Niderlandiya haqida

Niderlandiya
niderl. Nederland
Shior: «Je maintiendrai»
«Men bardosh beraman»
Madhiya: «Het Wilhelmus»
Расположение Нидерландов (тёмно-зелёный):— в Европе (светло-зелёный и тёмно-серый)— в Европейском союзе (светло-зелёный)
Joylashuvi Niderlandiyaning (to‘q yashil):
— Yevropada (och yashil va to‘q kulrang)
— Yevropa Ittifoqida (och yashil)
Mustaqillik sanasi Eʼlon qilingan 26-iyul 1581-yil
Tan olingan 30-yanvar 1648-yil
( Ispaniyadan),
Qayta tiklangan 16-mart 1815-yil
( Vena kongressi qarori bilan)
Rasmiy til niderland tili, g‘arbiy friz tili (mintaqaviy)
Poytaxt

Amsterdam (de-yure)

Gaaga (de-fakto)
Eng yirik shaharlar Amsterdam, Gaaga, Rotterdam, Utrext, Eyndxoven, Tilburg, Groningen
Boshqaruv shakli konstitutsiyaviy monarxiya
Qirol Villem-Aleksandr
Bosh vazir Rob Yetten
Davlat dini dunyoviy davlat
Hudud
 • Jami 41 543 km² (dunyoda 131-o‘rinda)
Aholi
 • Baholash (2025) ↗18 136 000 ( 18-noyabr 2026-yil) kishi (68-o‘rin)
 • Zichlik 517 kishi/km²
YIM (XQP)
 • Jami (2024) 1,640 trln AQSH dollari (28-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 81 494 AQSH dollari (11-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2024) 1,218 trln AQSH dollari (17-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 67 984 AQSH dollari (11-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▲ 0,946 (juda yuqori; 10-o‘rin o‘rin)
Aholining nomlanishi golland erkak, golland ayol, gollandlar, niderlandiyalik erkak, niderlandiyalik ayol, niderlandiyaliklar
Valyuta yevro (EUR, kod 978)
Internet domeni .nl, .eu
Telefon kodi +31
Vaqt mintaqasi CET (UTC+1, yozda UTC+2)
Avtomobil harakati o‘ng tomondan
(1) Gaaga — hukumat qarorgohi
(2) 2002-yilgacha: gulden
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Niderlandiya (niderl. Nederland [ˈneːdərlɑnt], niderlandcha talaffuzifayl haqida; so‘zlashuv tilida Gollandiya, Holland) — davlat, uning tarkibiga asosiy hudud kiradi, u G‘arbiy Yevropada joylashgan, shuningdek Bonayre, Sint-Estatius va Saba orollari Karib dengizida joylashgan (ular Karib Niderlandiyasi deb ham ataladi). G‘arbiy Yevropadagi hududi Shimoliy dengiz bilan yuviladi (qirg‘oq chizig‘i uzunligi — 451 km) va Germaniya (577 km) hamda Belgiya (450 km) bilan chegaradosh.

Shuningdek, Aruba, Kyurasao va Sint-Martenorollari alohida maqomga (o‘zini o‘zi boshqaruvchi davlat tuzilmasi) ega bo‘lib, Niderlandiya ular bilan birga Niderlandiya Qirolligi (niderl. Koninkrijk der Nederlanden). Qirollik aʼzolari o‘rtasidagi munosabatlar Niderlandiya Qirolligi Xartiyasibilan tartibga solinadi. Mazkur Xartiya 1954-yilda qabul qilingan.

Yevropa qismidagi hudud maydoni — 41 543 km² (quruqlik — 33 888 km², suv maydoni — 7650 km²), aholisi — 18 136 000 kishi ( 18-noyabr 2026-yil). Karib dengizidagi hudud maydoni (Bonayre, Sint-Estatius va Saba) — 322 km², aholisi — 313 968 kishi.

Davlat bayrog‘i — uch rangli (gorizontal yo‘nalishda qizil, oq, ko‘k). Gerb — oltin toj bilan bezatilgan ko‘k qalqon bo‘lib, ikki yonidan ikkita geraldik sher ushlab turadi. Qalqonda orqa oyoqlarida tik turgan tojli sher panjasida qilich tutgan; qalqon ostida qirollik shiori yozilgan: Je maintiendrai («Men bardosh beraman»). Madhiya — «Vilhelmus» («Vilgelm haqidagi qo‘shiq»). Milliy bayram — 27-aprel (Qirol kuni).

Davlatning rasmiy poytaxti, uning Konstitutsiyasiga ko‘ra, Amsterdamhisoblanadi. Monarx shu yerda Konstitutsiyaga sodiqlik qasamyodini qiladi. Biroq amaldagi poytaxt Gaagabo‘lib, unda qirollik qarorgohi, parlament va hukumat hamda xorijiy davlatlarning aksariyat elchixonalari joylashgan. Boshqa muhim shaharlar: Rotterdam — mamlakatning eng yirik porti va dunyodagi eng katta portlardan biri, Utrext — mamlakat temiryo‘l tizimi markazi va Eyndxoven — elektronika hamda yuqori texnologiyalar markazi. Gaaga, Amsterdam, Utrext va Rotterdam birgalikda aglomeratsiya Randstadni tashkil etadi. Bu yerda taxminan 7,5 million kishi yashaydi.

Bu ko‘p millatli davlat bo‘lib, unda etnomadaniy, diniy, irqiy va milliy xilma-xillik katta. Rasmiy til — niderland tili.

Niderlandiya — BMT, NATO, Yevropa Kengashi, Yevropa Ittifoqi, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiaʼzosi. U Shengen hududiga va Benilyuksga kiradi.

Etimologiya

Niderlandiya ko‘pincha «Gollandiya» deb ataladi, chunki aynan Janubiy va Shimoliy Gollandiya provinsiyalari tarix davomida eng rivojlangan hududlar bo‘lgan va shu sababli Niderlandiyadan tashqarida ham eng ko‘p tanilgan. Shuning uchun boshqa ko‘plab mamlakatlarda butun davlatni Gollandiya («Holland») deb atashgan. Rus tilida bu nom Pyotr I ning Buyuk elchilik safaridan keyin keng tarqalgan. Rus podshosi asosan texnik jihatdan eng taraqqiy etgan joylarga qiziqqan; bunday hududlar Niderlandiyaning ko‘proq Gollandiya provinsiyasida joylashgani uchun Buyuk elchilik aynan shu yerga borgan. Elchilik aʼzolari uylariga qaytgach, Niderlandiyaga tashriflarini hikoya qilib, mamlakatning umumiy nomini tilga olmay, ko‘pincha uni Gollandiya deb atashgan.

«Gollandiya» nomi niderl. holt land (so‘zma-so‘z «o‘rmonli mamlakat») yoki germ. hoi, hal «pastlashgan joy, pasttekislik» va land «yer» so‘zlaridan kelib chiqqan.

1-yanvar 2020-yildan boshlab Niderlandiyaning rasmiy idoralari, kompaniyalari, bosma nashrlari va oliy taʼlim muassasalari «Gollandiya» nomidan voz kechib, mamlakatni faqat «Niderlandiya» deb atay boshladi (Niderlandiya Tashqi ishlar vazirligi bu yagona milliy brendni shakllantirish maqsadida qilinganini tushuntirdi).

«Niderlandiya» nomining tarjimasi «quyi yerlar» degan maʼnoni anglatadi. Ammo tarixiy sabablarga ko‘ra bu atama hozirgi Niderlandiya, Belgiya va Lyuksemburg (Benilyuks) hududlariga taxminan mos keladigan mintaqani anglatadi. O‘rta asrlarning oxiri da Reyn, Maas, Sheldadaryolarining quyi oqimi bo‘ylab, Shimoliy dengiz sohilidagi mintaqa «Dengizbo‘yi quyi yerlari» yoki «Quyi yerlar» (niderl. de Lage Landen bij de zee, de Nederlanden» deb atala boshlagan. «Niderlandiya» nomining rasman ishlatilishi haqida dastlabki maʼlumotlar XIV—XV asrlarga tegishli[ishonchsiz manba].

Tabiiy-geografik tavsif

Niderlandiyaning sunʼiy yo‘ldoshdan olingan tasviri (2000-yil may)

Niderlandiya — Yevropaning (bir nechta mitti davlatlarni hisobga olmaganda) aholisi eng zich joylashgan mamlakati. Mamlakat hududida daryolar tarmog‘i nihoyatda zich; bu yerda Reyn, Maas va Shelda daryolarining quyilish joylari birlashib, katta va kema qatnoviga yaroqli umumiy deltani hosil qiladi. Daryolar sersuv bo‘lib, katta miqdorda cho‘kindi keltiradi, biroq ularning o‘zanlarida tez-tez suv toshqini xavfi yuzaga keladi. Ushbu daryolar keltirgan tuproq yotqiziqlaridan delta hamda keng va tekis pasttekislik hosil bo‘lgan.

Niderlandiya relyefi asosan qirg‘oqbo‘yi pasttekisliklaridan iborat. Janubi-sharqda kichik balandliklar mavjud, dengizdan yerlarni qaytarib olish hisobiga hudud ham sezilarli kengaymoqda. Hududning yarmi dengiz sathidan pastda joylashgan, faqat Niderlandiyaning janubida yer 30 metr va undan yuqori balandlikka ko‘tariladi. Pasttekisliklarning asosiy qismi Shimoliy Gollandiya, Janubiy Gollandiya va Flevoland.

provinsiyalarida joylashgan. Sohil chizig‘i cho‘kindi yotqiziqlardan hosil bo‘lgan qumtepalardaniborat. Ularning ortida ilgari dengizdan qaytarib olingan, polderlar deb ataluvchi va qumtepalar hamda to‘g‘onlar bilan dengiz suvidan himoyalangan yerlar joylashgan. Umuman, tuproqlarning katta qismi podzol tuproqlarturiga kiradi, ammo Shimoliy dengiz yaqinida unumdor balchiqli tuproqlar, daryo vodiylarida esa allyuvial-o‘tloq tuproqlari ham bor. Polderlardeyarli butunlay qishloq xo‘jaligida foydalaniladi va asosan gil hamda torfdan tarkib topgan.

