Nikaragua haqida

Nikaragua Respublikasi
ispancha República de Nicaragua
Shior: «En Dios Confiamos»
«Biz Xudoga ishonamiz»
Madhiya: «Salve a ti»
Никарагуа на карте мира
Nikaragua dunyo xaritasida
Mustaqillikka erishgan sana 28-sentabr 1821-yil ( Ispaniyadan)
Rasmiy til ispan tili
Poytaxt Managua
Eng yirik shahar Managua
Boshqaruv shakli sotsialistik prezidentlik respublikasi ( avtoritar diktatura sharoitida)
Hamrais prezidentlar Daniel Ortega
Rosario Murilyo Sambrana
Rais Milliy assambleya Gustavo Porras Kortes
Hudud
 • Jami 130 370 km² (dunyoda 97-oʻrin)
 • suv yuzasi, % 8,0
Aholi
 • Baholash (2024) ▲ 6 751 191 kishi (109-oʻrin)
 • Aholini roʻyxatga olish (2024) 6 742 567 kishi
 • Zichlik 51,7 kishi/km²
YIM (XQP)
 • Jami (2024) 56,697 mlrd AQSH dollari (115-oʻrin)
 • Aholi jon boshiga 8492 AQSH dollari (129-oʻrin)
YIM (nominal)
 • Jami (2024) 17,843 mlrd AQSH dollari (127-oʻrin)
 • Aholi jon boshiga 2673 AQSH dollari (134-oʻrin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▲ 0,669 (oʻrtacha; 130-oʻrin oʻrin)
Aholining nomlanishi nikaragualiklar, nikaragualik erkak, nikaragualik ayol
Valyuta kordoba (NIO, kod 558)
Internet domeni .ni
ISO kodi NI
Telefon kodi +505
Vaqt mintaqasi UTC−6
Avtomobil harakati oʻng tomondan
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsʼdagi mediafayllar

Nikaragua (ispancha Nicaragua [nikaˈɾaɣwa], tinglashfayl haqida), rasmiy nomi — Nikaragua Respublikasi (ispancha República de Nicaragua [reˈpuβlika ðe nikaˈɾaɣwa]) — maydoni boʻyicha Markaziy Amerikadagi eng yirik davlat. U Markaziy Amerikada, Kosta-Rika (janubda) va Gonduras (shimolda) oʻrtasida joylashgan. Nikaraguaning Atlantika sohilini yevropaliklar 1502-yilda (Xristofor Kolumbning 4-sayohati). Mamlakatni ispanlar tomonidan zabt etish 1522 (Gil Gonsales Davila).

Tarix

Mustamlakachilik davri

Nikaraguaning Atlantika sohilini yevropaliklar 1502-yilda (Xristofor Kolumbning toʻrtinchi ekspeditsiyasi). Ispanlarning mamlakatni zabt etishi 1522-yilda boshlandi (Gil Gonsales Davila).

Janubi-gʻarbiy hududlarda ( Nikaragua koʻli bilan Tinch okeani sohili oraligʻidagi boʻyin qismida) yashagan, atsteklarga qarindosh boʻlgan naua qabilalaridan biri bilan konkistadorlar shartnoma tuzdilar. Butun mamlakat shu qabila sardori (kasiki) — Nikarao — nomi bilan ataldi. Biroq shimoliy hududlarda ispanlar boshqa tubjoy hindu qabilalariga qarshi bir necha yil urush olib borishlariga toʻgʻri keldi.

XVI asrda ispan konkistadorlari ikkita shaharga asos soldilar: Granada — Nikaragua koʻli ning shimoli-gʻarbiy sohilida va Leon — Tinch okeani sohiliga yaqin joyda. Tubjoy aholining katta qismi qirib tashlandi yoki ispanlar olib kelgan kasalliklardan vafot etdi. Qolganlari esa ispan koʻchmanchilari bilan aralasha boshladi.

Nikaraguada konkistadorlar yirik oltin va kumushkonlarini topa olmadilar, shu bois Granada va Leon Ispaniyaning qishloq xoʻjaligiga ixtisoslashgan mustamlakalariga aylandi. XVI asr oxiridan boshlab plantatsiyalarda (indigo, shakarqamish va kakao) ishlatish uchun Afrikadan qora tanli qullar olib kelina boshlandi, ammo Nikaraguada bu ishchi kuchidan nisbatan kam miqyosda foydalanildi.

1570-yildan 1821-yilgacha Nikaragua Ispaniyaning Gvatemalageneral-kapitanligi tarkibida boʻlgan. Nikaragua hududi enkomyenda va peonaj.

