotlandiya
. Shotlandiya hukumati va parlamenti Britaniya parlamentining mutlaq vakolatiga kirmaydigan barcha masalalarda keng huquqlarga ega. Ularga taʼlim, sogʻliqni saqlash, Shotlandiya qonunlari, transport, mahalliy soliqlar, sud tizimi, huquqni muhofaza qilish organlari va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish kiradi. 2007-yilgi saylovlarda gʻalabadan soʻng mustaqillikni yoqlovchi Shotlandiya milliy partiyasi ilk bor Shotlandiya hukumatini shakllantirdi va keyingi barcha maʼmuriyatlarda hokimiyatni saqlab qoldi. Avtonomiyalashtirish siyosati, shuningdek Londonning mamlakatda federalizm yoʻnalishini qoʻllab-quvvatlay olmagani mustaqillik boʻyicha ilk, ammo muvaffaqiyatsiz referendumning 2014-yilda oʻtkazilishiga va takroriy referendum talab qilinishiga zamin yaratdi. Bu talab Birlashgan Qirollikning YIdan chiqishi natijalari munosabati bilan Britaniya hukumatiga bildirilgan. Ittifoq tarafdorlari Shotlandiyadagi devolyutsiya boʻyicha bir nechta komissiya tuzish bilan javob qaytargan. Ular 2009 va 2015-yillarda qoʻshimcha vakolatlarni, jumladan Shotlandiyada yigʻiladigan soliqlarning yarmini nazorat qilish, davlat qarzlarini olish huquqi va boshqa vakolatlarni topshirish boʻyicha tavsiyalar tayyorlagan.
Uels

Uels hukumati va Uels Milliy assambleyasi Shotlandiya hokimiyat organlariga qaraganda torroq vakolatlarga ega. Dastlab, 2006-yilda Uelsni boshqarish toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingach, assambleya har bir mahalliy qonun uchun Vestminsterning alohida roziligini olishi kerak edi. Biroq 2011-yil mayidan boshlab assambleya qoʻshimcha ruxsatsiz oʻz qonunlarini — Assambleya qonunlarini qabul qila oladi. Matnga koʻra, amaldagi hukumat 2018-yilgi saylovlardan soʻng Mark Dreyкford boshchiligidagi leyboristlar maʼmuriyati tomonidan tuzilgan va mamlakat mustaqilligini ham yoqlaydi.
Shimoliy Irlandiya
Shimoliy Irlandiya Vazirlar mahkamasi va Assambleyasi tuzilganidan keyin Belfast kelishuvining 1998-yilda imzolanishi natijasida maxsus vakolatlarga ega boʻlgan. Shartnomaga koʻra, hudud umumxalq referendumi natijasida ajralib chiqish konstitutsiyaviy huquqiga ega. Vazirlar mahkamasi konsotsiatsion (hokimiyatni boʻlishish) tamoyiliga asoslanib tuziladi. Bunda yetakchi partiyalar teng vakillikka ega, birinchi vazir va uning oʻrinbosari bir xil vakolatlarga ega. Saylangan assambleya aʼzolari Britaniya monarxiga emas, qonunga qasamyod qiladi. Hududning hukmron partiyalaridan faqat bittasi (DIP) Britaniya parlamentida vakillikka ega, Shinn Feyn deputatlari esa saylanganidan keyin ham monarxga qasamyod qilishdan bosh tortib, parlament ishida qatnashmaslik siyosatini yuritadi.
Huquqiy tizim

Birlashgan Qirollikda yagona huquqiy tizim yoʻq, chunki birlashuv kelishuvining 19-bandiga (1706-yil) koʻra Shotlandiya oʻz huquqiy tizimini saqlab qolgan. Hozir[qachon?] Buyuk Britaniyada uch xil huquqiy tizim mavjud: Angliya huquqi, Shimoliy Irlandiya huquqi va Shotlandiya huquqi. Yaqinda oʻtkazilgan konstitutsiyaviy oʻzgarishlar natijasida Oliy sud 2009-yil oktabrida tashkil etildi. U Lordlar palatasi apellyatsiya qoʻmitasi. oʻrnini egalladi. Oliy sudning barcha aʼzolari kiradigan Maxfiy kengash sud qoʻmitasi Millatlar Hamdoʻstligining bir nechta mustaqil mamlakatlari, , Britaniya dengizorti hududlari va toj yerlari.
uchun oliy apellyatsiya organi hisoblanadi. Buyuk Britaniyada yagona yozma konstitutsiya mavjud emas. Uning oʻrnini turli hujjatlar majmuasi, umumiy huquq meʼyorlari va ayrim konstitutsiyaviy urf-odatlar egallaydi. Britaniya konstitutsiyasini shakllantiruvchi eng muhim hujjatlar: Erkinliklarning buyuk xartiyasi (1215), Xabeas korpus qonuni, Huquqlar toʻgʻrisidagi bill (1689) va Taxt vorisligi toʻgʻrisidagi qonun (1701).
. Angliya kompaniyalari faoliyatini tartibga soluvchi huquqiy normalarning katta qismi 2006-yilgi Kompaniyalar toʻgʻrisidagi qonunda (Companies Act) mujassamlangan. Bu Angliya qonunchiligi tarixidagi eng yirik qonunlardan biri boʻlib, 1300 ta modda va 16 ta ilovadan iborat; ular taxminan 700 sahifani egallaydi.

Angliya huquqi, quyidagi hududlarda qoʻllanadigan huquq: Angliya va Uels hamda Shimoliy Irlandiya huquqi umumiy huquq tizimiga asoslanadi. Uning oʻziga xosligi shundaki, u sud pretsedentlarini — muayyan ish boʻyicha sud qarorlarini — oʻz ichiga oladi. Bunday qarorlar shu darajadagi yoki quyi sudlarda oʻxshash ishlarga tatbiq etilishi shart boʻlgan qoidaga aylanadi. Shunday qilib, huquqni sudlarning oʻzi turli ishlarni sudda koʻrish jarayonida qonunlarni (statutlarni) qoʻllash va sharhlash orqali shakllantiradi. Yuqori turuvchi sudlar quyi sudlarning qarorlariga amal qilishi shart emas, ammo ularni hisobga olishi mumkin. Angliya va Uels sudlariga Apellyatsiya sudi, Oliy adliya sudi (fuqarolik ishlari) va Toj sudi (jinoyat ishlari)dan iborat Angliya va Uels bosh sudi rahbarlik qiladi. Oliy sud Angliya, Uels va Shimoliy Irlandiyadagi fuqarolik va jinoiy ishlar boʻyicha soʻnggi instansiya hisoblanadi. Uning har qanday qarori ushbu yurisdiksiyalardagi boshqa sudlar uchun namuna boʻlib, boshqa yurisdiksiyalarga ham katta taʼsir koʻrsatadi. Huquq layoqatiga Angliya huquqida, Shotlandiya huquqidan farqli ravishda, 18 yoshga toʻlgan shaxslar ega boʻladi.
Shotlandiya huquqi umumiy huquq va kontinental huquq aralashmasidir. Asosiy sudlar fuqarolik ishlari boʻyicha Sessiya sudi va Oliy jinoiy sud (uning qarorlari yakuniy) hisoblanadi. Buyuk Britaniya Oliy sudi Shotlandiya huquqidagi fuqarolik ishlari boʻyicha oxirgi apellyatsiya instansiyasi, ammo jinoyat ishlari boʻyicha emas. Shotlandiya pretsedent huquqi shunisi bilan oʻziga xoski, sudyalar hayʼati hukmning uch turidan birini chiqarishi mumkin: «aybdor», «», «aybsiz» yoki «isbotlanmagan». Soʻnggi ikki hukm oqlov hisoblanadi va ish qayta sudda koʻrilmaydi. «Isbotlanmagan» hukmini baʼzan hazil tariqasida «aybsiz, lekin boshqa bunday qilma» deb ham atashadi.Huquq layoqatiga Shotlandiya huquqida 16 yoshga toʻlgan shaxslar ega boʻladi.
1981–1995-yillarda Angliya va Uelsda jinoyatlar soni keskin ortgan, biroq 2008-yilga kelib eng yuqori koʻrsatkichidan 48 foizga tushgan. Mahbuslar soni shu davrda deyarli ikki baravar koʻpayib, 80 000dan oshgan. Natijada Angliya va Uels Gʻarbiy Yevropada 147 nafar mahbusga teng koʻrsatkich bilan har 100 000 aholiga. Shotlandiyada esa 2010-yilda jinoyatlar soni soʻnggi 32 yildagi eng past darajaga tushib, 10 foizga kamaygan. Shu bilan birga, mahbuslar soni 80 000dan oshib, barcha rekordlarni yangilagan.
Xalqaro munosabatlar