Mamlakatning janubiy va sharqiy qismlarida asosan qumli tuproqlar tarqalgan bo‘lib, ularning katta qismi haydaladigan yerlarga aylantirilgan. Ayrim joylarda veresk butazorli yalangliklar (past bo‘yli o‘tlar va butalar) hamda qarag‘ay, eman va qoraqayin aralash o‘rmonlar saqlangan. Janubiy Limburg platosi shamol keltirgan lyoss yotqiziqlari bilan qoplangan. Bu yerda dehqonchilikning asosini tashkil etuvchi unumdor qumoq tuproqlar shakllangan.

Niderlandiyadagi yovvoyi hayvonlarning ko‘pchiligi inson faoliyati taʼsirida tabiiy yashash joylaridan siqib chiqarilgan. Shunga qaramay, mamlakatda qushlar, ayniqsa suvda suzuvchi qushlar ko‘p uchraydi. Noyob hayvonlarning ko‘plab turlari milliy bog‘lar va qo‘riqxonalarda muhofaza qilinadi. Yerlarning 21,96 foizi haydash uchun ishlatiladi.

Mamlakatning eng baland nuqtasi — Valserberg (322 m) janubi-sharqda joylashgan, eng past nuqtasi esa Zaudplastpolder (−6,74 m dengiz sathidan pastda joylashgan).

Iqlim

Niderlandiya iqlimi mo‘tadil, dengiz iqlimi, qishi nisbatan yumshoq, yozi salqin. Shimoliy dengiz taʼsiri haroratning mavsumiy o‘zgarishlarini yumshatadi: qirg‘oqbo‘yi hududlarida yoz odatda mamlakat ichkarisidagiga qaraganda salqinroq, qish esa iliqroq bo‘ladi. 1991—2020-yillardagi iqlim meʼyorlariga ko‘ra, De-Bilt da yanvarning o‘rtacha harorati +3,6 °C, iyulniki esa +18,2 °C.

Havoning mutlaq eng yuqori harorati (+40,7 °C) 25-iyul 2019-yilda Gilze-en-Reyenda qayd etilgan. Bundan avvalgi rekord (+38,6 °C) 23-avgust 1944-yilda Varnsveldda o‘rnatilgan. Mutlaq eng past harorat (−27,4 °C) 27-yanvar 1942-yilda Vintersveyk.

da qayd etilgan. Yog‘in yil davomida yog‘adi. 1991—2020-yillar maʼlumotiga ko‘ra, Niderlandiyada yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 851 mm. Qishda materikdan sovuq havo kirib kelganda ayoz va qor yog‘ishi mumkin; sovuq uzoq davom etsa, kanal va ko‘llar muzlaydi. Tumanlar ko‘proq kuz va qishda kuzatiladi, ammo so‘nggi o‘n yilliklarda ularning takrorlanishi sezilarli kamaygan.

Niderlandiya o‘simliklari

Melioratsiya

Frislandiya

Mamlakat hududining chorak qismi dengiz sathidan 5—7 m pastda joylashgan: bular melioratsiya qilingan botqoqli qirg‘oq yerlaribo‘lib, Shimoliy va Janubiy Gollandiya provinsiyalarining deyarli butun maydonini, shuningdek quritilgan qo‘ltiqlarni — polderlarni (jumladan, Flevolandprovinsiyasining butun hududini) egallaydi. Quruqlikning yettidan bir qismi dengiz sathidan atigi 1 m balandda, mamlakat hududining faqat 1⁄50 qismi esa 50 m.

Qadimgi Rim imperiyasi davridan buyon niderlandiyaliklar dengizdan yerlarni qaytarib olmoqda. Dastlabki polderlar XIII asrdayoq paydo bo‘lgan, shu vaqtdan boshlab qirg‘oq bo‘ylab katta yer maydonlari quritilgan . Shu bilan birga Niderlandiya tarixi — insonlarning dengizga qarshi uzluksiz kurashi tarixidir. Tabiatning o‘zi qirg‘oqning bir qismini ancha keng qumtepa tizmasi bilan himoyalagan. Biroq bu tizma uzluksiz bo‘lmagan, qumni shamol ham uchirib ketgan. Shuning uchun odamlar qumtepalarni turli o‘simliklar ekib mustahkamlagan, ular orasidagi ochiq joylarga esa tuproq to‘g‘on va dambalar qurgan. Bunday to‘g‘onlar daryolarda ham barpo etilgan. Shu sababli ko‘plab geografik nomlar -dam («damba, to‘g‘on») qo‘shimchasi bilan tugaydi. Masalan, Amsterdam (« Amsteldaryosidagi to‘g‘on») yoki Rotterdam («Rotte daryosidagi to‘g‘on»).

Almere Stad — Almereshahrining tumani; qirg‘oqning tik o‘rnatilgan besh qirrali qoziqlar bilan mustahkamlanishi

Hozirda uzluksiz to‘g‘onlar va mustahkamlangan qumtepalar zanjirining umumiy uzunligi 3000 kmdan oshadi. Ular endi qum va toshdan emas, temir-beton hamda po‘lat konstruksiyalardan quriladi. Muammoning o‘ta muhimligi suv toshqinlaridan himoya qilish uchun maxsus boshqaruv organi — Vaterschap (niderl. Waterschapni tashkil etishga sabab bo‘lgan. 1930—1950-yillarda yirik melioratsiya loyihalari amalga oshirildi. Aynan o‘shanda sunʼiy Eysselmerko‘li vujudga keltirilib, G‘arbiy Yevropadagi eng katta ko‘lga aylandi (quritilgan qo‘ltiq o‘rnida Niderlandiyaning 12-provinsiyasi — Flevolandtashkil etildi). 1953-yildagi kuchli suv toshqinida dengiz ko‘plab qirg‘oq to‘g‘onlarini yorib o‘tgach, «Delta» loyihasiniamalga oshirishga qaror qilindi. Unda ko‘p sonli kanallarda kema qatnovini saqlab qolgan holda daryo quyilish joylarini dengizdan ajratish ko‘zda tutilgan edi.

Niderlandiyaning pasttekisliklarini o‘zlashtirishda polderlarni barpo etish muhim o‘rin tutgan. Polder — suv sathi sunʼiy boshqariladigan, to‘g‘onlar bilan o‘ralgan yer maydoni. Ular ilgari dengiz ostida bo‘lgan yerlarda, shuningdek quritilgan ko‘llar va torfli botqoqliklarda vujudga keltirilgan; ko‘pchiligidan qishloq xo‘jaligi va aholini joylashtirish maqsadida foydalaniladi. Masalan, Xarlemmermer ko‘li XIX asr o‘rtalarida quritilgan, 1916-yilda esa paydo bo‘lgan polder hududida Sxipxolharbiy aerodromi barpo etilgan. 1920-yildan u fuqarolik aviareyslariga xizmat qila boshladi. O‘rta asrlarda suvni chiqarish uchun shamol tegirmonlariishlatilgan, XIX asrda bug‘ nasoslari, XX asrda esa elektr nasoslari qo‘llanila boshlagan. Niderlandiya Atrof-muhitni baholash agentligi[niderl.]maʼlumotlariga ko‘ra, mamlakatning pasttekislik qismida 3800 dan ortiq polder mavjud bo‘lib, ularning suv rejimi suvni sunʼiy chiqarish orqali saqlanadi.

Hozir Niderlandiyada suv resurslarini boshqaruvchi 21 ta kengash bor. Ular suv miqdori va sifatini tartibga soladi.

Vaqt mintaqalari

Niderlandiya hududi Markaziy Yevropa vaqti (CET) (UTC+1) mintaqasida joylashgan. Har yili martning oxirgi yakshanbasida soat 2:00 da soat millari 1 soat oldinga, oktabrning oxirgi yakshanbasida soat 3:00 da esa 1 soat orqaga suriladi (Markaziy Yevropa yozgi vaqti (UTC+2)). Niderlandiyaning maxsus munitsipalitetlari (Bonayre, Sint-Estatius va Saba), shuningdek Qirollik tarkibidagi hududlar (Aruba, Kyurasao, Sint-Marten) UTC-4.

Tarix

Hozirgi Niderlandiya hududida qadimgi odamlarning yashaganiga doir dastlabki arxeologik dalillar quyi paleolit davriga (taxminan 800 ming yil avval) tegishli. Ular ovchilik va termachilik bilan shug‘ullangan. Muzlik davrining oxirida hududga turli paleolit guruhlari joylashgan. Miloddan avvalgi taxminan 8000-yilda bu yerda mezolit davriga oid qabila yashagan, keyingi bir necha ming yillik davomida esa turmush darajasi nisbatan yuqori bo‘lgan temir davri boshlangan.

«Oraniyalik Vilgelm I portreti». Adrian Tomas Key asari

Bu hududga rimliklar kelgan davrda hozirgi Niderlandiyada german qabilalari, jumladan tubantlar, kaninefatlar va frizlaryashagan; ular bu yerga taxminan miloddan avvalgi 600-yilda kelib o‘rnashgan. Kelt qabilalari, xususan eburonlar va menapiylar mamlakat janubida yashagan. German friz qabilalari miloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalarida Niderlandiya hududiga kelgan tevtonlarning bir tarmog‘i hisoblanadi. Rim mustamlakachiligi boshlanishida mamlakatga yana batavlar va toksandrlarkabi german qabilalari ham kelgan. Rim imperiyasi davrida hozirgi Niderlandiyaning janubiy qismi rimliklar tomonidan bosib olinib, Belgika (lot. Gallia Belgica) provinsiyasi, keyinchalik esa Quyi Germaniya (lot. Germania Inferior).