Mamlakatning sharqiy qismi — Moskitlar sohili— iqlimi nosogʻlom va oʻrmonlari qalin boʻlgani uchun ispanlar tomonidan mustamlakaga aylantirilmagan. Bu yerda ingliz qaroqchilarioʻrnashib, ispan kemalariga hujum qilishgan. Sharqiy sohilga mustahkam joylashib olgan inglizlar XVII asrdan boshlab Nikaraguaning gʻarbiy qismiga San-Xuandaryosi orqali reydlar uyushtirib, ispan mustamlakalariga hujum qilgan. Oʻsha davrda Moskitlar sohili aholisi, asosan, ingliz mustamlakalaridan qochib kelgan qora tanlilar hisobiga koʻpaygan. Moskitiyadagi mavqeyini mustahkamlash maqsadida inglizlar qora tanli qirol saylovini tashkil etgan. Inglizlar Moskitlar sohilini XIX asr oʻrtalarigacha nazorat qildi, keyin esa AQSHning bosimi ostida bu hududni tark etishga majbur boʻldi. AQSH oʻsha paytda Nikaragua hududi orqali Atlantika va Tinch okeanlarini bogʻlaydigan kanal qurishni rejalashtirayotgan edi.

Mustaqillikning dastlabki oʻn yilliklari

Harbiy boshqaruv, Amerika okkupatsiyasi va Somosa sulolasi diktaturasi

Augusto Sesar Sandino, 1934-yil
  • 1979-yil — Sandinistlar inqilobigʻalaba qozondi. 17-iyulga oʻtar kechasi Somosa oilasi mamlakatdan qochdi, 18-iyulda Somosaning vorisi Fransisko Urkuyoisteʼfoga chiqdi. 19-iyulda SMOF qoʻzgʻolonchi qoʻshini Managuashahriga kirdi. (Anastasio Somosa Debayle 1980-yil sentabrda Paragvayda oʻldirildi). Hokimiyat Milliy tiklanish hukumat xuntasiqoʻliga oʻtdi; bu xunta SMOF va demokratik yoʻnalishdagi boshqa muxolif kuchlardan tashkil topgan edi.
  • 1980—1981-yillarda liberal konservatorlar (Violeta Barrios de Chamorro), sotsial-demokratlar (Alfonso Robelo) va demokratik sotsialistlar (Eden Pastora) hukumatdan chetlashtirildi. Tadbirkorlar muxolifat harakati yetakchisi Xorxe Salasaroʻldirildi. Oʻzini marksistik tashkilot deb eʼlon qilgan SMOFning bir partiyali hukmronligi oʻrnatildi. Hokimiyat Daniel Ortegaboshchiligidagi SMOF rahbariyati qoʻlida toʻplandi. SMOF siyosiy tuzumni Kuba va SSSRnamunasida qayta qurishni boshladi. DGSE maxsus xizmati siyosiy qatagʻonlarni yoʻlga qoʻydi; iqtisodiyotda sanoatni milliylashtirish va qishloq xoʻjaligini jamoalashtirish amalga oshirildi. Ammo qurolsiz siyosiy muxolifat va xususiy tadbirkorlik butunlay tugatilmadi — har ikkisi cheklangan miqyosda faoliyat yuritishi mumkin edi.
  • 1981—1988-yillar — fuqarolar urushining faol bosqichi: hukmron SMOF va Kontrasharakati oʻrtasida urush davom etdi. Ortega hukumati tobora sovetparast pozitsiyani egalladi, kontras esa AQSH prezidenti Ronald Reyganmaʼmuriyatining faol yordamiga tayandi. Nikaragua mojarosi umumjahon Sovuq urushining.
  • muhim tarkibiy qismiga aylandi. 1984-yilda SMOF tashkil etgan saylovlarda Daniel Ortega Nikaragua prezidenti etib saylandi. Qurolli muxolifat ovoz berishning qonuniyligini tan olmadi.
  • 1987-yilda kontras tashkilotlari — FDN, MDN, Sotsial-xristian partiyasi, miskito YATAMA tubjoy xalqi harakati — Nikaragua qarshilik harakati (RN) koalitsiyasiga birlashdi. FDN va ARDE boʻlinmalari shimoldan ( Gondurasdan) va janubdan ( Kosta-Rikadan) muvofiqlashtirilgan yirik hujum boshladi. Kontrasning harbiy natijalari cheklangan boʻlsa-da, hukumat siyosiy muloqotga rozi boʻldi.
  • 1988-yilda sandinistlar hukumati YATAMA bilan tinchlikka erishgach, RN bilan Sapoa bitimini imzoladi. Fuqarolar urushi tugadi, muxolifatning faoliyati qonuniylashtirildi va prezident hamda parlamentning erkin saylovlari belgilandi.