Umumiy maʼlumot
Buyuk Britaniya BMT Xavfsizlik Kengashi, G7, G20, NATO, IHTT, JST, Yevropa Kengashi, YXHTning doimiy aʼzosi; uning monarxi Millatlar Hamdoʻstligiga rahbarlik qiladi. 1973–2020-yillarda Buyuk Britaniya Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlgan, ammo referendum natijasiga koʻra mamlakat YIdan chiqqan..
AQSh bilan munosabatlar
Buyuk Britaniya va AQSh oʻrtasidagi Ikkinchi jahon urushidan buyon norasmiy ravishda «maxsus munosabatlar» (ingl. Special Relationship) deb ataladigan munosabatlari mavjud. Britaniya Fransiya, « bilan tuzgan «Samimiy kelishuv» (Entente cordiale) asosida yaqin hamkorlik qiladi. Bu ikki mamlakat bilan umumiy yadroviy qurollanish dasturiga ega. AQSh va Fransiyadan tashqari, yaqin ittifoqchilar qatoriga YI hamda NATOning boshqa davlatlari, Hamdoʻstlik mamlakatlari va Yaponiya ham kiradi. Britaniyaning jahon miqyosidagi ishtiroki va taʼsiri savdo aloqalari, xorijiy investitsiyalar, rivojlanishga rasmiy yordam va harbiy kuchlar tufayli ham mustahkamlanadi.
AQSh Britaniya bilan harbiy sohada (Oʻzaro mudofaa shartnomasiga 1958-yildan muvofiq) hamda global josuslik sohasida (UKUS SIGINT kelishuviga 1946-yildan muvofiq) juda yaqin hamkorlik qiladi. Ayrim yuqori martabali Britaniya amaldorlari, jumladan Qoʻshma razvedka qoʻmitasi Rodrik Breytveyt (1992—1993) va tashqi ishlar vaziri Robin Kuk (1997—2001) fikricha, Britaniya amalda oʻz suverenitetini yoʻqotgan va milliy mudofaa, xavfsizlik, razvedka hamda oʻz fuqarolarini ekstraditsiya qilish kabi sohalarda AQShga toʻliq boʻysunuvchi va qaram mavqeda qolgan. «AQSh bilan maxsus munosabatlar» iborasining dolzarbligi XXI asr boshida shubha ostiga olingan. Xususan, 2016-yil iyulida maxsus komissiya AQSh va Britaniyaning bo‘yicha, jumladan Iroqga 2003-yildagi bostirib kirishni asossiz deb topgani bunga sabab boʻlgan.
2017-yil yanvar oxirida AQSh prezidenti Donald Tramp va Trampning inauguratsiyasidan keyin Vashingtonga tashrif buyurgan birinchi xorijiy rahbar — bosh vazir Tereza Mey AQSh va Britaniya munosabatlarining «maxsus» xususiyatiga sodiqlikni yana tasdiqladi. Tramp Yevropa Ittifoqini Germaniya maqsadlariga erishish «vositasi» deb atadi va Buyuk Britaniyaning YIdan chiqish qarorini «ajoyib narsa» deb baholadi.
Rossiya Federatsiyasi bilan munosabatlar
Buyuk Britaniya SSSR bilan 1924-yilda diplomatik munosabatlar oʻrnatgan. 1968-yilda SSSR va Britaniya Konsullik konvensiyasini ratifikatsiya qilgan.
2000-yillarning ikkinchi yarmida ekstraditsiya bilan bogʻliq ishlar hamda Litvinenko ishi kabi hodisalar yuzasidan kelishmovchiliklar sabab munosabatlar taranglashgan. Bu ish «ikki tomonlama munosabatlarimizdagi jiddiy bezovtalik manbai boʻlib qolmoqda» deb baholangan.
2015-yil oktabrida Buyuk Britaniyadagi Rossiya elchisi Aleksandr Yakovenko London va Moskva oʻrtasidagi siyosiy muloqot deyarli toʻxtaganini aytgan. Bir yil oʻtgach, u Britaniya hukumati Rossiyaga qaytadigan diplomatlarning oʻrnini bosishi kerak boʻlgan xodimlarga bir necha oydan beri viza bermayotgani sabab elchixonada yetarli xodim yoʻqligini bildirgan.
2014-yilda joriy etilgan oʻzaro sanksiyalar quyidagi hodisalar bilan bogʻliq: Rossiyaning Qrimni anneksiya qilishi va Sharqiy Ukrainadagi urush.
tufayli hamon amal qilmoqda. Bryusselda YI yetakchilari bilan uchrashuvdan keyin matbuot oldida 20-oktabr 2016-yilda soʻzlagan Britaniyaning yangi bosh vaziri Tereza Mey mamlakat YI bilan faol hamkorlikni davom ettirishini aytdi. U Rossiya aviatsiyasi yordamida Suriya armiyasi Halabga hujumni davom ettirsa, Rossiyaga bosimni kuchaytirishni yoqladi.
Mamlakatga kirishni cheklash
1-may 2012-yilda Buyuk Britaniya Tashqi ishlar vazirligi inson huquqlarini buzgan shaxslarga mamlakatga kirishni taqiqlashini eʼlon qildi. Vazirlik hisobotida shunday deyiladi:
Buyuk Britaniyaga kirish taqiqi, odatda, inson huquqlari buzilishiga aloqadorligi haqida mustaqil, ishonchli va asosli maʼlumotlar mavjud boʻlgan shaxslarga nisbatan qoʻllanadi.
«2011-yilda demokratiya va inson huquqlarining ahvoli toʻgʻrisidagi hisobot»da Rossiyaga bagʻishlangan alohida boʻlim mavjud. Unda, jumladan, Sergey Magnitskiy ishi tilga olinadi. Hisobotda Magnitskiyning hibsga olinishi va tergov hibsxonasida vafot etishiga masʼul shaxslar ham, u korrupsiyada ayblagan amaldorlar ham jazolanmagani taʼkidlanadi.
Yevropa Ittifoqi bilan munosabatlar
Oʻtkazilgan 2016-yilgi referendumda Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqidan chiqishini ovoz berganlarning 51,9 foizi, aʼzolikni davom ettirishni esa 48,1 foizi yoqlagan. Britaniyaning tarkibiy qismlarida natijalar farqlangan: Shotlandiya va Shimoliy Irlandiya aholisi asosan chiqishga qarshi (mos ravishda 62 foiz va 55,8 foiz), Angliya va Uels aholisi esa chiqish tarafdori (53,4 foiz va 52,5 foiz) boʻlgan. 19-iyun 2017-yilda Bryusselda Britaniyaning YIdan chiqishi boʻyicha muzokaralar boshlangan.
31-yanvar 2020-yil soat 23:00 da (London vaqti bilan) Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi 47 yillik aʼzolikdan soʻng Yevropa Ittifoqidan rasman chiqdi, 31-dekabr 2020-yilda esa Yevropa iqtisodiy hududini ham tark etdi..
Buyuk Britaniya qurolli kuchlari