O‘rta asrlarda Quyi mamlakatlar (taxminan hozirgi Belgiya va Niderlandiyani o‘z ichiga olgan hududlar) tarkibida Muqaddas Rim imperiyasiga qarashli turli grafliklar, gersogliklar va yepiskopliklar bo‘lgan. XVI asrda ular Gabsburglar hukmronligi ostida yagona davlatga birlashtirilgan. Kalvinizm tarqalishidan so‘ng mamlakatda bo‘linishga sabab bo‘lgan Kontrreformatsiyaboshlandi. Ispaniya qiroli Filipp II ning davlatni markazlashtirishga urinishlari Oraniyalik Vilgelm Iboshchiligida Ispaniya hukmronligiga qarshi qo‘zg‘olonga olib keldi. 26-iyul 1581-yilda mamlakatmustaqilligi eʼlon qilindi, ammo boshqa davlatlar uni faqat Sakson yillik urush (1568—1648) tugaganidan keyin rasman tan oldi. Mustaqillik urushi davomida Niderlandiyaning «Oltin asri» — butun XVII asr davom etgan iqtisodiy va madaniy yuksalish davri boshlandi.

Ikkinchi ingliz-golland urushi

XIX asr boshida Fransiya istilosi tugagach, Niderlandiya monarxiya ga aylanib, Oraniyalar sulolasiboshqaruviga o‘tdi. 1830-yilda Belgiya Niderlandiyadan batamom ajralib, mustaqil qirollikka aylandi; Lyuksemburg esa 1890-yilda mustaqillikka erishdi. Liberal siyosatchilar bosimi ostida 1848-yilda mamlakat parlamentar konstitutsiyaviy monarxiyaga aylantirildi. Bu siyosiy tuzum, natsistlar istilosi davridagi qisqa tanaffusni hisobga olmaganda, hozirgacha saqlanib qolgan.

Birinchi jahon urushi davrida Niderlandiya betaraflikni saqladi, biroq Ikkinchi jahon urushi davrida besh yil davomida bosib olindi Germaniya tomonidan. Germaniya qo‘shinlari bostirib kirgan paytda Rotterdam shahri bombardimon qilindiva buning oqibatida shahar markazi deyarli butunlay vayron bo‘ldi. Istilo yillarida Holokost qurbonlari 104 000 nafar mahalliy yahudiy bo‘ldi (Niderlandiyadagi barcha yahudiylarning yetmish foizidan ortig‘i).

Niderlandiyaning ozod qilinishi 1944-yil sentabrda

Urushdan keyin mamlakat tez tiklana boshladi; bunga Marshall rejasiasos bo‘ldi. Uni Amerika Qo‘shma Shtatlariamalga oshirgan. Shu tufayli Niderlandiya milliy iqtisodiyotini tez tiklab, iqtisodiy o‘sishga erishdi. Sobiq mustamlakalar — Indoneziya va Surinamdavlat mustaqilligini qo‘lga kiritdi. Indoneziya, Turkiya, Marokash, Surinam va Antil orollari dan ommaviy immigratsiya oqibatida Niderlandiya ko‘p madaniyatli va musulmon aholi ulushi katta bo‘lgan mamlakatga aylandi.

O‘tgan asrning oltmishinchi va yetmishinchi yillarida yirik ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar yuz berdi. Katoliklar va protestantlar o‘zaro ko‘proq muloqot qila boshladi, turmush darajasining oshishi va taʼlim rivojlanishi natijasida aholi qatlamlari o‘rtasidagi tafovut ham kamaydi. Ayollarning iqtisodiy huquqlari ancha kengaydi, ular korxona va hukumatlarda yuqori lavozimlarni tobora ko‘proq egallay boshladi. Shuningdek, ayollarga passiv saylov huquqi, yaʼni saylanish huquqi ham berildi. Hukumat nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki atrof-muhitnimuhofaza qilishga ham eʼtibor qaratdi. Aholi keng ijtimoiy huquqlarga ega bo‘ldi; pensiyalar, ishsizlik va nogironlik nafaqalari dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biriga aylandi.

25-mart 1957-yilda Niderlandiya Yevropa Ittifoqi asoschilaridan biriga aylandi va keyinchalik Yevropa integratsiyasiga katta hissa qo‘shdi. Biroq referendum da Yevropa Konstitutsiyasi 2005-yil iyunida niderlandiyaliklarning yarmidan ko‘prog‘i uni qabul qilishga qarshi ovoz berdi. Mamlakat valyutasini guldenlardan yevroga almashtirish masalasida referendum o‘tkazish taqiqlangani ham salbiy rol o‘ynadi. Shunday qilib, Niderlandiya Fransiyadan keyin yagona YI.

konstitutsiyasi loyihasini rad etgan ikkinchi mamlakat bo‘ldi. 22-iyul 2002-yildan 14-oktabr 2010-yilgacha bosh vazir lavozimini Xristian-demokratik chaqiriq partiyasi yetakchisi Yan-Peter Balkenendeegalladi. 22-fevral 2007-yilda u Xristian-demokratik chaqiriq, Mehnat partiyasi va kichik Xristian ittifoqi (parlamentda 6 o‘rin) koalitsiyasidan iborat to‘rtinchi vazirlar mahkamasini tuzdi. Balkenendening hukumatdagi o‘rinbosarlari Mehnat partiyasi yetakchisi Vauter Bos va Xristian ittifoqi yetakchisi Andre Rauvut bo‘ldi.

20-fevral 2010-yilda koalitsiya aʼzolari Niderlandiya qo‘shinlarining Afg‘onistondagi terrorizmga qarshi operatsiyada qatnashishi masalasida kelisha olmagani sababli Yan-Peter Balkenendening to‘rtinchi hukumati tarqaldi. Mehnat partiyasi yetakchisi Vauter Bos barcha niderlandiyalik harbiylarni Afg‘onistondanimkon qadar tez olib chiqish tarafdori bo‘ldi, koalitsiya rahbari Yan-Peter Balkenende esa Afg‘onistondagi mandatni yana bir yilga uzaytirishni talab qildi (mandat 2010-yil avgustda tugagan). 2010-yil fevralda Afg‘onistonda 1900 nafar Niderlandiya askari bo‘lgan. Yangi saylovlar belgilandi.

Bo‘lib o‘tgan 9-iyun 2010-yildagi parlament saylovlarida hukmron Xristian-demokratik chaqiriq partiyasi 20 ta deputatlik mandatini (jami 41 tadan) yo‘qotdi. Saylovda eng yaxshi natijani liberal Ozodlik va demokratiya uchun xalq partiyasi, markaziy so‘l Mehnat partiyasi va musulmonlarga qarshi qarashlari bilan tanilgan Ozodlik partiyasiko‘rsatdi. 14-oktabr 2010-yilda Niderlandiyaning yangi bosh vaziri Mark Ryutte— Ozodlik va demokratiya uchun xalq partiyasi yetakchisi bo‘ldi. Ozodlik partiyasi vazirlik lavozimlarini egallash huquqisiz XDP va XDCh bilan hukmron koalitsiyaga qo‘shildi. Hukmron koalitsiya partiyalari (ODXP, XDCh va OP) Ikkinchi palatada 76 ta mandatga (jami 150 ta o‘rindan), Birinchi palatada esa 37 ta mandatga (jami 75 ta o‘rindan) ega edi.

23-aprel 2012-yilda Ryutte qirolicha Beatriksga isteʼfo arizasini topshirdi. Bunga muxolifat bilan 2013-yil budjeti va moliyaviy inqirozdan chiqish choralariga oid muzokaralarning muvaffaqiyatsiz kechgani sabab bo‘ldi. Bunday choralardan biri davlat xarajatlarini 16 milliard yevroga qisqartirish edi. Muddatidan oldingi parlament saylovlari2012-yil sentabrda o‘tkazilgan saylovlardan so‘ng Ryutte Ozodlik va demokratiya uchun xalq partiyasi hamda Mehnat partiyasining koalitsion hukumatini tuzdi.

Davlat tuzumi

Niderlandiyaning dastlabki Konstitutsiyasi 1815-yilda qirolga asosiy hokimiyatni bergan, ammo ikki palatali parlamentga (Bosh shtatlarga) qonun chiqarish vakolatini ham taqdim etgan. Mamlakatning zamonaviy Konstitutsiyasi 1848-yilda qirol Villem II va mashhur liberal Yoxan Rudolf Torbeketashabbusi bilan qabul qilingan. Bu konstitutsiyani «tinch inqilob» deb hisoblash mumkin, chunki u qirol hokimiyatini keskin cheklab, ijro hokimiyatini vazirlar mahkamasiga topshirdi. Shu paytdan boshlab parlament bevosita saylov orqali shakllantirilib, hukumat qarorlariga kuchli taʼsir ko‘rsata boshladi. Shunday qilib, Niderlandiya Yevropada mutlaq monarxiyadan konstitutsiyaviy monarxiya va parlament demokratiyasiga o‘tgan ilk mamlakatlardan biriga aylandi.

1917-yilda Konstitutsiyaga kiritilgan o‘zgartirish 23 yoshga to‘lgan barcha erkaklarga saylov huquqini berdi; 1919-yilda barcha ayollar ovoz berish huquqiga ega bo‘ldi. 1971-yildan 18 yoshga to‘lgan barcha fuqarolar ovoz berish huquqiga ega. Konstitutsiyaning eng yirik qayta ko‘rib chiqilishi 1983-yilda bo‘ldi. Shu vaqtdan aholiga nafaqat siyosiy, balki ijtimoiy huquqlarham kafolatlandi: dini, siyosiy qarashi, irqi, jinsi va boshqa belgilariga ko‘ra kamsitishdan himoya qilish, o‘lim jazosini taqiqlash va yashash uchun zarur eng kam daromadga ega bo‘lish huquqi. Hukumat zimmasiga aholini ishsizlikdan himoya qilish va atrof-muhitni muhofaza etish vazifasi yuklandi. 1983-yildan keyingi bir nechta konstitutsiyaviy o‘zgartirish majburiy harbiy xizmatni bekor qildi va qurolli kuchlardan xorijda tinchlikparvarlik amaliyotlarida foydalanishga ruxsat berdi.