Liberal hukumatlar

  • 1990-yil — demokratik saylovlarda SMOF sotsiologlarning barcha prognozlariga zid ravishda kutilmaganda magʻlubiyatga uchradi. Hokimiyatga Milliy muxolifat ittifoqi — oʻng markazchi prezident Violeta Barrios de Chamorro boshchiligida keldi. SMOF muxolifatga oʻtdi, ammo kuch tuzilmalaridagi kadrlar mavqeyini saqlab qoldi. Yangi hukumat siyosiy va iqtisodiy tizimda liberal islohotlar majmuasini amalga oshirdi.
  • 1991-yil — nomaʼlum sharoitlarda oʻldirilgan kontras harbiy yetakchisi Enrike Bermudes.
  • 1992-yil — avtohalokatda halok boʻlgan RN shtabi boshligʻi Isroil Galeano.
  • 1993-yil — kasallikdan vafot etgan FDN asoschilaridan biri Aristides Sanches.
  • 1996-yil — yangi prezident sifatida Somosaning avvalgi rejimi bilan tarixan bogʻliq boʻlgan oʻng Liberal-konstitutsiyaviy partiya (LKP) Arnoldo Alemanyangi prezident etib saylandi. LKP SMOF bilan norasmiy kelishuvlar tuzdi va «ikki partiyali diktatura» rejimi oʻrnatildi.
  • 2001-yil — LKP vakili Enrike Bolanyosprezident etib saylandi. Shu bilan birga, 1979-yilda agʻdarilgan diktatorning oʻgʻli Anastasio Somosa Portokarrero Bolanyosni emas, SMOF yetakchisi Daniel Ortega nomzodini qoʻllab-quvvatladi, chunki uning fikricha, Ortega Somosa rejimining qadriyatlari va tartiblarini koʻproq joriy etayotgan edi.
  • 2002-yil — Arnoldo Aleman korrupsiyada ayblanib hibsga olindi, keyinchalik 20 yilga ozodlikdan mahrum etildi. Korrupsiya mojarosi liberal hukumat obroʻsiga jiddiy putur yetkazdi.

SMOFning ikkinchi hukmronlik davri

  • 2006-yil — navbatdagi saylovlarda Daniel Ortega yana prezident etib saylandi. SMOF anʼanaviy qadriyatlarni himoya qilish shiorlari ostida hokimiyatga qaytdi. Shu asosda Ortega hukumatini Nikaragua qarshilik partiyasi— sobiq kontras aʼzolarining koʻpchiligini birlashtirgan partiya qoʻllab-quvvatladi.
  • 2008-yil — SMOF munitsipal saylovlarda gʻalaba qozondi. Xususan, mashhur bokschi Aleksis Arguelyo Managua meri etib saylandi (keyingi yili nomaʼlum sharoitlarda vafot etdi). Muxolifat hukumatni ovoz berish natijalarini soxtalashtirishda aybladi.
  • 2009-yil — Oliy sud prezidentlik muddatlari soniga qoʻyilgan cheklovlarni bekor qildi. Bu qaror parlament tomonidan tasdiqlanmagani sababli muxolifatdagi Mustaqil liberal partiyanorozilik bildirdi. Somosa tarafdorlariga ham, Ortegaga ham muxolif boʻlgan arboblar prezidentni hokimiyatda umrbod qolish niyatida aybladilar. Biroq Liberal-konstitutsiyaviy partiya eʼtiroz bildirmadi. Arnoldo Aleman uy qamogʻidan ozod etildi.
  • 2010 — qurolli yashirin tashkilotlar SMOF hukumatiga qarshi partizanlik va terrorchilik harakatlarini boshladi.
  • 2011-yil — prezident va parlament saylovlari. Daniel Ortega katta ustunlik bilan yangi muddatga saylandi, SMOF Milliy assambleyada.

sezilarli koʻpchilik oʻrinni egalladi. 2012-yil noyabrda Nikaragua va Kolumbiya oʻrtasidagi dengiz chegarasi boʻyicha ishni koʻrib chiqish yakunlandi: BMT Xalqaro sudi Karib dengizidagi bahsli yettita orolning barchasi Kolumbiyaga tegishli deb qaror chiqardi.

  • 2013-yil — Sandinistlar DGSE maxsus xizmatining sobiq boshligʻi Lenin Serna sud tizimining siyosiy muvofiqlashtiruvchisi etib tayinlandi. SMOF rahbariyati siyosiy tizim va iqtisodiy aktivlar ustidan nazoratni yanada kuchaytirdi.
  • 2014-yil — 19-iyulda Sandinistlar inqilobi gʻalabasining 35 yilligi keng nishonlandi. 20-iyulda katta shov-shuvga sabab boʻlgan terakt sodir etildi: FASN—EP yashirin tashkiloti bayram qatnashchilari boʻlgan avtobuslarni oʻqqa tutdi, 5 kishi halok boʻldi, 19 kishi yaralandi.
  • 2015-yil — muxolifatdagi Demokratiya uchun milliy koalitsiya bloki birlashdi: Eduardo Montealegre boshchiligidagi Mustaqil liberal partiyaga sobiq kontras qoʻmondonlari guruhi qoʻshildi. Navbatdagi saylovlarda SMOF va Daniel Ortegani.
  • hokimiyatdan chetlatish niyati bildirildi. 2016-yil — SMOF va LKP tarafdorlari Mustaqil liberal partiyani noqonuniy usulda egallab oldi. Prezidentlik saylovida Ortega yana gʻalaba qozondi. Uning rafiqasi Rosario Murilyo.
  • vitse-prezident boʻldi. 2021-yil — Nikaraguaning amaldagi prezidenti Daniel Ortega saylovchilarning deyarli 75 % ovozini olib, navbatdagi prezident saylovida gʻalaba qozondi.