Buyuk Britaniyaning armiyasi dunyodagi eng zamonaviy texnologiyali va yaxshi tayyorgarlik koʻrgan armiyalardan biridir. 2008-yilda uning butun dunyoda qariyb 20 ta harbiy bazasi boʻlgan. Turli manbalarga koʻra, Britaniya dunyoda harbiy xarajatlar boʻyicha uchinchi yoki toʻrtinchi oʻrinni egallaydi, ammo qoʻshinlar soniga koʻra atigi 27-oʻrinda qoʻshinlar soni. Umumiy harbiy xarajatlar taxminan 2,5 foizni YAIMining tashkil etadi.Britaniya quruqlik qoʻshinlari, Qirollik harbiy-havo kuchlari va Qirollik harbiy-dengiz floti birgalikda Buyuk Britaniya qurolli kuchlarini tashkil etadi. Ularning rasmiy nomi Qirol hazratlari qurolli kuchlari. Har uchala qoʻshin turini Mudofaa vazirligi boshqaradi va mudofaa masalalari boʻyicha davlat kotibi boshchiligidagi maxsus Mudofaa kengashi nazorat qiladi. Britaniya qurolli kuchlarining oliy bosh qoʻmondoni — Britaniya monarxi, qirol Karl III.
. Buyuk Britaniya YIdagi eng yirik havo kuchlari va flotiga, NATOdagi esa ikkinchi oʻrindagi kuchlarga ega. Mudofaa vazirligi jami 3,2 milliard funt sterlingga teng qiymatdagi ikkita yangi superavianosets — «Queen Elizabeth» turidagi aviatashuvchi kemalarni qurish uchun 3-iyul 2008-yilda shartnoma imzolagan. 2009-yil boshida Britaniya quruqlik qoʻshinlari 105 750, Harbiy-havo kuchlari 43 300, Harbiy-dengiz floti 38 160 nafar harbiy xizmatchidan iborat edi.Buyuk Britaniya maxsus kuchlari, jumladan Maxsus havo xizmati va Maxsus qayiq xizmati, quruqlikda, suvda va havoda tezkor mobil terrorizmga qarshi operatsiyalarni, odatda maxfiylik talab etiladigan sharoitlarda bajaradigan boʻlinmalarga ega. Zarurat tugʻilganda chaqiriladigan zaxira kuchlari ham bor; ularning soni 404 090 nafar.
Britaniya qurolli kuchlarining asosiy vazifasi Birlashgan Qirollik va uning dengizorti hududlarini himoya qilish, Buyuk Britaniya xavfsizlik manfaatlarini ilgari surish hamda xalqaro tinchlikparvarlik harakatlarini qoʻllab-quvvatlashdir. Ular NATO faoliyatida muntazam va faol qatnashadi. Xorijiy garnizonlar va bazalar Vozneseniye orolida, Belizda, Bruneyda, Kanadada, Kiprda, Diyego-Garsiyada, Germaniyada, Folklend orollarida, Gibraltarda, Keniyada va Qatarda.
joylashgan. Buyuk Britaniyaning harbiy salohiyatiga qaramay, soʻnggi davrlarda uning harbiy siyosati «eng koʻp resurs talab qiladigan operatsiyalar»ni koalitsiya tarkibida oʻtkazishga asoslanadi. Serra-Leonedagiga 2000-yilda intervensiyani hisobga olmaganda, Britaniyaning Bosniya, Kosovo, Afgʻoniston, Iroq va Liviyadagi harbiy operatsiyalari ham shu tamoyilga mos boʻlgan. Britaniya yakka oʻzi qatnashgan soʻnggi urush — Folklend urushi (1982) boʻlib, u gʻalaba bilan tugagan.
NATO hisob-kitoblariga koʻra, 2025-yil boshida Buyuk Britaniya qurolli kuchlarida 138000 nafar harbiy xizmatchi boʻlgan.
Iqtisodiyot
Umumiy koʻrinish



Buyuk Britaniya yuqori darajada rivojlangan postindustrial davlat boʻlib, qisman tartibga solinadigan bozor iqtisodiyotiga ega. xarid qobiliyati pariteti (XQP) boʻyicha hisoblangan yalpi ichki mahsulot hajmida u oʻninchi oʻrinni egallaydi — Xitoy, AQSh, Hindiston, Yaponiya, Rossiya, Germaniya, Indoneziya, Braziliya va Fransiyadan keyin.
Qirol hazratlari Gʻaznachiligi, unga kansler rahbarlik qiladi. Gʻaznachilik Britaniya hukumati davlat moliyasi va iqtisodiy siyosatini ishlab chiqish hamda amalga oshirishga masʼul. Angliya banki — — Buyuk Britaniyaning markaziy banki boʻlib, milliy valyuta — funt sterlingni muomalaga chiqarishga masʼul. Shotlandiya va Shimoliy Irlandiya banklari ham oʻz banknotlarini chiqarishi mumkin, biroq ular chiqarilgan barcha banknotlarni qoplash uchun yetarli Angliya banki banknotlariga ega boʻlishi shart. Funt sterling dunyodagi uchinchi yirik zaxira valyutasi hisoblanadi (AQSh dollari va yevrodan keyin). 1997-yildan beri Angliya bankining pul-kredit siyosati qoʻmitasi har yili kansler belgilaydigan maqsadli inflyatsiya darajasiga erishish uchun zarur foiz stavkasini belgilashga masʼul.