Niderlandiya monarxi rasman davlat boshlig‘i sanaladi, biroq hokimiyatni vazirlar mahkamasiga topshiradi. Qirolning davlat boshlig‘i sifatidagi ko‘plab vazifalaridan biri har yili parlament yilining boshida Shahzodalar kunida Taxt nutqinio‘qishdir (Shahzodalar kuni sentabrning uchinchi seshanbasiga to‘g‘ri keladi). Taxt nutqida hukumatning kelgusi yilga mo‘ljallangan rejalari bayon etiladi. Monarx hukumatni shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Saylovdan so‘ng davlat boshlig‘i fraksiya rahbarlari, parlamentning Birinchi va Ikkinchi palatalari raislari hamda Davlat kengashiraisining o‘rinbosari bilan maslahatlashadi. Ularning tavsiyasiga ko‘ra, qirol qaysi partiyalar hukumatda hamkorlik qilishga tayyorligini aniqlovchi «informator»ni tayinlashi mumkin. Hozirgacha biror partiya mutlaq ko‘pchilikka ega bo‘lgan holat kuzatilmagan. Qaysi partiyalar hukumatni birga tuzmoqchi ekani oldindan maʼlum bo‘lsa, informator tayinlash shart emas. Partiyalar o‘rtasidagi muzokaralar yakunida hukumatni shakllantirish shartlari to‘g‘risida kelishuv tuziladi. Unda koalitsiyaning kelgusi to‘rt yillik boshqaruv rejalari belgilanadi. Kelishuvga erishilgach, qirol vazirlar mahkamasini shakllantiruvchi «formator»ni tayinlaydi. Odatda formator yangi hukumatning bosh vaziri bo‘ladi. Yangi vazirlar qirol farmoni bilan tayinlanadi va qirol huzurida qasamyod qiladi.

2013-yildan beri Niderlandiya qiroli Villem-Aleksandr bo‘lib, u Oraniyalar sulolasivakilidir. Taxt vorisi uning katta qizi — Oraniya malikasi Katarina-Amaliya. 1890-yildan 2013-yilgacha taxtni faqat ayollar egallagan. Keksa yoshga yetgan monarxning vorisi foydasiga taxtdan voz kechishi tez-tez uchraydi (XX asrda birin-ketin hukmronlik qilgan uchala qirolicha ham shunday qilgan: Vilgelmina, Yuliana va Beatriks). Amalda monarx siyosiy hayotga deyarli aralashmay, rasmiy marosimlarda ishtirok etish bilan cheklanadi. Shunga qaramay, u parlament saylovlaridan keyin yangi hukumatni shakllantirishga va provinsiyalarga qirollik komissarlarini tayinlashga maʼlum taʼsir ko‘rsatadi.

Qonun chiqaruvchi hokimiyat monarxga (nomigagina), Bosh shtatlarga (parlamentga) va qisman hukumatga tegishli. Parlament ikki palatadan iborat: Birinchi palatada 75, Ikkinchi palatada 150 o‘rin bor. Asosiy vakolatlarga ega bo‘lgan Ikkinchi palata 4 yil muddatga umumxalq to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovoz berishi bilan saylanadi.

Birinchi palata provinsiyalar parlamentlari tomonidan bilvosita saylanadi. Navbatdagi provinsiya saylovlari 18-mart 2015-yilda, Birinchi palata aʼzolarining saylovi esa 26-may 2015-yilda o‘tkazilgan. Birinchi palataning vazifasi Ikkinchi palata allaqachon ishlab chiqqan va qabul qilgan qonun loyihalarini ratifikatsiya qilishdan iborat.

Ijro hokimiyati vazirlar mahkamasi (hukumat) qo‘lida jamlangan. Hukumat asosiy qarorlarni parlament bilan kelishishi shart, shu sababli u parlamentdagi ko‘pchilik asosida tuziladi. Niderlandiyaning yaqin tarixida hech bir partiya parlamentda mutlaq ko‘pchilikka ega bo‘lmagan, shuning uchun hukumatlar doimo koalitsion bo‘lgan.

Siyosiy partiyalar

Niderlandiya siyosiy hayoti faol bo‘lib, ko‘plab partiyalar faoliyat yuritadi. Eng mashhur partiyalar qatoriga Ozodlik va demokratiya uchun xalq partiyasi, Demokratlar 66 va Ozodlik partiyasikiradi. 29-oktabr 2025-yilda bo‘lib o‘tgan Vakillar palatasiga saylovlardan keyin quyidagi partiyalar o‘rin egalladi:

2025-yilgi saylov natijalariga ko‘ra partiyalarning egallagan o‘rinlari soni
Partiya Ovozlar % Olingan o‘rinlar
«Demokratlar 66»1 788 81716,926
Ozodlik partiyasi1 760 36216,726
Ozodlik va demokratiya uchun xalq partiyasi1 503 94614,222
«Yashil so‘llar — Mehnat partiyasi»1 351 58512,820
«Xristian-demokratik chaqiriq»1 245 25811,818
JA21627 7555,99
«Demokratiya uchun forum»479 8984,57
«Fermerlar va fuqarolar harakati»279 5492,64
«Denk»250 4382,43
Islohotchilar partiyasi238 0572,33
Hayvonlarni himoya qilish partiyasi219 1982,13
«Xristian ittifoqi»201 0041,93
Sotsialistik partiya199 4161,93
50PLUS[niderl.]*150 9331,42
«Volt Niderlandiya»116 5901,11
Jami 100,0 150
Saylovchilarning ishtiroki 78,4
Manba: NOS

Huquqiy tizim

  • Eng yuqori sud instansiyasi — Niderlandiya Oliy kengashi (niderl. Hoge Raad der Nederlanden).
  • Apellyatsiya instansiyasi sudlari — 4 ta sud palatasi (niderl. Gerechtshoven).
  • Birinchi instansiya sudlari — 11 ta tribunal (niderl. Rechtbanken).
  • Sud tizimining quyi bo‘g‘ini — kanton sudlari (niderl. Kantongerechten).
  • Prokuror nazorati organi — Bosh prokuratura (niderl. Parket-generaal), unga bosh advokat (niderl. Advocaat-generaal).
  • rahbarlik qiladi. Okrug prokuraturalari (niderl. Ressortsparketten) ga bosh general-advokat (niderl. Hoofdadvocaat-generaal) rahbarlik qiladi; har bir sud palatasiga bittadan to‘g‘ri keladi.
  • Tuman prokuraturalari (niderl. Arrondissementsparketten) ga bosh adliya xodimi (niderl. Hoofdofficier van justitie) rahbarlik qiladi; har bir tribunalga bittadan to‘g‘ri keladi.

Maʼmuriy bo‘linish

Niderlandiya va uning dengizorti hududlari

Niderlandiya 12 ta provinsiyaga bo‘lingan (so‘nggi provinsiya — Flevoland 1986-yilda quritilgan yerlarda tashkil etilgan). Provinsiyalar munitsipalitetlargabo‘linadi. Uning tarkibiga Karib dengizidagi uchta maxsus munitsipalitet ham kiradi: Bonayre, Saba va Sint-Estatius.

Provinsiyalarning vakillik organlari — provinsiya shtatlari (niderl. Provinciale Staten), ijro organlari — shtatlar deputatlari (niderl. Gedeputeerde Staten). Ularning tarkibiga qirol komissari (niderl. Commissaris van de Koning) va deputatlar (niderl. Gedeputeerde) kiradi. Munitsipalitetlarning vakillik organlari — munitsipal kengashlar (niderl. Gemeenteraden), ijro organi — burgomistr va maslahatchilar hayʼati (niderl. College van burgemeester en wethouders) bo‘lib, burgomistr (niderl. Burgemeester) va maslahatchilardan[niderl.].

iborat. Mahalliy boshqaruvning asosiy birliklari — munitsipalitetlarbo‘lib, 2020-yilda ularning soni 355 ta edi.

Niderlandiya provinsiyalari (rasmlar maqolalarga havola bo‘lib xizmat qiladi)
Niderlandiyaning provinsiyalar bo‘yicha maʼmuriy bo‘linishi
№ Provinsiyalar Umumiy maydoni, km² Quruqlik maydoni, km² Aholi (2026), kishi Maʼmuriy markaz
1 Gelderland 5 136,51 4 971,76 2,173,425 Arnem
2 Groningen 2 960,03 2 333,28 601,530 Groningen
3 Drente 2 680,37 2 641,09 508,054 Assen
4 Zelandiya 2 933,89 1 787,13 394,514 Middelburg
5 Limburg 2 209,22 2 150,87 1,138,362 Maastrixt
6 Overeyssel 3 420,86 3 325,62 1,202,369 Zvolle
7 Shimoliy Brabant 5 081,76 4 916,49 2,676,753 Xertogenbos
8 Shimoliy Gollandiya 4 091,76 2 671,03 3,010,044 Xarlem
9 Utrext 1 449,12 1 385,02 1,415,322 Utrext
10 Flevoland 2 412,30 1 417,50 462,880 Lelistad
11 Frislandiya 5 748,74 3 341,70 665,276 Leuvarden
12 Janubiy Gollandiya 3 418,50 2 814,69 3,882,709 Gaaga
Jami 41 543,0633 756,1818,131,238

Aholi

1900-yildan buyon Niderlandiya aholisi soni (million kishi), har 1000 kishiga tabiiy o‘sish, migratsiya o‘sishi (har 1000 kishiga) va umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti (2,1 — aholining o‘rnini to‘ldirish darajasi).

Texnik sabablarga ko‘ra grafik ko‘rsatilmayapti. Buni tuzatish uchun grafikni yangi formatdatakror yarating, agar buning imkoni bo‘lsa.
Texnik sabablarga ko‘ra grafik ko‘rsatilmayapti. Buni tuzatish uchun grafikni yangi formatdatakror yarating, agar buning imkoni bo‘lsa.
Texnik sabablarga ko‘ra grafik ko‘rsatilmayapti. Buni tuzatish uchun grafikni yangi formatdatakror yarating, agar buning imkoni bo‘lsa.