2024-yil noyabrda Ortega oʻz vakolat muddatini besh yildan olti yilga uzaytirish hamda Murilyoni hamrais prezident deb eʼlon qilish maqsadida Nikaragua konstitutsiyasiga oʻzgartirishlar kiritishni taklif etdi. Milliy assambleya bu oʻzgartirishlarni qabul qildi va ular 30-yanvar 2025-yilda kuchga kirdi.

2026-yil iyulda Ortega Nikaraguada endi saylovlar oʻtkazilmasligini eʼlon qildi. Uning soʻzlariga koʻra, bu qaror muxolifatning hokimiyatga kelishi xavfi tufayli qabul qilingan.

Tabiiy-geografik tavsif

Geografiya

Nikaragua relyefi

Nikaragua Markaziy Amerikadagi hududi eng katta mamlakat (130 370 km²) boʻlib, kengligi 540 km ga yetadi. Mamlakat Tinch okeaniga (sohil chizigʻi taxminan 320 km) ham, Karib dengiziga ham chiqish imkoniga ega (qirgʻoq uzunligi 480 km); dengiz chegaralarining umumiy uzunligi 800 km ga (sohil chizigʻi — 910 km) yetadi. Quruqlikda Nikaragua shimoldan Gonduras (922 km), janubdan Kosta-Rika (309 km) bilan chegaradosh (quruqlikdagi chegaralarning jami uzunligi 1231 km). Mamlakat poytaxti va asosiy shahri — Managua. Nikaragua Markaziy Amerikada aholi eng siyrak joylashgan davlatlardan biri boʻlib, bu koʻrsatkich boʻyicha faqat Belizdan.

keyin turadi. Turli-tuman landshaftlarga ega Nikaragua hududida toʻrtta yirik tabiiy mintaqani ajratish mumkin. Mamlakatning katta qismini janubga tomon torayib boruvchi, xaritada jigarrang tusli uchburchak shaklida koʻrinadigan togʻli mintaqa — Nikaragua yassitogʻligi.

egallaydi. Uning sharqida Karib sohilini oʻrab olgan, Moskitlar sohili deb ataluvchi keng pasttekisliklar mintaqasi joylashgan. Nikaraguaning Karib sohili pasttekislik boʻlib, katta qismi botqoqlashgan va qalin mangrov oʻrmonlari hamda deyarli oʻtib boʻlmaydigan changalzorlar bilan qoplangan. Bu hudud unumdor yerlar yoki oltin konlari bilan ispan konkistadorlarini hech qachon qiziqtirmagan, shu bois bu yerda Kolumbdan oldingi Amerikaga.

xos oʻsimlik va hayvonot dunyosi qismlari saqlanib qolgan. Uchinchi mintaqa mamlakatning janubiy quruqlik chegarasi boʻylab boʻyin qismidan Fonseka koʻrfazidan janubi-sharqqa, Karib sohiliga qadar choʻzilgan pasttekislikdir. Toʻrtinchi mintaqa esa koʻplab faol vulqonlarjoylashgan gʻarbiy Nikaragua vulqon hududidir. Soʻnggi hudud vulqon tuproqlarining unumdorligi va sharqiy sohilga nisbatan quruqroq hamda kamroq issiq boʻlgan qulay iqlimi tufayli eng zich aholi yashaydigan qismdir.

Eng sovuq oy — yanvar — oyida gʻarbiy sohilda 1500 m balandlikda havo harorati 16 °C boʻladi. Passat shamollariga roʻpara ochiq sharqiy hududlarda yiliga 5000 mm gacha yogʻin tushadi. Gʻarbga tomon yogʻin miqdori kamayadi. Bu yerda ikki fasl aniq ajraladi: quruq (noyabr — aprel) va nam (may — oktabr).