xizmat koʻrsatish sohasi iqtisodiyotning asosiy sektori boʻlib, YAIMning qariyb 75 foizini tashkil etadi. London jahon iqtisodiyotining uchta «boshqaruv markazi»dan biri (Nyu-York va Tokio bilan birga), Nyu-York bilan bir qatorda eng yirik moliya markazi va Yevropada shahar YAIMi eng katta boʻlgan markazdir. Edinburg ham Yevropaning yirik moliya markazidir.
Turizm mamlakat iqtisodiyotiga katta hissa qoʻshadi. 2014-yilda soha qiymati 121,1 milliard funt sterling boʻlib, Britaniya YAIMining 7,1 foizini tashkil etgan. Sayyohlar soni boʻyicha mamlakat dunyodagi sakkizinchi eng ommabop yoʻnalish boʻlgan, London esa dunyodagi barcha shaharlar orasida eng koʻp mehmon qabul qilgan.
Sanoat inqilobi Buyuk Britaniyada dastlab toʻqimachilik sanoatiga tayangan holda boshlangan. Keyinchalik ogʻir sanoatning kemasozlik, koʻmir qazib olish va poʻlat eritish kabi tarmoqlari rivojlangan. Imperiya Britaniya mahsulotlari uchun xorijiy bozorlar yaratgan va bu unga XIX asrda xalqaro savdoda ustunlik qilish imkonini bergan. Boshqa mamlakatlarning sanoatlashuvi va ikki jahon urushi natijasida Buyuk Britaniya raqobat afzalliklarini yoʻqota boshlagan, ogʻir sanoat qisqargan. Ishlab chiqarish hozir ham iqtisodiyotda muhim oʻrin tutadi, biroq 2003-yilda YAIMning atigi oltidan bir qismini tashkil etgan.
Avtomobil sanoati Britaniya sanoat sektorining asosiy tarmoqlaridan biridir. Unda 800 000 kishidan ortiq odam ishlaydi, umumiy aylanmasi 52 milliard funt sterling, eksport hajmi esa 26,6 milliard funt sterlingni tashkil etadi. Aviatsiya sanoati hisoblash usuliga qarab dunyoda ikkinchi yoki uchinchi oʻrinda turadi, uning umumiy aylanmasi 20 milliard funt sterling. Farmatsevtika sanoati ham muhim rol oʻynaydi va tadqiqotlarga sarflanadigan mablagʻ boʻyicha dunyoda uchinchi oʻrinda turadi (AQSh va Yaponiyadan).
keyin). Buyuk Britaniya boshqa rivojlangan mamlakatlarga nisbatan mehnat unumdorligining pastligi bilan ajralib turadi. Bir ish soatida Britaniya ishchisi boshqa rivojlangan mamlakatlar ishchisiga nisbatan taxminan 20 foiz kam mahsulot ishlab chiqaradi, jumladan «Katta yettilik».

Qashshoqlik darajasi odatda uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadining 60 foizi sifatida belgilanadi. 2007–2008-yillarda Buyuk Britaniyada 13,5 million kishi (aholining 22 foizi) qashshoqlik chegarasidan pastda yashagan. Bu YIdagi toʻrtta mamlakatdan tashqari eng yuqori nisbiy koʻrsatkich edi. Joseph Rowntree Foundation jamgʻarmasi 2017-yilda tayyorlagan mustaqil sharhda mamlakatning 14 million aholisi qashshoqlik chegarasidan pastda ekani qayd etilgan.
2008-yilning soʻnggi choragida Britaniya iqtisodiyotida retsessiya boshlandi — bu 1991-yildan buyon birinchi marta kuzatildi. Ishsizlik darajasi 5,2 foizdan (2008-yil may) 7,6 foizgacha (2009-yil may) koʻtarilgan. 2011-yil yanvariga kelib 18–24 yoshdagi yoshlar orasidagi ishsizlik 11,9 foizdan 20,3 foizga yetdi; bu koʻrsatkich 1992-yildan boshlab hisoblab kelinayotgan davrdagi eng yuqori daraja edi. Davlat qarzi Buyuk Britaniyada 44,5 foizdan (2007-yil dekabridagi YAIMga nisbatan) 76,1 foizgacha (2010-yil dekabrda) oshgan. 2016-yilda davlat qarzi 1,6 trillion funt sterlingga yetgan; 2015-yilda uning YAIMga nisbati tinchlik davridagi yuz yillik rekord — 89,20 foizni tashkil etgan. YAIMning 2015-yildagi oʻsishi 2,2 foiz boʻlib, 2,9 foizlik 2014-yildagi koʻrsatkichdan past edi. Aprel 2023-yil aprelida Buyuk Britaniya davlat qarzi YAIMning rekord 99,2 foiziga — 2,54 trillion funt sterlingga yetdi.
Rivojlangan bank sektori va nisbatan liberal tartibga solish mamlakatni, ayniqsa London Sitini, butun dunyoda orttirilgan jinoiy daromadlarni legallashtirish va 2010-yillar oʻrtalaridagi tadqiqot va nashrlarga koʻra, boylarning, jumladan Rossiya fuqarolarining soliqlardan qochishi uchun jahon markaziga aylantirgan. Britaniya hukumati mamlakatda doimiy yashovchi boylarga imtiyozli soliq tartibini taqdim etadi. Panama hujjatlari haqidagi 2016-yil aprelida oshkor qilingan materiallarda Britaniya «oʻta boylarning soliqlardan qochish tarmogʻining ayni markazida» turgan mamlakat sifatida tilga olingan. YIdan chiqish referendumi oʻtkazilgach, dunyoning koʻplab yirik banklari bosh qarorgohlarini Londondan YIning boshqa mamlakatlariga koʻchirishga qaror qilgan.
Transport


Yoʻllar tarmogʻi 3497 kilometr asosiy yoʻldan, 3497 km avtomagistraldan va 344 000 km ikkinchi darajali yoʻldan iborat. Mamlakatning eng yirik avtomobil yoʻli A1 deb ataladi. 2009-yilda Buyuk Britaniyada 34 million avtomobil roʻyxatdan oʻtkazilgan. Temiryoʻl tarmogʻi Britaniya orolida 16 116 km, Shimoliy Irlandiyada 303 km boʻlib, u orqali har kuni 18 000 yoʻlovchi va 1000 ta yuk vagoni tashiladi.
2009-yil oktabridan 2010-yil sentabrigacha Britaniya aeroportlari jami 211,4 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan. Oʻsha davrda eng yirik aeroportlar London Xitrousi (65,6 million yoʻlovchi), Getvik (31,5 million yoʻlovchi) va Stansted (18,9 million yoʻlovchi) boʻlgan. Poytaxtdan 24 kilometr gʻarbda joylashgan Xitrou aeroporti dunyoda eng koʻp xalqaro yoʻlovchiga xizmat koʻrsatadi va xab — mamlakatning asosiy aviakompaniyasi British Airways, shuningdek BMI va Virgin Atlantic kompaniyalari uchun markaz hisoblanadi..
Energetika

. 2006-yilda Buyuk Britaniya energiya isteʼmoli boʻyicha dunyoda toʻqqizinchi, ishlab chiqarish boʻyicha oʻn beshinchi edi. 2007-yilda mamlakat jami 9,5 kvadrillion BTU energiya isteʼmol qilgan. Uning tarkibiga neft (38 %), tabiiy gaz (36 %), koʻmir (13 %), yadro energiyasi (11 foiz) va boshqa qayta tiklanuvchi manbalar (2 foiz) kirgan. 2009-yilda Birlashgan Qirollik kuniga 1,5 million barrel neft ishlab chiqargan, 1,7 million barrel isteʼmol qilgan. Soʻnggi yillarda neft qazib olish kamaygan va 2005-yildan Buyuk Britaniya neft importchisi hisoblanadi. 2010-yilda Britaniyaning tasdiqlangan xom neft zaxiralari taxminan 3,1 milliard barrel boʻlib, YI.
aʼzolari orasida eng katta edi. 2009-yilda Buyuk Britaniya tabiiy gaz ishlab chiqarish boʻyicha dunyoda 13-oʻrinni, YIda esa birinchi oʻrinni egallagan. Neft singari, gaz qazib olish ham kamaygan va 2004-yildan mamlakat gazni import qila boshlagan. Buyuk Britaniya Yevropadagi eng yirik suyultirilgan tabiiy gaz importchilaridan biri. Prognozlarga koʻra, keyingi oʻn yillikda import jadal oʻsishi kutilgan.
2009-yilda Birlashgan Qirollik 19,7 million tonna koʻmir qazib olib, 60,2 million tonnasini isteʼmol qilgan. 2005-yilda qazib olish mumkin boʻlgan koʻmir zaxirasi 171 million tonnani tashkil etgan, ammo keng qirgʻoqboʻyi hududlarida 7–16 milliard tonnalik potensial zaxiralar mavjudligi taxmin qilinadi; ulardan koʻmirni yer ostida gazlashtirish texnologiyasi yordamida foydalanish mumkin. Mamlakatning joriy koʻmir isteʼmolidan kelib chiqilsa, bu zaxiralar Britaniyaga 200–400 yilga yetadi.
Buyuk Britaniyada bir nechta yirik energetika kompaniyalari, jumladan dunyoning oltita eng yirik xususiy energetika kompaniyasidan ikkitasi — BP va Royal Dutch Shell ham shu yerda joylashgan..
Ilm-fan va texnologiyalar