Soni va joylashuvi

Yosh-jins piramidasi Niderlandiya aholisi, 2022-yil
Aholi zichligi Niderlandiya munitsipalitetlari bo‘yicha, 2020-yil holatiga ko‘ra



2022-yilda Niderlandiyaning etnik tarkibi  Gollandlar va frizlar (74,77 %) Turklar va kurdlar (2,44 %) Marokashliklar va berberlar (2,38 %) Surinamliklar (2,05 %) Indoneziyaliklar va molukkaliklar (1,99 %) Nemislar (1,95 %) Polyaklar (1,26 %) Kyurasao (0,77 %) Belgiyaliklar (0,7 %) Boshqalar (11,69 %)






2021-yilda Niderlandiya aholisining diniy mansubligi  Dinsizlar (57,5 %) Katoliklar (18,3 %) Protestantlar (13,6 %) Musulmonlar (4,6 %) Boshqa dinlar (6,1 %)

2026-yil fevral holatiga ko‘ra Niderlandiya aholisi 18 131 238 kishini tashkil etgan. Aholi soni bo‘yicha mamlakat dunyoda 68-o‘rinda turadi. Yevropaning boshqa mamlakatlariga qaraganda Niderlandiya aholisi so‘nggi bir yarim asrda ancha tez o‘sgan: 3 million kishi 1850-yilda, 5 million 1900-yilda, 10 million 1950-yilda, 15 million 1991-yilda, 16 million 2002-yilda va 17 million 2017-yilda. Taqqoslash uchun, Belgiya aholisi shu davrda taxminan ikki baravargagina — 4,5 milliondan (1850-yil) 10 milliongacha (2000-yil) ko‘paygan.

Niderlandiyaning Markaziy statistika byurosi 2020-yilda eʼlon qilgan rasmiy prognozga ko‘ra, asosiy ssenariyda Niderlandiya aholisi 2070-yilga borib 20 423 000 kishiga yetadi. Keyingi o‘n yilliklarda aholi, asosan, mamlakatga ko‘chib keluvchilar ketuvchilardan ko‘proq bo‘lgani hamda umr ko‘rish davomiyligi uzaygani sababli ortadi. 2023-yildan tug‘ilishlar soni ham ko‘payishi kutilgan, ammo uzoq muddatda bu aholining demografik qarishi.

tufayli o‘limlar sonining ortishini qoplay olmaydi. So‘nggi tadqiqotlarga ko‘ra, 2040 va 2060-yillar oralig‘ida har yili tug‘ilganlarga qaraganda vafot etganlar ko‘proq bo‘ladi. 65 yoshdan oshganlar ulushi 20 % dan (2020-yil oxiri) 25 % gacha (2040-yil) o‘sishi kutilmoqda. Bunga urushdan keyingi tug‘ilish portlashi (bebi-bum) , 1960-yillarda tug‘ilganlar sonining ko‘pligi va umr ko‘rish davomiyligining uzayishi sabab bo‘lmoqda. 2040 va 2050-yillar oralig‘ida keksalar soni barqarorlashishi kutiladi: o‘sha paytda kichik avlodlar 65 yoshdan o‘tadi, urushdan keyingi ko‘p sonli avlod vakillarining aksariyati esa vafot etadi. 2050-yildan keyin keksalar soni yana ko‘payadi, chunki millenniallarning katta avlodi 65 yoshga yetadi. 20 dan 65 yoshgacha bo‘lgan aholi soni 10,3 million kishidan (2021-yil) 10,9 million kishigacha (2070-yil) ortishi kutilmoqda. 0 dan 20 yoshgacha bo‘lganlar soni 3,7 milliondan (2021-yil) 4,2 milliongacha (2070-yil) yetishi kutilmoqda.

So‘nggi yigirma yil ichida (2000-yildan 2020-yil oxirigacha) Niderlandiya aholisi 1,5 million kishiga ko‘paydi. Bu o‘sishning 96 % ini immigrantlar va ularning avlodlari taʼminlagan. Bu immigratsiya hamda muhojirlarning birinchi avlodida farzandlar (ikkinchi avlod immigrantlar) tug‘ilishi bilan bog‘liq. Mahalliy golland kelib chiqishiga mansub aholi soni 2015-yildan beri kamaymoqda: tug‘ilganlarga qaraganda vafot etganlar ko‘proq, shuningdek, ko‘chib keluvchilardan biroz ko‘proq kishi mamlakatni tark etmoqda. Keyingi o‘n yilliklarda ham, 1970-yillardan buyon bo‘lgani kabi, demografik o‘tishyakunlangani sababli Niderlandiya aholisi faqat immigrantlar va ularning avlodlari hisobiga o‘sadi, mahalliy golland kelib chiqishidagi aholi esa qisqarishda davom etadi. Agar 1-noyabr 2021-yilda immigrantlar va ularning avlodlari aholining 25,2 % ini tashkil etgan bo‘lsa, 2070-yilga kelib ularning ulushi 42 % gacha yetishi kutiladi. 2020-yildagidek, kelajakda ham immigrant kelib chiqishidagi Niderlandiya aholisining deyarli yarmi mamlakatning o‘zida tug‘ilgan ikkinchi avlod muhojirlardan iborat bo‘ladi; ularning kamida bir ota-onasi xorijda tug‘ilgan bo‘ladi.

Hudud maydoni 41 543 km²bo‘lgan Niderlandiyada 2020-yil maʼlumotiga ko‘ra aholi zichligi har kvadrat kilometrga 517 kishi edi. Shu tariqa Niderlandiya aholi zichligi bo‘yicha dunyoda 15-o‘rindagi davlathisoblanadi. Eng zich joylashgan hududlar uchta g‘arbiy provinsiya — Shimoliy Gollandiya, Janubiy Gollandiya va Utrext (o‘rtacha zichlik 1000 kishi/km² va undan yuqori; shaharlashgan joylarda 2000 kishi/km² dan oshadi). Shu va rivojlangan iqtisodiyot, aholi daromadining yuqoriligi tufayli Niderlandiya transport va axborot infratuzilmasi eng taraqqiy etgan mamlakatlardan biridir. 2020-yilda Xalqaro elektraloqa ittifoqimaʼlumotlariga ko‘ra, mamlakatda 16 383 879 nafar internet foydalanuvchisi bo‘lib, bu umumiy aholining taxminan 95,4 % ini tashkil etgan. Shu ko‘rsatkich bo‘yicha Niderlandiya 4-o‘rinda turgan. Ushbu reyting YI mamlakatlarini qamragan: Niderlandiyadan oldinda Daniya (97,9 %), Malta (97,2 %), Litva (96,8 %) va Estoniya (96,3 %) bo‘lgan.

Etnik tarkib

Niderlandiya Markaziy statistika byurosi (CBS) aholining o‘z etnik mansubligini qanday belgilashiga oid statistika yuritmaydi. Kelib chiqish statistikasi uchun shaxsning va uning ota-onasining tug‘ilgan joyi, kelib chiqqan mamlakati asosidagi tasnifdan foydalaniladi (niderl. herkomstland). 2022-yildan ushbu tasnif ilgari ishlatilgan «migratsion kelib chiqish» (niderl. migratieachtergrond).

) tushunchasi o‘rniga bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. 1-yanvar 2026-yilda Niderlandiya aholisi 18 130 208 kishi bo‘lgan. CBS tasnifidagi «Niderlandiya» kelib chiqish guruhiga 12 859 141 kishi (70,9 %), boshqa mamlakatlardan kelib chiqqanlar guruhiga esa 5 271 067 kishi (29,1 %) mansub bo‘lgan. So‘nggi guruhdagi 3 124 728 kishi Niderlandiyadan tashqarida, 2 146 339 kishi esa mamlakatning o‘zida tug‘ilgan.

Boshqa Yevropa mamlakatlaridan kelib chiqqanlar soni 1 739 260, Yevropadan tashqaridagi mamlakatlardan kelib chiqqanlar esa 3 531 807 nafar edi. CBSning asosiy tasnifida Turkiya (479 880 kishi), Marokash (437 328), Surinam (370 281), Indoneziya (347 997) va Niderlandiya Karibi — Aruba, Kyurasao, Sint-Marten, Bonayre, Sint-Estatius hamda Saba (199 164)dan kelib chiqqanlar alohida ajratiladi.

Frizlar Niderlandiyada Milliy ozchiliklarni himoya qilish bo‘yicha doiraviy konvensiyaga muvofiq milliy ozchilik sifatida tan olingan. Frislandiya provinsiyasida friz tili niderland tili bilan bir qatorda rasmiy til maqomiga ega.

Yosh va jins bo‘yicha tarkib

Niderlandiya aholisining o‘rtacha yoshi, The World Factbookmaʼlumotlariga ko‘ra, 2020-yilda Niderlandiya aholisining o‘rtacha yoshi 42,8 yosh (dunyoda 32-o‘rin), jumladan erkaklarda 41,6, ayollarda 44 yosh bo‘lgan. Niderlandiya aholisi bo‘y jihatidan dunyoda eng baland hisoblanadi: katta yoshli erkaklarning o‘rtacha bo‘yi 182,5 sm, ayollarniki 168,7 sm.

Tillar

Din

2021-yil holatiga ko‘ra aholining diniy tarkibi: 18,3 % — katoliklar, 13,6 % — protestantlar, 4,6 % — musulmonlar, 6,1 % — boshqa dinlarga (jumladan hinduizm, buddizm, yahudiylik), 57,5 — ga) eʼtiqod qiladi, qolganlari esa dinsiz..

Iqtisodiyot

Inflyatsiya past bo‘lgan — 2017-yil avgustda bu ko‘rsatkich 1,4 % ni tashkil etgan. Biroq iqtisodiyotning COVID-19 pandemiyasidan keyin tiklanishi, shuningdek Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi taʼsirida 2022-yilda Niderlandiyada o‘rtacha yillik inflyatsiya 10,0 % ga yetgan. 2023-yil iyunda yillik inflyatsiya 5,7 % ni tashkil etgan.