Nikaragua oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Qoʻngʻir momot

Nikaraguaning oʻsimlik va hayvonot dunyosi ancha xilma-xil. Daraxtlardan ayniqsa eman, qaragʻay (mamlakatning gʻarbiy va markaziy togʻli qismlarida), qizil daraxt, kauchuk beruvchi oʻsimliklar.

keng tarqalgan. Hayvonlar orasida puma, otselot, bugʻu, maymunlar, alligator, koʻplab kolibri va toʻtiqushlarmavjud. Mamlakat va butun Markaziy Amerikaning eng katta koʻli — Nikaragua koʻlidauzunligi 2—3 m boʻlgan chuchuk suv akulalari va qilichbaliqlaruchraydi. Buning sababi shundaki, ilgari bu koʻlham Nikaraguaning boshqa yirik koʻllari kabi dengiz koʻrfazi boʻlgan. Keyinchalik tektonik faollik natijasida koʻlni okeandan ajratib turuvchi Tinch okeani pasttekisligi shakllangan. Shuningdek, koʻlga ikki daryo (Moreyra va Indelta) suvini olib keluvchi 74 metrli Nikaragua sharsharasi ham quyiladi.

Nikaraguaning milliy qushi — qoʻngʻir momot (ispancha guardabarranco) momotlar oilasiga mansub qush.

Qoʻriqlanadigan hududlar

Nikaraguada 79 ta qoʻriqlanadigan hudud mavjud, ular 22 422 km²maydonni egallaydi. Bu mamlakat hududining taxminan 17,3 % ini tashkil etadi. Nikaragua qoʻriqxonalari davlat muhofazasida. Muhofaza etiladigan hududlar milliy tizimini (ingl. National System of Protected Areas, SINAP) Nikaraguaning Atrof-muhit va tabiiy resurslar vazirligi (ingl. Ministry of the Environment and Natural Resources, MARENA) boshqaradi.

Iqlim

Tropik, passat shamollari taʼsiridagi iqlim. Quruq davrda (martdan maygacha) oʻrtacha kunduzgi harorat 24—32 °C. Iyun–oktabr oylarida yomgʻir yogʻishi mumkin, oʻrtacha kunduzgi harorat 26—28 °C. Tinch okeani sohili va markaziy tumanlarga sayohat qilish uchun eng qulay vaqt — qish boshidagi quruq va salqin davr. Atlantika sohiliga esa juda changli aprel va may oylaridan tashqari yilning istalgan vaqtida borish mumkin.

Aholi

Aholining yosh-jins piramidasi , 2020-yildagi Nikaragua aholisi

Aholi sonining oʻzgarishi: 1,6 mln (1962); 3,4 mln (1988); 4,91 mln (2000); 6,1 mln (2015-yil iyul).

Yillik oʻsish — 1,3 % (tugʻilish koeffitsiyenti — bir ayolga 2,5 tugʻilish).

Oʻrtacha umr davomiyligi — erkaklarda 69,6 yil, ayollarda 74 yil.

Immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 0,2 % (2007-yilgi baholash).

Etnik tarkib:

  • metislar 69 %
  • oq tanlilar 12 %
  • qora tanlilar, mulatlar va sambolar 14 %
  • tubjoy hindular 5 %

Rasmiy til — ispan tili, shuningdek, tubjoy hindular tillari (1,7 %) ham ishlatiladi. Afrikalik kelib chiqishli nikaragualiklar va sharqiy sohil hindulari orasida ingliz tilining Vest-Indiya variantiga xos mahalliy sheva (0,8 %) tarqalgan.

Aholining savodxonlik darajasi — 78,0 % (2010-yilgi baholash; 15 yoshdan kattalar orasida savodsizlar ulushi).

Tadqiqot markazi Pew Research Center maʼlumotlariga koʻra, 2010-yilda Nikaraguada 4,97 mln xristianyashagan; ular mamlakat aholisining 85,9 % ini tashkil etgan. J. G. Meltonning «Dunyo dinlari» ensiklopediyasi J. G. Melton 2010-yilda xristianlar ulushini 96 % (5,597 mln) deb baholaydi.

Mamlakatda xristianlikning eng yirik yoʻnalishi — katoliklik , 58,5 %. Keyingi oʻrinlarda yevangelistlar 21,6 % (Xudo assambleyalari, Xudo cherkovi va baptistlar), Moraviya birodarlari — 1,6 % ( Atlantika sohilining), Yahova shohidlari — 0,9 %, boshqalar — 1,7 %, ateistlar — 15,7 % (2005-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlari). Poytaxt Managuada 2009-yilda Nikaraguadagi birinchi masjidqurildi. Managuadagi Islom madaniyati assotsiatsiyasiga muntazam ravishda taxminan 320 nafar erkak tashrif buyuradi.