asos soldi. Angliya va Shotlandiya ilmiy inqilobning (boshlanish davri — XVII asr) yetakchi markazlari edi. Buyuk Britaniya esa sanoat inqilobiga ham XVIII asrda yetakchilik qildi va oʻshandan beri dunyoga koʻplab taniqli olimlar va muhandislarni yetkazib berdi. XVII-–XVIII asrlarning eng muhim olimlaridan Isaak Nyutonni tilga olish mumkin. Uning harakat qonunlari zamonaviy ilm-fanning asoslaridan biridir. XIX asrdaayniqsa Charlz Darvinning tabiiy tanlanish orqali evolyutsiya nazariyasi butun zamonaviy biologiya asoslaridan boʻlgan, shuningdek Jeyms Klark Maksvell klassik elektromagnit nazariyani shakllantirgan. Zamonaviy olimlardan Stiven Xokingni taʼkidlash joiz: u kosmologiya, kvant gravitatsiyasi va qora tuynuklarni oʻrganishda asosiy nazariyalarni rivojlantirdi. XVIII asrning muhim kashfiyotlariga vodorod, uni kashf etgan Genri Kavendish, ; XX asrdagi muhim kashfiyotlar qatoriga — penitsillin, uni kashf etgan Aleksandr Fleming, shuningdek DNK tuzilmasini ochgan Frensis Krik kiradi. Britaniyaliklarning muhim muhandislik loyihalari va ixtirolari: parovoz (Richard Trevitik va Endryu Vivian tomonidan XVIII asrda yaratilgan), XIX asrda elektr dvigatel Maykl Faradey, , choʻgʻlanma lampa Jozef Suon hamda ilk amalda qoʻllangan telefonni patentlagan Aleksandr Grem Bell; shuningdek, XX asrda yaratilgan ilk ishlaydigan televizor Jon Logi Berd, , reaktiv dvigatel Frenk Uitl, zamonaviy kompyuter asoslari Alan Tyuring, shuningdek Butunjahon oʻrgimchak toʻrini yaratgan Tim Berners-Li. Shuningdek, London Qirollik jamiyatini ham unutmaslik kerak: u 1660-yilda tashkil topgan, dunyodagi eng qadimgi ilmiy jamiyatlardan biridir.
Zamonaviy Buyuk Britaniya aviatsiya sanoatida yetakchi oʻrinlardan birini egallaydi. Bunda aviadvigatellar bozori yetakchisi «Rolls-Royce», aviadvigatellar bozorining yetakchisi; «BAE Systems», Britaniyaning eng yirik harbiy taʼminotchisi va Pentagonning oltinchi eng yirik yetkazib beruvchisi; shuningdek «Airbus» loyihalarining boshqa taʼminotchilari muhim oʻrin tutadi. Britaniyaning ikki kompaniyasi — «GlaxoSmithKline» va «AstraZeneca» — dunyodagi beshta eng yirik farmatsevtika kompaniyasi qatoriga kiradi. Umuman olganda, Britaniya kompaniyalari AQShdan tashqari istalgan mamlakat kompaniyalariga qaraganda koʻproq dori vositasini kashf etib, ishlab chiqqan. Britaniya avtomobil sanoatida, ayniqsa dvigatellar ishlab chiqarishda ham yetakchilardan biri boʻlib qolmoqda; mamlakatda 2600 ga yaqin ehtiyot qism ishlab chiqaruvchi bor. Ilmiy izlanishlar Britaniya universitetlarining asosiy yoʻnalishlaridan boʻlib, ularning koʻpi ishlab chiqarish va kompaniyalar bilan hamkorlikni yengillashtirish uchun texnoparklar tashkil qiladi. 2004—2008-yillarda Buyuk Britaniya dunyodagi ilmiy tadqiqotlarning 7 foizini yaratib, AQSh va Xitoydan keyin uchinchi oʻrinni egallagan. Britaniya ilmiy jurnallari orasida «Nature», «», «British Medical Journal» va «The Lancet» jurnallari bor.».
Madaniyat
Birlashgan Qirollik madaniyati boy va rang-barang. Unga koʻplab omillar taʼsir koʻrsatgan: mamlakatning orolda joylashgani, Gʻarb demokratiyasining yetakchilaridan biri hamda yirik harbiy-siyosiy oʻyinchi sifatidagi tarixi va mamlakat ittifoq orqali toʻrtta alohida davlatdan tuzilgani. Bu davlatlarning har biri oʻz anʼanalari, urf-odatlari va ramzlarini saqlab qolgan. Britaniya imperiyasi tufayli Britaniya madaniyatining taʼsiri koʻplab sobiq mustamlakalarning tili, madaniyati va huquqiy tizimida kuzatiladi. Bular jumlasiga Avstraliya, Kanada, Hindiston, Irlandiya, Yangi Zelandiya, Janubiy Afrika Respublikasi, AQSh va Singapur kiradi..
Adabiyot va dramaturgiya

tasvirlangani taxmin qilinadi. «Britaniya adabiyoti» atamasi Buyuk Britaniyaning oʻzi bilan bir qatorda Men oroli, Normandiya orollari, shuningdek birlashishdan oldingi Angliya adabiyoti, Uels va Shotlandiya adabiyotiga ham taalluqli. Britaniya adabiyotining asosiy qismi ingliz tilida yozilgan. 2005-yilda Buyuk Britaniyada qariyb 260 000 kitob bosilgan, 2006-yilda esa mamlakat chop etilgan kitob nomlari soni boʻyicha dunyoda yetakchi boʻlgan.
Ingliz dramaturgi va shoiri Uilyam Shekspir tarixdagi eng buyuk ijodkorlardan biri hisoblanadi, biroq uning zamondoshlari Kristofer Marlo va Ben Jonson ham mashhur. Keyinchalik Alan Eykborn, Garold Pinter, Maykl Freyn va Tom Stoppard kabi dramaturglar paydo boʻlib, ular syurrealizm, realizm va boshqa madaniy yoʻnalishlar unsurlarini birlashtirgan.
Oʻrta asrlarning mashhur ingliz mualliflari orasida Jefri Choser ( (XIV asr)), Tomas Melori ( (XV asr)), Tomas Mor ( (XVI asr) va Jon Milton ( (XVII asr)ni tilga olish mumkin. XVIII asrda Daniel Defo («Robinzon Kruzo» asari muallifi) va Semyuel Richardson zamonaviy roman janrining kashshoflari boʻlgan.. Bundan tashqari, XIX asrda adabiyotni rivojlantirganlar orasida Jeyn Ostin, gotik adabiyot vakili Meri Shelli, bolalar yozuvchisi Lyuis Kerroll, , Brontelar opa-singillari, , Charlz Dikkens, , naturalist yozuvchi Tomas Xardi, realist yozuvchi Jorj Eliot hamda shoirlar Uilyam Bleyk va Uilyam Vordsvort bor. Angliyaning XX asr yozuvchilari orasida fantast adib Gerbert Uells, bolalar yozuvchilari Redyard Kipling, Alan Miln («Vinni-Pux» yaratuvchisi) va Enid Blayton, bahsli ijodkor Devid Lourens, , modernist Virjiniya Vulf; , hajvchi Ivelin Vo, bashoratli romanlari bilan mashhur Jorj Oruell, mashhur Somerset Moem va Grem Grin, detektiv yozuvchi Agata Kristi; , Yan Fleming («Jeyms Bond» yaratuvchisi), shoirlar , Tomas EliotFilip Larkin va ; Ted Hyuz, fantastik-fentezi Jon Tolkin, Klayv Lyuis va Joan Rouling.