2023-yil may holatiga ko‘ra ishsizlik darajasi 3,5 % edi. 2022-yilda Niderlandiyada o‘rtacha ish haqi oyiga €4230 yevro (soliqlardan oldin) va €3292 (soliqlardan keyin) bo‘lgan. Niderlandiya hukumati eng kam ish haqini yiliga ikki marta — 1-yanvar va 1-iyulda, mamlakatda jamoaviy kelishuv asosida belgilangan o‘rtacha ish haqi o‘zgarishiga qarab moslashtiradi. 1-yanvar 2023-yildan 21 yoshdan oshganlar uchun eng kam ish haqi 1934,40 yevroni (brutto) tashkil etgan.

Rotterdam

Niderlandiya zamonaviy, yuqori darajada rivojlangan postindustrial iqtisodiyotga ega. Asosiy tarmoqlar:

Niderlandiya iqtisodiy jihatdan yuqori darajada taraqqiy etgan mamlakat. YIMning 73 % i xizmat ko‘rsatish sohasiga, 24,5 % i sanoat va qurilishga, 2,5 % i qishloq xo‘jaligi va baliqchilikka to‘g‘ri keladi. Xizmat ko‘rsatishdagi asosiy yo‘nalishlar transport va aloqa, kredit-moliya tizimi, ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari (ITTKI), taʼlim, xalqaro turizm va ishbilarmonlik xizmatlari majmuasidir.

Og‘ir sanoat — neftni qayta ishlash, kimyo ishlab chiqarishi, qora metallurgiya va mashinasozlik — qirg‘oqbo‘yi hududlarida, ayniqsa Rotterdamda, shuningdek Eymeyden, Dordrext, Arnem va Neymegenda to‘plangan. Bu shaharlarning barchasi kema qatnoviga yaroqli daryo yoki kanallar bo‘yida joylashgan. Dengiz qirg‘oqlarida shamol elektr stansiyalari mavjud. Shuningdek, pishloq, shokolad, sigara, jinva pivo ishlab chiqarish rivojlangan. Ko‘lami uncha katta bo‘lmasa-da, olmosga ishlov berish Amsterdam.

dagi mashhur sohadir. Amsterdam kanalli ko‘chalari

Niderlandiyada Shell va Unileverkabi transmilliy kompaniyalarning bo‘linmalari, shuningdek Philipsbosh qarorgohi joylashgan. Shell va Unileverning bosh qarorgohlari Londonda.

joylashgan. Niderlandiya bank tizimida ABN AMRO, ING Groep N.V. va Rabobankkabi banklar faoliyat ko‘rsatadi. 2002-yilda Niderlandiya umumyevropa valyutasi — yevronimuomalaga kiritib, guldenni.

unga almashtirdi. Alohida iqtisodiy rejimli hududlar Antil orollarida, xususan Kyurasaoorolida joylashgan bo‘lib, u Niderlandiya Qirolligining muhim iqtisodiy hududidir.

Asosiy import: tovarlari: neft, avtomobillar, cho‘yan va po‘lat, kiyim-kechak, rangli metallar, oziq-ovqat mahsulotlari, turli transport uskunalari, kauchuk.

Asosiy eksport: tovarlari: kimyo sanoati mahsulotlari, go‘sht, issiqxona sabzavotlari, shuningdek gulchilik, mahsulotlari, tabiiy gazva metall buyumlar.

Mamlakatning asosiy savdo hamkorlari: Germaniya, Belgiya, Buyuk Britaniya, Fransiya.

Qazib chiqarish sanoati

Niderlandiya qazib chiqarish sanoatida tabiiy gazmuhim o‘rin tutadi. O‘nlab yillar davomida gazning muhim manbai Groningen konibo‘lgan. Undan gaz quvurlar orqali mamlakatning boshqa hududlariga va eksportgauzatilgan. Mazkur konda gaz qazib olish 19-aprel 2024-yilda butunlay to‘xtatilgan. 1975-yilgacha Limburg provinsiyasida ko‘mirqazib olingan. Xengelo va Delfzeyl shaharlarida tuz konlari ishlab, yiliga 4 mln tonna mahsulot qazib chiqargan. CBS va TNO maʼlumotlariga ko‘ra, 2017-yil oxirida iqtisodiy jihatdan qazib olish mumkin bo‘lgan tabiiy gaz zaxiralari taxminan 879 mlrd m³deb baholangan. Niderlandiya kontinental shelfida ham neft qazib olinadi. Gil zaxiralari ham bor.

Transport

Tekis relyef yo‘llartarmog‘ini rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratadi, biroq daryo va kanallarning ko‘pligi yo‘l qurilishida muayyan qiyinchilik va xavflarni yuzaga keltiradi. Mamlakat hududi kichikligi sababli bir chegaradan boshqasigacha 3-4 soatda yetib olish mumkin.

2026-yil maʼlumotlariga ko‘ra, temiryo‘l tarmog‘ining umumiy uzunligi 3030 km ni tashkil etadi (shundan elektrlashtirilgani 2000 km).

dan ortiq). 2013-yil maʼlumotlariga ko‘ra, avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 138 641 km, shu jumladan avtomagistrallar 2756 km.

bo‘lgan. Suv sig‘imi 50 tonnagacha bo‘lgan kemalar qatnay oladigan daryo va kanallarning uzunligi 6237 km.

ni tashkil etadi. Mamlakat iqtisodiyotida okean kemachiligi ham muhim rol o‘ynaydi. Rotterdam yuk aylanmasibo‘yicha dunyoning eng yirik dengiz portlaridan biridir. Niderlandiya Yevropadagi yuk oqimlarining katta qismini qayta ishlaydi. KLM aviakompaniyasi ko‘plab xalqaro yo‘nalishlarga xizmat ko‘rsatadi.

Niderlandiya hukumati yo‘l-transport sharoitlarini va umuman ekologik vaziyatni yaxshilash maqsadida avtomobil tirbandliklariga qarshi doimiy kurashadi. Ko‘pgina yirik shaharlarda tirbandliklar atrof-muhit ifloslanishiga sabab bo‘ladi; ular keltiradigan ekologik zararning ulushi umumiy zararning 50 % ini tashkil etadi.

Niderlandiyada velosiped keng qo‘llaniladigan transport vositasidir. Velosipedda mamlakat bo‘ylab poyezd safari bilan taqqoslanadigan masofalarni bosib o‘tish mumkin. Ayrim baholarga ko‘ra, gollandiyaliklarda kamida 18 millionta velosiped bor, bu aholi jon boshiga bittadan ko‘p. 2013-yilda Yevropa velosipedchilar federatsiyasi[ingl.] Niderlandiya va Daniyani Yevropada velosipedchilar uchun eng qulay mamlakatlar deb baholagan. 2023-yil maʼlumotlariga ko‘ra, aholi safarlarining 27 % i velosipedda, 45 % i esa avtomobilda amalga oshirilgan. Asosiy transport yo‘llari bo‘ylab motorli transportdan jismonan ajratilgan qariyb 35 000 km velosiped yo‘laklari mavjud. Serqatnov chorrahalarda ko‘pincha velosipedchilar uchun svetoforlar o‘rnatiladi. Shaharlarda, ayniqsa markaz va vokzallarda katta velosiped turargohlari tashkil etilgan.

Mamlakatda 22 ta yo‘lovchi aeroporti ishlaydi, ulardan 5 tasi xalqaro maqomga ega: Sxipxol (Amsterdam), Rotterdam, Eyndxoven, Maastrixt Axen, Elde. Eng yirik aeroport — Amsterdamdan 22 km uzoqlikdagi Sxipxol xalqaro qatnovlarga xizmat ko‘rsatadi; 2024-yilda bu yerda 473 815 ta uchish va qo‘nish amalga oshirilgan. Ahamiyati bo‘yicha ikkinchi aeroport Eyndxovenda joylashgan bo‘lib, avvalo Yevropaning boshqa mamlakatlariga xalqaro reyslarga xizmat ko‘rsatadi. Bu aeroport arzon narxli aviakompaniyalar orasida ham mashhur. Qolgan aeroportlar ko‘proq charter va ichki qatnovlarga xizmat qiladi.

Qishloq xo‘jaligi

Hududi kichik bo‘lishiga qaramay, Niderlandiya oziq-ovqat eksporti qiymati bo‘yicha dunyoda AQSHdan keyin ikkinchi, Yevropa Ittifoqida esa birinchi o‘rinda turadi. 2016-yilda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti qariyb 85 mlrd yevro, qishloq xo‘jaligiga oid materiallar, bilim va texnologiyalar eksporti qo‘shilganda deyarli 94 mlrd yevro bo‘lgan (90 mlrd — 2015-yilda). 2016-yilda agrosanoat-oziq-ovqat sektori ushbu mahsulotlar bilan birga mamlakat umumiy eksportining 22 % ini tashkil etgan. Mamlakat asosan sabzavot, meva, sut mahsulotlari, go‘sht va qayta ishlangan mahsulotlar, gullarni eksport qiladi. Niderlandiya qishloq xo‘jaligi materiallari va texnologiyalariga (energiya tejamkor issiqxonalar, GPS hamda uchuvchisiz apparatlar asosidagi aniq dehqonchilik tizimlari, ekinlarning iqlim o‘zgarishi va kasallik taʼsiriga chidamliligini oshiruvchi yangi ishlanmalar) talab ortib borayotganini alohida qayd etish lozim. Niderlandiyada baliqchilik ham rivojlangan.

Yer resurslari

2012-yil maʼlumotlariga ko‘ra, Niderlandiya hududining 31 % ga yaqini haydaladigan yerlar va ko‘p yillik ekinlar, 24 % i o‘tloq va yaylovlar, 11 % — , qolgan qismi o‘rmonlarbo‘lgan. Niderlandiyada tuproqdan ehtiyotkorlik bilan foydalaniladi. Bundan tashqari, mamlakat bir gektarga solinadigan mineral o‘g‘itlar miqdori bo‘yicha 2005-yilda dunyoda birinchi o‘rinni egallagan. Qishloq xo‘jaligi uchun sug‘oriladigan yerlarning maydoni 5650 km² ni tashkil etgan (2003-yil maʼlumotlariga ko‘ra).