Nikaragua aholisi tabiiy oʻsishi

2014-yilgi «Genetika va molekulyar biologiya jurnali»da chop etilgan tadqiqotga koʻra, nikaragualiklarning 69 foizi yevropalik, 20 foizi afrikalik, 11 foizi esa tubjoy xalqlar ajdodlariga ega. Yaponiyada oʻtkazilgan «Amerika demografiyasidagi genom tarkibiy qismlari» tadqiqoti nikaragualiklarning oʻrtacha kelib chiqish tarkibi 58—62 % yevropalik, 28 % tubjoy amerikalik va 14 % afrikalik ekanini, Yaqin Sharq hissasi esa juda kichikligini koʻrsatdi. AQSH Markaziy razvedka boshqarmasining «Jahon faktlari kitobi»dagi genetik boʻlmagan maʼlumotlarga koʻra, Nikaraguaning 5 966 798 kishilik aholisining 2016-yilgi tarkibi taxminan 69 % metislar, 17 % oq tanlilar, 5 % tubjoy amerikaliklar va 9 % qora tanlilar hamda boshqa irq vakillaridan iborat. Migratsiya shakllari oʻzgargani sayin bu nisbatlar ham oʻzgaradi. 2013-yil holatiga koʻra, aholining 58 % i shaharlarda yashaydi.

Poytaxt Managua — 1 042 641 nafar aholisi bilan 2016-yilda eng yirik shahar boʻlgan. 2005-yilda Tinch okeani, Markaziy va Shimoliy mintaqalarda 5 milliondan ortiq, Karib mintaqasida esa 700 000 kishi yashagan.

Dunyoning turli mamlakatlaridan, jumladan AQSH, Kanada, Tayvan va Yevropadan biznes, sarmoya kiritish yoki nafaqaga chiqqach yashash maqsadida kelayotgan muhojirlar jamoasi kengaymoqda. Ularning aksariyati Managua, Granada va San-Xuan-del-Surda istiqomat qiladi.

Davlat va siyosiy tuzum

Davlat boshqaruvi — prezidentlik respublikasi. Davlat va hukumat rahbari — Nikaragua prezidentiboʻlib, 6 yil muddatga saylanadi.

2009-yil oktabrda Nikaragua Oliy sudi Konstitutsiyaning prezidentlikni birgina 5 yillik muddat bilan cheklovchi moddasini bekor qildi. Bu SMOF yetakchisi Daniel Ortegaga 2011-yilgi saylovlarda qayta nomzod qoʻyish va gʻalaba qozonish imkonini berdi. Oliy sud qarori va Orteganing qayta saylanishi qonuniy muxolifatning keskin tanqidiga hamda 1980-yillardagi kontrasga oʻxshash qurolli yashirin harakatning paydo boʻlishiga sabab boʻldi.

Qonun chiqaruvchi organ — bir palatali Milliy assambleya boʻlib, 92 deputatdan iborat. 90 deputat umumiy toʻgʻridan-toʻgʻri ovoz berish yoʻli bilan 5 yil muddatga saylanadi; ularning 20 nafari umummilliy roʻyxat, 70 nafari esa saylov okruglari va avtonom mintaqalardan saylanadi. Oldingi besh yil davomida hokimiyatda boʻlgan prezident hamda soʻnggi saylovda gʻolibdan keyin eng koʻp ovoz olgan prezidentlikka nomzod ham deputat hisoblanadi.

6-noyabr 2011-yilgi saylov natijalariga koʻra Milliy assambleyada oʻrin olgan siyosiy partiyalar:

(Ovoz berish natijalariga koʻra sandinistlar 62 mandat, mustaqil liberallar 26 mandat olgan, ammo ularning prezidentlikka nomzodlari ham deputat boʻlgan.)

Milliy assambleyada 20 ga yaqin qonuniy partiya vakillari yoʻq.

2024-yil noyabrda hukumat davlat boshqaruviga keng koʻlamli oʻzgarishlar kirituvchi qisman konstitutsiyaviy islohotni taqdim etdi. Islohot Nikaraguani inqilobiy sotsialistik davlat deb belgiladi, Sandinistlar milliy ozodlik fronti bayrogʻini milliy ramz sifatida tan oldi, Konstitutsiyada belgilangan «xavfsizlik, tinchlik va farovonlik tamoyillari»ni buzishni taqiqladi hamda mamlakat ichida yoki undan tashqarida boʻlishidan qatʼi nazar, bunga qarshi chiqqanlarni «vatan xoinlari» deb eʼlon qildi. Islohot prezident vakolatlarini ham kengaytirib, qonun chiqaruvchi, sud va ijro etuvchi hokimiyat kabi «davlat organlari» bilan faoliyatni «muvofiqlashtira» oladigan hamrais prezidentlik tizimini oʻrnatdi. Boshqa oʻzgarishlar orasida prezidentlik muddati 5 yildan 6 yilga uzaytirildi, Milliy politsiyani qoʻllab-quvvatlovchi «yordamchi organ» sifatida koʻngilli fuqarolik politsiyasi tashkil etildi, shuningdek, «jamoat tartibi» va konstitutsiyaviy tamoyillarni «buzadigan» har qanday chiqish yoki diniy marosimlar cheklab qoʻyildi.