Shotlandiyaning adabiyotga qoʻshgan hissasi orasida detektiv yozuvchi Artur Konan Doyl («Sherlok Xolms» yaratuvchisi), romantik adabiyot vakili Valter Skott, bolalar yozuvchisi Jeyms Barri, sarguzasht hikoyalari muallifi Robert Lyuis Stivenson va mashhur shoir Robert Berns bor. Zamonaviy shotland yozuvchilari orasida Ien Renkin va Ien Benks.
ni tilga olish mumkin. Buyuk Britaniyaning eng qadimgi sheʼri Y Gododdin[ingl.] deb hisoblanadi. U taxminan VI asr oxirida Yr Hen Ogledd (Qadimgi Shimol) hududida kumbr yoki qadimgi valliy tilida yozilgan boʻlib, unda qirol Artur.
ilk bor tilga olingan. Taxminan XVII asrdan boshlab Uels bilan Qadimgi Shimol oʻrtasidagi aloqa yoʻqolgan, valliy madaniyatining markazi hozirgi Uelsga koʻchgan. Bu yerda Artur haqidagi afsona Galfrid Monmutlik.
tomonidan rivojlantirilgan. Eng mashhur oʻrta asr valliy shoiri David ap Gvilim (1320—1370) boʻlib, tabiat, din va muhabbat haqida yozgan. U oʻsha davrdagi Yevropaning eng buyuk shoirlaridan biri ham sanaladi.
Taxminan XIX asr oxirigacha valliy adabiyoti asosan valliy tilida boʻlgan, nasriy asarlarning aksariyati diniy mazmunga ega edi. Suonsida tugʻilgan Dilan Tomas ayniqsa XX asr oʻrtalarida butun dunyoga tanildi. Nufuzli ruhoniy va millatchi Ronald Tomas nominatsiya qilingan, mukofot — Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti (1996-yil).
Boshqa mamlakatlarning, asosan Hamdoʻstlik mamlakatlari, Irlandiya va AQSh mualliflari ham Buyuk Britaniyada yashab, ijod qilgan. Ularning eng mashhurlari: Jonatan Svift, Oskar Uayld, Brem Stoker, Bernard Shou, Jozef Konrad, Tomas Eliot, Ezra Paund, shuningdek xorijda tugʻilgan zamonaviy Britaniya yozuvchilari Kadzuo Isiguro va Salmon Rushdi ham shu toifaga kiradi..
Musiqa

Buyuk Britaniyada mahalliy xalq musiqasidan — , Angliya, ShotlandiyaUels va Irlandiya musiqasidan — xevi-metal va trip-xopgacha turli janrlar ommalashgan. Buyuk Britaniya va uning oʻtmishdagi davlatlari mumtoz bastakorlari orasida , Uilyam Berd, Genri Pyorsell, Edvard Elgar, Gustav XolstArtur Sallivan ( librettist), Uilyam Gilbert bilan ishlari orqali ayniqsa mashhur), Ralf Von-Uilyams va Benjamin Britten — zamonaviy Britaniya . operasining kashshoflaridan biri — bor. Piter Maksvell Devis oʻsha davrning eng taniqli tirik bastakorlaridan biri va amaldagi Qirollik musiqasi ustasi hisoblanadi. Buyuk Britaniya, shuningdek, dunyoga mashhur BBC simfonik orkestrining vatanidir. Mashhur Britaniya dirijyorlari orasida , Saymon RettlJon Barbirolli va Malkolm Sarjent bor. Taniqli kino bastakorlari qatoriga , Jon Barri, Klint Mensell, Jon Pauell, Kreyg Armstrong, Devid Arnold, Jon Merfi va Garri Gregson-Uilyams. kiradi. Georg Fridrix Gendel — tugʻilgan joyi Germaniya boʻlsa-da, naturalizatsiyadan oʻtgan Britaniya fuqarosi boʻlib, uning ayrim asarlari, jumladan «Messiya» ingliz tilida yozilgan.
Endryu Lloyd Uebber jahon miqyosida katta muvaffaqiyatga erishgan va myuzikllar uchun musiqa yozgan. Uning asarlari koʻp yillar Londonning Vest-End teatrlarida yetakchi oʻrinni egallagan va Brodveyda, Nyu-Yorkda.
ham koʻp sahnalashtirilgan. The Beatles guruhining bir milliarddan ortiq yozuvi sotilgan; ular musiqa tarixidagi eng koʻp sotilgan va ommabop musiqa rivojiga ulkan taʼsir koʻrsatgan guruhdir. Soʻnggi 50 yildagi Britaniya ommabop musiqasining boshqa mashhur vakillari orasida Queen, Deep Purple, Black Sabbath, Iron Maiden, The Who, Kliff Richard, Bee Gees, Elton Jon, Led Zeppelin, Pink Floyd va The Rolling Stones bor. Ularning har biri 200 milliondan ortiq yozuv nusxasini sotgan.
Quyidagi manba — Ginnes rekordlar kitobi tadqiqotiga koʻra, Britaniya xit-paradida eng koʻp gʻoliblikka erishgan 8 ta guruh va ijrochi 10 talik yetakchilar roʻyxatida Buyuk Britaniyaga mansub: Status Quo, Queen, The Rolling Stones, UB40, Depeche Mode, Bee Gees, Pet Shop Boys va Manic Street Preachers..
Tasviriy sanʼat

Britaniya sanʼati tarixi Yevropa sanʼati tarixining ajralmas qismidir. Mashhur Britaniya rassomlari: romantiklar Uilyam Bleyk, Jon Konstebl, Semyuel Palmer va Uilyam Terner; ; portretchilar Joshua Reynolds va Lyusen Freyd; ; manzarachi Tomas Geynsboro; sanʼat va hunarmandchilik harakatining kashshofi Uilyam Morris; ; figurativ sanʼat vakili Frensis Bekon; pop-art vakillari Piter Bleyk, Richard Gamilton va Devid Xokni; Gilbert va Jorj; dueti; abstraksionist Govard Xojkin; ; haykaltaroshlar Entoni Gormli, Anish Kapur va Genri Mur. Britaniya sanʼati uslub va janrlarining kengligi bilan ajralib turadi. XIX asrning ikkinchi yarmida bir paytning oʻzida Viktoriya davri ertaknamo tasviriy sanʼati ( (Jon Anster Fitsjerald va Jon Simmons) va naturalizm (Jorj Klauzen va Uilyam Stott) kabi keskin farqlanuvchi oqimlar mavjud edi. 1980-yillar oxiri va 1990-yillarda Saatchi galereyasi aynan Londonda turli janrda ijod qiluvchi rassomlar guruhiga eʼtibor qaratilishiga yordam berdi. Keyinchalik ular «Yosh britaniyalik rassomlar»: : Demien Xerst, , Kris Ofili, , Reychel Uaytred, , Treysi Emin, , Mark Uollinger, , Sem Teylor-Vud va Chepmen aka-ukalari.
Qirollik sanʼat akademiyasi (London) Buyuk Britaniyada sanʼatni rivojlantirish boʻyicha asosiy tashkilotdir. Yirik galereyalar qatoriga London Milliy galereyasi, Milliy portret galereyasi, Teyt Britan va Teyt Modern, eng koʻp tashrif buyuriladigan zamonaviy sanʼat muzeyi boʻlib, yiliga qariyb 4,7 million kishi keladi.
Kinematografiya