O‘simlikchilik

Mamlakatning ayrim hududlarida (Amsterdam atrofida) gulchilik ustunlik qiladi. Shuningdek, kartoshka, qandlavlagi va donli ekinlar ham yetishtiriladi. Eksportning muhim mahsulotlari — yuqori sifatli issiqxona va konservalangan sabzavotlar.

.

Chorvachilik

Yaylovdagi qo‘ylar Sariyog‘ ishlab chiqarish bo‘yicha Yevropada beshinchi, pishloqishlab chiqarish bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda. Asosan yaylov chorvachiligirivojlangan. 2024-yil maʼlumotlariga ko‘ra, mamlakatda 3,77 mln bosh qoramol bo‘lgan. 2005-yilda sut beradigan podada qariyb 1,4 mln bosh mol bor edi (1980-yillarning o‘rtalarida taxminan 2,5 mln bosh edi). Podaning mahsuldorligi juda yuqori — bir sigirdan yiliga o‘rtacha 9 ming litrdan ortiq sut olinadi. So‘nggi yillarda Niderlandiya hukumati fosfat ishlab chiqarilishini va uning atrof-muhitga taʼsirini kamaytirish uchun sut chorvasi sonini qisqartirish choralarini ko‘rmoqda.

Niderlandiya qishloq xo‘jaligi vaziri Martin van Dammning so‘zlariga ko‘ra, chorva bosh sonini qisqartirish davlat dasturi doirasida 60 ming bosh mol yo‘qotiladi, shundan 31 500 boshi allaqachon so‘yilgan. Bu choralar Niderlandiya Yevropa Ittifoqi tasdiqlagan ozuqadagi fosfat meʼyorlarining belgilangan chegarasiga yetib borganidan keyin qabul qilingan.

Issiqxona xo‘jaligi

2024-yilda eʼlon qilingan, issiqxonalar va plyonkali yopiq maydonlarni qamrab olgan tadqiqotga ko‘ra, Niderlandiya himoyalangan yer maydoni bo‘yicha dunyoda to‘qqizinchi o‘rinda edi. 2000—2005-yillarda mamlakatdagi issiqxonalarning maydoni taxminan 10,5 ming gabo‘lgan. Ularni isitishda, jumladan, tabiiy gazdan foydalaniladi. 2024-yilda gullar va manzarali o‘simliklarni yetishtirish uchun 4018 ga, yaʼni mamlakat issiqxona maydonlarining qariyb 40 % i ajratilgan.

Qurolli kuchlar va maxsus xizmatlar

Niderlandiya qurolli kuchlari (niderl. Nederlandse krijgsmacht) to‘rt qo‘shin turidan iborat:

Barcha qo‘shin turlarining bosh qo‘mondoni Niderlandiya qiroli Villem-Aleksandrhisoblanadi. Niderlandiya Qirollik harbiy-dengiz kuchlari qo‘mondoni va Benilyuks admirali — general-leytenant Rob Verkerk. Amaldagi mudofaa vaziri — Ank Beyleveld.

Ommaviy axborot vositalari

Niderlandiya media tizimi xususiy bosma matbuot va internet OAVlari, shuningdek jamoat hamda tijorat televideniyesi va radiosini qamrab oladi. Niderlandiya media bozorida mulkning yuqori darajada jamlanishi kuzatiladi.

Matbuot va internet

Mamlakatning eng yirik media kompaniyasi — DPG Media. Uning tarkibiga, jumladan, Algemeen Dagblad (AD), de Volkskrant, Trouw va Het Paroolgazetalari, shuningdek NU.nl — mamlakatning eng yirik yangilik saytlaridan biri kiradi. Yana bir yirik nashriyot — Mediahuis — quyidagi gazetalarga egalik qiladi: De Telegraaf va NRC.

Televideniye va radio

Milliy jamoat teleradioeshittirish tizimi uni muvofiqlashtiradigan Niderlandiya jamoat teleradioeshittirish jamg‘armasi (Nederlandse Publieke Omroep, NPO) va bir qator mustaqil eshittirish tashkilotlaridan iborat. Bu tashkilotlar dasturlar yaratib, mazmuni uchun javob beradi, NPO esa umumiy kanallar va internet platformalarining dasturlar jadvalini muvofiqlashtiradi va kontent tarqatilishini taʼminlaydi. Bu tizim tarixan Niderlandiya jamiyatidagi turli diniy va ijtimoiy birlashmalar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning ko‘pchiligi o‘z eshittirish tashkilotlarini yaratgan.

Asosiy umummilliy jamoat telekanallari — NPO 1, NPO 2 va NPO 3; radiostansiyalar esa NPO Radio 1, NPO Radio 2, NPO 3FM, NPO Klassiek, NPO Radio 5 va NPO FunX. NPO, shuningdek, NPO Start va NPO Luister internet platformalarini boshqaradi. Umummilliy tarmoqlardan tashqari, mamlakatda mintaqaviy va mahalliy jamoat eshittirish tashkilotlari ham faoliyat yuritadi.

Tizimda Nederlandse Omroep Stichting (NOS) alohida o‘rin egallaydi. Bu qonun asosida xolis yangiliklarni efirga uzatishga masʼul jamoat eshittirish tashkilotidir. NOS butun jamoat teleradioeshittirish tizimi uchun yangiliklar, sport va muhim voqealarga oid materiallar tayyorlaydi. NOS televideniye va radio yangiliklarini NOS Journaalbrendi ostida, shuningdek sport va boshqa axborot dasturlarini chiqaradi.

Eng yirik tijorat televideniye guruhlari — 2025-yildan DPG Media tarkibiga kirgan RTL Nederland va Talpa Network. RTL Nederland tarkibiga RTL 4, RTL 5, RTL 7, RTL 8 va RTL Z kanallari kiradi, Talpa Network esa SBS6, NET5, Veronica va SBS9 kanallarini boshqaradi. Tijorat radiosida Talpa Networkning Radio 538 va Radio 10, shuningdek Mediahuis Radioga qarashli Radio Veronica, 100% NL, SLAM! va Sublime ishlaydi.

Ommaviy axborot vositalari qonunchiligiga rioya etilishini OAV komissariati (Commissariaat voor de Media) nazorat qiladi. Uning vazifalariga radio, televideniye va talab bo‘yicha audiovizual xizmatlarni nazorat qilish, shuningdek media tizimining mustaqilligi, rang-barangligi va undan foydalanish imkoniyatini himoya qilish kiradi.

Madaniyat va fan

Rembrandt van Reyn — dunyodagi eng mashhur rassomlardan biri

Niderlandiyada ko‘plab mashhur rassomlar yashab, ijod qilgan. XVI asrda Ieronim Bosxo‘z asarlarini yaratgan. XVII asrda Rembrandt van Reyn, Yan Vermeer, Yan Steyn va boshqa ko‘plab ustalar yashagan. XIX va XX asrlarda Vinsent van Gog va Pit Mondrian. mashhur bo‘lgan. Moris Kornelis Esher grafika rassomi sifatida tanilgan. Villem de Kuning Rotterdamda taʼlim olgan va keyinchalik mashhur amerikalik rassomga aylangan. Xan van Megeren

klassik kartinalarni qalbakilashtirishi bilan mashhur bo‘lgan. Niderlandiyada faylasuflar Rotterdamlik Erazm vaSpinoza yashagan;Dekartning barcha asosiy asarlari shu yerda yaratilgan. Olim Xristian Gyuygens Saturnning Titan yo‘ldoshini kashf qilgan va mayatnikli soatni ixtiro etgan. Piter van Mushenbruk ilk elektr kondensatorini.

ixtiro qilgan. Niderlandiyaning «Oltin asri» adabiyotning ham gullab-yashnashiga sabab bo‘lgan. Mashhur yozuvchilar orasida Yost van den Vondel va Piter Korneliszun Xoftbor edi. XIX asrda Multatuli (Eduard Dauves Dekker) Niderlandiya mustamlakalarida tub aholiga yomon munosabat haqida yozgan. XX asrning muhim yozuvchilari — Xarri Myulish, Yan Volkers, Simon Vestdeyk, Gerard Reve, Villem Frederik Xermans va Seys Notebom. Anna Frank mashhur «Anna Frank kundaligi»ni yozgan. Kundalik Anna natsistlar konslagerida vafot etganidan so‘ng niderland tilida nashr etilgan va barcha asosiy tillarga tarjima qilingan.

XX asrda Niderlandiya sanʼati ancha eksperimental tus oldi, shu bilan birga anʼanaviy realizmdan butunlay voz kechmadi. 1950-yillarda sheʼriyatga qiziqish jonlandi. Villem Frederik Xermans, Gerard Reve va Xarri Myulish kabi yozuvchilarning asarlarida hayotdagi nomutanosibliklarni tasvirlash realizm anʼanalari bilan uyg‘unlashadi. Rassomlik va haykaltaroshlikda barcha zamonaviy oqimlar namoyon bo‘lgan; 1950-yillarda Karel Appel boshchiligidagi «Kobra» guruhi ayniqsa ajralib turgan. Musiqada bastakor Villem Peyperxalqaro eʼtirofga sazovor bo‘lgan. Barcha yirik shaharlarda ajoyib simfonik orkestrlar bor; ularning eng mashhurlari Amsterdam va Gaaga qirollik orkestrlaridir. Niderlandiya baleti Yevropadagi eng yaxshi baletlardan biridir.