Islohot Amerika davlatlari tashkiloti (ADT) va muxolifat arboblari tomonidan repressiv amaliyotlarni rasman qonuniylashtirish, hokimiyatni tiyib turish va muvozanat mexanizmlarini yoʻqotish hamda «ikki boshli diktatura» oʻrnatish sifatida keng tanqid qilindi. Uni «inson huquqlarining eng qoʻpol buzilishi» deb qoralashdi, chunki «gap konstitutsiya haqida bormoqda». ADT islohotni «noqonuniy» va «er-xotin diktaturasini institutlashtirishning notoʻgʻri shakli» deb atadi. Urugvaydagi Diálogo Político kabi boshqa nashrlar ham islohotlarni totalitar hukumat oʻrnatish deb qoraladi.

Qurolli kuchlar

Nikaragua qurolli kuchlari tarkibiga Harbiy-havo kuchlari, harbiy-dengiz kuchlari va quruqlik qoʻshinlari kiradi. Harbiy xizmatchilar umumiy soni taxminan 14 000 kishi deb baholanadi. Harbiy budjet 85 million dollar yoki mamlakat xarajatlarining taxminan 0,7 % ini tashkil qiladi. Asosan sovet va Rossiya qurollari, shuningdek, Buyuk Britaniya, Fransiya va Turkiya harbiy texnikasi mavjud.

Iqtisodiyot

Nikaragua asosan agrar iqtisodiyotga ega mamlakat boʻlib, Gʻarbiy yarimshardagi eng qashshoq davlatlardan biri (Markaziy Amerikada undan faqat Gonduras va Gaiti qashshoqroq). 2009-yilda aholi jon boshiga xarid qobiliyati pariteti boʻyicha YIM — 4800 dollar (dunyoda 168-oʻrin). Rasmiy kambagʻallik chegarasidan past yashovchilar ulushi — 48 % (2005). Ishsizlik — 8,2 % (2009). Davlat qarzi — YIMning 17 % i.

Qishloq xoʻjaligida (YIMning 17,5 % i, band aholining 29 % i) quyidagilar yetishtiriladi: qahva, banan, qamish shakari, paxta, guruch, makkajoʻxori, tamaki, soya.

Sanoat (YIMning 26,5 % i, bandlarning 19 % i) — qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, ichimliklar tayyorlash, toʻqimachilik va poyabzal ishlab chiqarish, neft mahsulotlarini qayta ishlash, yogʻoch tilish korxonalari.

Xizmat koʻrsatish sohasi — YIMning 56 % i, band aholining 52 % i.

Energetika holati muammolardan biridir. Elektr energiyasining 84 % i issiqlik elektr stansiyalaridaishlab chiqariladi, holbuki 1990-yilda elektr energiyasining yarmi geotermal elektr stansiyalarida va gidroelektr stansiyalaridaishlab chiqarilgan edi. Neft narxining yuqoriligi tufayli energiya ishlab chiqarishning bunday tuzilishi inflyatsiyaga va iqtisodiy oʻsishning sekinlashishiga olib keladi (2007-yilda inflyatsiya 16,88 %, YIM oʻsishi esa atigi 3,7 % boʻlgan). Eng tez oʻsayotgan iqtisodiy tarmoqlar — bank sohasi, qurilish, oziq-ovqat sanoati, turizm va toʻqimachilik.

Transport

Transport vositalari va yoʻllarning katta qismi mamlakat gʻarbida jamlangan. Avtomobil yoʻllari jadal qurilishi 1940-yillarda boshlangan; hozir ularning mamlakatdagi umumiy uzunligi taxminan 30 ming km, aksariyati qattiq qoplamasiz. Sharqiy sohilda yilning oʻn ikki oyidan toʻqqizi yomgʻirli mavsum boʻlgani, qattiq qoplamali yoʻllar esa deyarli yoʻqligi sababli yilning koʻp qismida sharqiy sohil gʻarbiy qismdan transport jihatidan uzilib qoladi. Mahalliy aholi harakatlanish uchun sharqda koʻp boʻlgan daryolardan foydalanadi. «La Kostenya» milliy aviakompaniyasi poytaxtdagi «Augusto Sesar Sandino» aeroportidan ichki reyslarni amalga oshiradi; shu aeroportdan xorijiy tashuvchilarning xalqaro reyslari ham qatnaydi. Asosiy dengiz porti — Korinto Tinch okeani sohilida joylashgan. Mamlakat savdosining katta qismi Atlantika mamlakatlari bilan boʻlgani uchun qoʻshni davlatlarning Atlantika sohilidagi portlaridan — Kosta-Rikadagi Limon va Gondurasdagi Puerto-Lempir portlaridan foydalanishga toʻgʻri keladi. Ichki quruqlikdagi transport aloqalari holati va suv chuqurligining yetarli emasligi Nikaraguaning Atlantika sohilidagi mavjud portlari, masalan, Blufildsdan foydalanishni cheklaydi. Manki-Poyntdagi chuqur suvli port esa hozircha faqat loyiha hisoblanadi.