Buyuk Britaniya kino tarixiga katta taʼsir koʻrsatgan. Britaniyalik rejissyorlar Alfred Xichkok va Devid Lin tarixdagi eng mashhur rejissyorlardan hisoblanadi. Boshqa taniqli rejissyorlar orasida Charli Chaplin, Maykl Pauell, Kerol Rid va Ridli Skott bor. Koʻplab britaniyalik aktyorlar dunyo miqyosida shuhrat va eʼtirofga erishgan, jumladan Juli Endryus, Daniel Dey-Lyuis, Richard Berton, Maykl Keyn, Shon Konneri, Vivyen Li, Devid Niven, Lorens Olivye, Piter Sellers, Keyt Uinslet, Entoni Xopkins, va Xyu Grant. Dunyodagi eng tijoriy muvaffaqiyatli filmlarning ayrimlari Buyuk Britaniyada ishlangan. Ularga eng katta daromad keltirgan (kino turkumlari — «Garri Potter» va «Jeyms Bond» ham kiradi. Ealing Studios studiyasi oʻzini dunyodagi eng qadimgi faoliyat yuritayotgan kinostudiya deb hisoblaydi.
Uzoq va muvaffaqiyatli tarixiga qaramay, Britaniya kinoindustriyasining oʻziga xosligi hamda unga Amerika va Yevropaning taʼsiri masalalari koʻpincha bahsli boʻladi. Koʻplab Britaniya filmlari amerikalik prodyuserlar bilan hamkorlikda ishlanadi, ularda britaniyalik aktyorlar qatori amerikalik aktyorlar ham suratga tushadi, britaniyalik aktyorlar esa tez-tez Gollivudda ishlaydi. Koʻplab muvaffaqiyatli Gollivud filmlari Britaniya shaxslari, adabiyoti yoki voqealariga asoslangan. Masalan, «Titanik», «Uzuklar hukmdori» va «Karib dengizi qaroqchilari».
. 2009-yilda Britaniya filmlari dunyo boʻylab 2 milliard AQSh dollari daromad olib, jahon kino bozorining 7 foizini va Buyuk Britaniya bozorining 17 foizini egallagan. Buyuk Britaniya kinoteatrlarining jami kassa tushumi taxminan 944 million funt sterlingga yetgan (2009-yil), kinoteatrlarga tashriflar soni esa 173 millionni tashkil etgan.
Britaniya kino instituti oʻz qarashiga koʻra 100 ta eng yaxshi Britaniya filmi reytingini tuzgan. Har yili beriladigan BAFTA mukofoti «Oskar» mukofotining Britaniyadagi muqobili hisoblanadi.».
Sport

Koʻplab ommabop sport turlari, jumladan futbol, regbi-lig, regbi-15, akademik eshkak eshish, boks, badminton, kriket, tennis, darts va golf Buyuk Britaniya va undan oldingi davlatlarda paydo boʻlgan hamda rivojlangan. Aksar musobaqalarda Angliya, Shotlandiya, Uels va Shimoliy Irlandiya alohida terma jamoalar sifatida, jumladan Hamdoʻstlik oʻyinlarida qatnashadi. Biroq ayrim hollarda, jumladan Olimpiya oʻyinlarida Buyuk Britaniya yagona jamoa bilan ishtirok etadi, unda yagona terma jamoa. London Olimpiya oʻyinlariga 1908 va 1948-yillarda mezbonlik qilgan, 2012-yilda esa Olimpiya oʻyinlarini uch marta oʻtkazgan birinchi shaharga aylandi.
Mamlakatning har bir tarkibiy qismida oʻz futbol assotsiatsiyasi, milliy terma jamoasi va chempionat tizimi mavjud. Ayrim klublar tarixiy va tashkiliy sabablar tufayli hududiy jihatdan tegishli boʻlmagan assotsiatsiyalarda oʻynaydi (masalan, «Suonsi Siti»). Angliya, Shotlandiya, Uels va Shimoliy Irlandiya terma jamoalari xalqaro musobaqalarda alohida qatnashadi. Shu sabab Buyuk Britaniya futbol boʻyicha Olimpiya musobaqalarida 2012-yilgi London Olimpiya oʻyinlarigacha.
qatnashmagan. 2012-yilgi oʻyinlarga mezbonlik huquqi qoʻlga kiritilgach, yagona terma jamoani qayta tiklash takliflari bildirilgan. Biroq Shotlandiya, Uels va Irlandiya futbol assotsiatsiyalari mustaqil maqomi zaiflashishidan xavotirlanib, loyihada ishtirok etishdan bosh tortgan. Angliya terma jamoasi eng muvaffaqiyatli boʻlib, 1966-yilda oʻz maydonida jahon chempionatida gʻolib chiqqan. Angliya va Shotlandiya oʻrtasida tarixiy yaqin raqobat ham mavjud.

uchun ochilgan. Kriket Angliyada yaratilgan va mamlakat hamda sobiq mustamlakalarda juda mashhur. Uelsning alohida terma jamoasi yoʻq va Angliya bilan birgalikda qatnashadi. Shotlandiya va Irlandiyaning kriket jamoalari ham yaqindagina rivojlana boshlagan. Regbi-lig Buyuk Britaniyaning ayrim hududlarida ommabop. U Xaddersfildda paydo boʻlib, asosan Shimoliy Angliyada oʻynaladi. «Britaniya sherlari» yagona terma jamoasi ilgari jahon kubogi va sinov uchrashuvlarida qatnashgan, ammo 2008-yildan Angliya, Shotlandiya va Irlandiya alohida mamlakatlar sifatida bellashmoqda. Regbi-15 boʻyicha Angliya, Shotlandiya, Uels va Irlandiya terma jamoalari juda kuchli. Olti millat kubogi ushbu terma jamoalar bilan birga Italiya va Fransiya oʻrtasida oʻtkaziladi va Yevropaning norasmiy chempionati hisoblanadi.