Muz ustidagi manzara. 1620. Xendrik Averkamp

Mashhur niderlandiyalik kinorejissyorlar orasida Yos Stelling va Paul Verxovenbor. Aktyorlar orasida Rutger Xauer, aktrisalar orasida esa Silviya Kristel va Famke Yansseneng mashhur. Shuningdek, Pestilence, The Gathering, Ayreon, Within Temptation, Delain, Exivious va Epicametall guruhlari, shuningdek Shocking Blue va Focusrok guruhlari ham butun dunyoga tanilgan. Bundan tashqari, Niderlandiya jahonga mashhur saund-prodyuserlar va didjeylari bilan tanilgan: Tiësto, Hardwell, Armin van Buuren, Dannic, Ferry Corsten, Afrojack, Sander van Doorn, Laidback Luke, Mitch Crown, Sidney Samson, Martin Garrix.

Niderlandiyada ko‘plab muzeylar mavjud. Niderlandiyalik rassomlarning mashhur kartinalari Amsterdamdagi Reyksmyuzeum va Rembrandt uy-muzeyi da, Rotterdamdagi Boymans — van Byoningen muzeyi hamda Gaagadagi Mauritsxeys muzeyida, shuningdek ayrim yirik provinsiya muzeylarida, masalan, Frans Xals muzeyi Xarlemdagi va Utrext markaziy muzeyi. da namoyish etiladi. Amsterdam shahar muzeyi XIX—XX asr sanʼati asarlarining katta to‘plamiga ega. Vinsent van Gog davlat muzeyi da (Amsterdam) rassomning 700 dan ortiq kartina va eskizlari saqlanadi. Kryoller-Myuller muzeyida (Otterlo) ham Van Gog asarlarining katta to‘plami bor; bundan tashqari, bu yerda zamonaviy sanʼat asarlari namoyish etilgan.

Sport

Aryen Robben va Robin van Persi

Niderlandiyada eng ommabop sport turlaridan biri futboldir. U haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1865-yilga borib taqaladi. Niderlandiyaning eng qadimgi futbol klubi «Koninklijke HFC» (niderl. «Koninklijke HFC») hisoblanadi; u 1879-yilda tashkil etilgan. Keyin 1889-yilda Gaaga shahrida «Niderlandiya futbol va atletika ittifoqi» tashkil etilgan. Niderlandiya futbol milliy terma jamoasi muntazam ravishda dunyoning eng kuchli yigirmata jamoasi qatoridan joy oladi. Xalqaro maydonda Niderlandiya ayollar futbol terma jamoasiham ancha kuchli o‘yin ko‘rsatadi. Bosh murabbiy Sarina Vigman rahbarligida jamoa 2017-yilgi ayollar o‘rtasidagi futbol bo‘yicha Yevropa chempionatida g‘olib bo‘lgan. Mamlakatda 2000-yilgi Yevropa chempionati va 2017-yilgi ayollar o‘rtasidagi Yevropa chempionati.

kabi yirik futbol musobaqalari o‘tkazilgan. Qishki sport turlaridan Niderlandiya aholisi uchun konkida tez yugurishalohida o‘rin tutadi. Ushbu sport turining tarixi ancha uzoqqa boradi. Ya. K. Nomenning «Pyotr I ning Niderlandiyada 1697—1698 va 1716—1717-yillarda bo‘lgani haqidagi qaydlar»iga ko‘ra, gollandiyaliklar qadimdan konkida uchgan va huzurlariga kelgan moskvaliklarga ham buni o‘rgatgan. Niderlandiyalik konkichilar ko‘plab nufuzli musobaqalarda g‘alaba qozongan va dunyoning eng kuchli sportchilari qatoriga kiradi.

Mamlakatda yakka kurash sport turlari ham nihoyatda ommabop. Ayniqsa kikboksing, savat, muay-tay (tay boksi), karate, dzyudoyaxshi rivojlangan. Niderlandiya tay boksi va kikboksing maktabini ko‘pincha «tay boksining ikkinchi uyi» deb atashadi. Niderlandiyada ixtiro qilingan mashhur sport turlari — korfbol va polsstokferspringen. Niderlandiya sportchilari Olimpiya o‘yinlari va jahon chempionatlarida mamlakat aholi soniga nisbatan juda ko‘p medal yutadi. Minglab niderlandiyalik muxlislar terma jamoa futbolchilari doim kiyadigan to‘q sariq rangli liboslarda xorijdagi musobaqalarga tashrif buyuradi. Aholi orasida beysbol, tennis, velosport, chim ustida xokkey, voleybol, gandbol va golf.

ham mashhur. Amsterdamda IX Olimpiya o‘yinlari (1928).

o‘tkazilgan. Bundan tashqari, Niderlandiyada Formula-1 Gran-prisi Zandvort (shahridagi Zandvort trassasida o‘tkaziladi.).

Meʼmorchilik

Zamonaviy Rotterdammeʼmorchiligi. Oldingi planda — Erazm ko‘prigi

Niderlandiya meʼmorchiligi Yevropadagi umumiy meʼmoriy yo‘nalishlar bilan hamohang rivojlangan, ularning ayrimlari mamlakatda o‘ziga xos mahalliy shakllarga ega bo‘lgan. Gotika hozirgi Niderlandiya hududida taxminan 1230-yildan yoyila boshlagan. 1530-yillar atrofida bu yerga Uyg‘onish davrimeʼmorchiligi kirib kelgan; dastlab ustunlar, frontonlar va naqshlar kabi klassik elementlar saqlanib qolgan gotik shakllar bilan uyg‘unlashgan. XVI asr oxiri — XVII asr boshida kechki Uyg‘onish davri va manyerizmning Niderlandiyaga xos ko‘rinishi muhim rol o‘ynagan; bu davrning eng mashhur meʼmorlaridan Liven de Key va Xendrik de Keyzer.

bo‘lgan. XVII asrda asosiy yo‘nalish golland klassitsizmibo‘lib, u taxminan 1620-yildan 1700-yilgacha qo‘llanilgan. Unga simmetriya, mutanosib nisbatlar, klassik orderlardan foydalanish va nisbatan sodda bezaklar xos bo‘lgan. Eng yirik vakillari Yakob van Kampen va Piter Post edi. Ushbu yo‘nalishning ilk namunalaridan biri Gaagadagi Mauritsxeys binosidir. Shuningdek, Oltin asrdavridagi shaharsozlik anʼanasi ham alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. XVI asr oxiri — XVII asrda qurilgan Amsterdam kanallari halqasi muntazam kanallar tizimi va peshtoqli tor uylar bilan yirik shaharsozlik loyihasining namunasiga aylangan. UNESCO baholashicha, u XIX asrgacha shaharsozlik loyihalari uchun mezon vazifasini bajargan.

XIX asr meʼmorchiligida turli tarixiy uslublar, jumladan neoklassitsizm, neogotika, neorenessans va eklektika yonma-yon mavjud bo‘lgan. Asrning ikkinchi yarmidagi eng taʼsirchan meʼmorlardan biri Piter Keypersedi. Uning loyihasi bo‘yicha qurilgan Reyksmyuzeum (1885-yilda ochilgan) gotika va Uyg‘onish davri elementlarini uyg‘unlashtirgan, Amsterdam markaziy vokzaliesa 1889-yilda yakunlanib, neogotika va renessans uslubida qurilgan.

XIX—XX asrlar chegarasida Niderlandiya meʼmorchiligining asosiy islohotchilaridan biri Xendrik Petrus Berlagebo‘ldi. U tarixiy uslublarga qarshi qo‘yilgan, aniq konstruksiya va material xususiyatlariga tayanuvchi ratsional meʼmorchilikni ilgari surdi. Uning Amsterdam uchun ishlab chiqqan Plan-Zeyd shaharsozlik rejasi shahar rivojiga katta taʼsir ko‘rsatdi; hududdagi binolarning katta qismini Amsterdam maktabimeʼmorlari qurgan. 1920-yillarda Niderlandiya Yevropa modernizmining markazlaridan biriga aylandi: Gerrit Ritveld 1924-yilda qurgan Shryoder uyi ushbu guruhning meʼmoriy manifestiga aylandi — De Steyl. Rotterdamdagi Van Nelle zavodiesa 1920-yillarda qurilib, funksionalizm va Niderlandiyaning «Yangi qurilish» (niderl. Nieuwe Bouwen).

» yo‘nalishiga xos namunalardan biri hisoblanadi. Ikkinchi jahon urushidan keyin zamonaviy meʼmorchilikning eng muhim markazi Rotterdam bo‘ldi; uning tarixiy markazi 14-may 1940-yildagi bombardimonda deyarli butunlay vayron bo‘lgan edi. Urushdan keyingi qayta qurishda shahar eski binolarni takrorlamadi: yangi tumanlar va markaz modernistik tamoyillar, zamonaviy qurilish texnologiyalari hamda shahar makonining funksional ajratilishi asosida loyihalashtirildi. Suv hududlarini o‘zlashtirish bilan meʼmorchilik o‘rtasidagi bog‘liqlik hozirgi loyihalarda ham saqlangan. Masalan, Amsterdamning Eyburg tumanida sunʼiy orollar bilan birga suv yuzasida suzuvchi uylar uchun ajratilgan uchastkalari bor mahallalar barpo etilgan.

Galereya

Astronomiyada

Niderlandiya sharafiga (1132) Gollandiyaasteroidi nomlangan. Uni 13-sentabr 1929-yilda niderlandiyalik astronom Xendrik van Gent aynan Yoxannesburg rasadxonasida.

kashf etgan. Adabiyotlar

На русском языке
На других языках
  • Paul Arblaster. A History of the Low Countries. Palgrave Essential Histories Series New York: Palgrave Macmillan, 2006. 298 pp. ISBN 1-4039-4828-3. (англ.)
  • J. C. H. Blom and E. Lamberts, eds. History of the Low Countries (1999). (англ.)
  • Jonathan Israel. The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477—1806 (1995). (англ.)
  • J. A. Kossmann-Putto and E. H. Kossmann. The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands (1987). (англ.)
  • Christophe de Voogd. Geschiedenis van Nederland. Arena Amsterdam, 2000. 368 pp. ISBN 90-6974-367-1. (нид.)

Havolalar