Mazkur oʻyin — tennis — ilk bor Birmingemda taxminan 1859–1865-yillarda paydo boʻlgan. Uimbldon turniri — har yoz Uimbldonda, Londonning janubida oʻtkaziladigan xalqaro musobaqa boʻlib, dunyodagi eng nufuzli turnirlardan biri hisoblanadi. Snuker Buyuk Britaniyada juda mashhur, har yilgi jahon chempionati esa Sheffildda oʻtkaziladi. Shimoliy Irlandiyada gel futboli va xyorling kabi jamoaviy sport turlari ham mashhur, ularning oʻyinlariga koʻp tomoshabin keladi. Shinti oʻyini Shotlandiya togʻliklarida.
ommalashgan. Buyuk Britaniya avtosportda ham ishtirok etadi. Formula-1ning koʻplab jamoalari va poygachilari aynan shu yerda joylashgan, britaniyalik poygachilar esa boshqa istalgan mamlakat vakillaridan koʻproq chempionlik unvonlarini qoʻlga kiritgan. 1950-yilda jahon chempionati hisobiga kirgan ilk Gran-pri Silverstoun trassasida oʻtkazilgan, hozir ham u yerda deyarli har yili Buyuk Britaniya Gran-prisi boʻlib oʻtadi. Mamlakatda ralli boʻyicha jahon chempionati.
bosqichlari ham oʻtkaziladi. Olimpiya oʻyinlari tarixida Buyuk Britaniya terma jamoasi eng koʻp medalni yelkanli sport turida qoʻlga kiritgan..
Ommaviy axborot vositalari

bosh qarorgohi. London Buyuk Britaniyaning ommaviy axborot vositalari sohasida ustunlik qiladi: mamlakat miqyosidagi gazetalar, telekanallar va radiolar asosan shu yerda joylashgan. Ammo Manchester ham muhim mediamarkazdir. Edinburg, Glazgo va Kardiff Shotlandiya va Uels gazetalari hamda efir kanallari uchun muhim markazlar. 2009-yil hisob-kitoblariga koʻra, har bir Britaniya fuqarosi kuniga 3,75 soat televizor koʻrgan va 2,81 soat radio tinglagan. Oʻsha yili BBCning umumiy foydalaniladigan telekanallari tomoshalarning 28,4 foizini, uchta mustaqil kanal birgalikda 29,5 foizini, sunʼiy yoʻldosh va raqamli kanallar esa qolgan 42,1 foizini egallagan.
1970-yillardan gazeta savdosi keskin kamaygan va 2009-yilda aholining 42 foizi kundalik gazetalarni oʻqigan.
Tele va radioeshittirishlar Buyuk Britaniyada jamoat va tijoriy turlarga boʻlinadi. Jamoat teleradiosi BBC orqali amalga oshiriladi. U 1-kanalda (BBC One), 2-kanalda (BBC Two) va 4 ta radiostansiyada (BBC Radio 1, BBC Radio 2, BBC Radio 3, BBC Radio 4).
) efirga chiqadi. Tijoriy eshittirishlar ITV (3-kanal), Channel 4 (4-kanal; BBC singari milliy mulk, ammo toʻliq reklama hisobidan moliyalashtiriladi) va Channel 5 (5-kanal) tomonidan doimiy litsenziyalar asosida olib boriladi.
Sharhlar
- ↑ Официальной версии государственного гимна не существует, поскольку текст является вопросом традиции; обычно исполняется только первый куплет. Не существует закона Великобритании, определяющего «Боже, храни Короля» в качестве официального гимна. Согласно английской традиции такие законы не нужны; провозглашения и использования достаточно, чтобы считаться национальным гимном. «Боже, храни Короля» также служит королевским гимном для некоторых королевств Содружества. Слова «Король, он, его», используемые в настоящее время (во время правления Карла III), заменяются словами «Королева, она, её», когда монархом является женщина.
- ↑ Скотс, ольстер-скотс, валлийский, корнский, гэльский и ирландский классифицируются как региональные языки или языки меньшинств в соответствии с Европейской хартией региональных языков Совета Европы. К ним относятся определённые обязательства по продвижению этих языков. См. также Языки Великобритании. Валлийский язык имеет ограниченный официальный статус де-юре в Уэльсе, а также в предоставлении национальных государственных услуг в Уэльсе.
- ↑ Хотя Великобритания традиционно рассматривалась как унитарное государство, после начала процессов деволюции в 1990-х годах всё более аргументированным становится альтернативное описание Великобритании как «союзного государства», выдвинутое, в частности, Верноном Богданором. Считается, что союзное государство отличается от унитарного тем, что при сохранении центральной власти признаётся власть исторических прав и составных частей союза.
- ↑ Некоторые автономнии, зависимые территории Короны и британские заморские территории выпускают свои собственные банкноты или валюты в фунтах стерлингов или используют валюту другой страны.
- ↑ Домен .gb также зарезервирован для Великобритании, но используется мало.
- ↑ исключая большинство заморских территорий
- ↑ Также используется Коронными владениями и двумя британскими заморскими территориями — Гибралтаром и Островами Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья (хотя в последнем случае без перехода на летнее время).
- ↑ За исключением двух заморских территорий: Гибралтара и Британской Территории в Индийском Океане.
- ↑ англ. British Overseas Territories в соответствии с Актом 2002 года (British Overseas Territories Act 2002); до того использовалась иная терминология для обозначения данных территорий.
- ↑ См. Atomic Energy Act of 1946 (McMahon Act)[англ.]: подписан Гарри Трумэном в августе 1946 года
- ↑ См. Quebec Agreement[англ.]: заключено в 1943 году, приостановлено в ноябре 1945 года.
- ↑ Использование названий смешанное. Издания «The Guardian Архивная копия от 11 августа 2020 на Wayback Machine» и «Telegraph Архивная копия от 11 октября 2017 на Wayback Machine» используют термин «Британия» в качестве синонима «Соединённого Королевства». Некоторые предпочитают использовать название «Британия» как сокращение от «Великобритании».
- ↑ Великобритания не имеет кодифицированной конституции, а неписаная британская конституция состоит из актов парламента, судебных решений, традиций и конвенций. What is the UK Constitution?, The Constitution Unit of UCL, 9 августа 2018, Архивировано 7 ноября 2018, Дата обращения: 6 февраля 2020 Источник. Дата обращения: 11 июня 2022. Архивировано 7 ноября 2018 года.
- ↑ Англо-ирландский договор 1921 года подвёл черту под Ирландской войной за независимость. Договор вступил в силу год спустя и положил начало Ирландскому Свободному государству как отдельному доминиону в рамках Содружества наций. Закон о королевских и парламентских титулах 1927 года изменил название страны, чтобы отразить отделение Ирландии
Adabiyotlar
- Polskaya N. M. Buyuk Britaniya: iqtisodiy rayonlar va shaharlar. — M.: Misl, 1974. — 408 bet — 17 000 nusxa
- Polskaya N. M. Buyuk Britaniya. — M.: Misl, 1986. — 152 bet — (Dunyo xaritasi boʻylab). — 100 000 nusxa
Havolalar
- gov.uk — Buyuk Britaniya hukumatining rasmiy sayti
- Qirollik oilasining rasmiy sayti (ingl.)
- Birlashgan Qirollikning rasmiy yilnomasi (Official Yearbook of the United Kingdom). Arxivga olingan: asl nusxasi 10-dekabr 2013-yilda arxivlangan. statistika
- Britaniya bosh vaziri devonining rasmiy sayti
- Birlashgan Qirollik — BBC News (ingl.)
- Birlashgan Qirollik. Murojaat sanasi: 9-fevral 2025-yil. Arxivga olingan: asl nusxasi 6-aprel 2009-yilda arxivlangan.
- Buyuk Britaniya haqida maʼlumot — Curlie (dmoz) havolalar katalogida.
- Buyuk Britaniya sahifasi — YI saytida (ingl.).
Vikimedia ombori: Atlas: Великобритания