Tashqi savdo

2017-yil eksporti — 5,34 mlrd dollar. 2017-yil importi — 7,86 mlrd dollar.

Asosiy eksport mahsulotlari (2017) — toʻqimachilik mahsulotlari (28 %), izolyatsiyalangan simlar (12 %), qahva (9,7 %), oltin (8 %) va muzlatilgan mol goʻshti (5,7 %). Shuningdek, mevalar, yongʻoqlar, shakar, tamaki va qisqichbaqasimonlar eksport qilinadi.

Asosiy xaridorlar (2017) — AQSH (3,09 mlrd dollar), Meksika (340 mln dollar), Salvador (275 mln dollar), Kosta-Rika (154 mln dollar) va Gonduras (154 mln dollar).

Asosiy import mahsulotlari (2017) — mashinalar, uskunalar va elektronika (16,9 %), toʻqimachilik xomashyosi, mato va yarimtayyor mahsulotlar (16,2 %), kimyoviy mahsulotlar, jumladan dori vositalari (13 %), shuningdek, neft mahsulotlari, metallar va tayyor oziq-ovqat mahsulotlari.

Asosiy yetkazib beruvchilar (2017) — AQSH (1,75 mlrd dollar), Xitoy (1,16 mlrd dollar), Meksika (1,01 mlrd dollar), Gonduras (0,5 mlrd dollar) va Kosta-Rika (0,478 mlrd dollar).

Nikaraguaning tashqi qarzi — 4,7 mlrd dollar (2009-yil oxiri).

Milliy valyuta — oltin kordoba. Rasmiy valyuta kursi — 36,8 oltin kordoba 1 AQSH dollariga teng.

Nikaraguaning tashqi savdo balansi manfiy (import eksportdan 1 mlrd dollardan koʻproqqa oshadi). Buning asosiy sabablari, bir tomondan, 90-yillarning oʻrtalaridan beri milliy valyutaning yuqori kursi yordamida inflyatsiyaga qarshi kurash siyosati, boshqa tomondan esa shu siyosatning moddiy asosini tashkil etuvchi Xalqaro valyuta jamgʻarmasi (XVJ)valyuta kreditlaridir (2006-yilda Nikaraguaning valyuta zaxiralari 869 mln dollarga yetgan).

Natijada 1994—2004-yillarda kordobaning samarali kursi 2,5 baravar oshdi, bu eksport mahsulotlari narxining keskin koʻtarilishi va import narxlarining ancha pasayishiga olib keldi. Qahva yetishtirish kabi anʼanaviy ishlab chiqarish tarmoqlari soʻnggi yillarda jahon bozorida qahva narxi oshganiga qaramay, milliy valyutaning nomuvofiq kursi tufayli qisqarish tendensiyasini boshdan kechirmoqda.

Pul

Nikaraguaning pul birligi — kordoba. 1 kordoba = 100 sentavo. 1 AQSH dollari taxminan 36 kordobaga teng (2022-yil noyabr).

Valyutani banklardan yoki ayirboshlash shoxobchalaridan birida almashtirish mumkin. Deyarli hamma joyda dollar bilan ham toʻlash mumkin. Mamlakatda yevro faqat banklarda qabul qilinadi. Kredit kartalari deyarli hamma joyda toʻlovga qabul qilinadi.

Giperinflyatsiya, 1980-yillar
20 minglik, 20 Nikaragua kordobasidan, 1987 100 minglik, 1989-yil, 100 kordobadan 1985
50 minglik, 50 Nikaragua kordobasidan, 1987 500 minglik, 1990-yil, 20 kordobadan 1985
10 minglik, 1989-yil, 10 kordobadan 1985 Bir million 1990-yilda 1000 kordobadan 1985

1980—1990-yillarda Nikaraguada 1979-yil oxirida hokimiyatga kelgan chap qanot «sandinistlar» va «kontras» harakati oʻrtasida amalda «eʼlon qilinmagan urush» davom etdi. Kontrasni ochiqdan-ochiq AQSH.

qoʻllab-quvvatladi. Harbiy xarajatlarning ortishi, kontrasning janglari va diversiyalari oqibatidagi zarar va vayronagarchilik tez giperinflyatsiyaga sabab boʻldi: 1988-yilda u oʻttiz ming foizga yetdi.

Natijada bir necha yil davomida oldingi yillarda chiqarilgan banknotlarga ularning nominal qiymatini minglab va oʻn minglab marta oshiruvchi ustbosmalar tushirildi.

500 minglik, 1000 Nikaragua kordobasidan, 1987-yil

Ustbosmalar oddiy qora bosma boʻyoq bilan (bir rangda) 1987—1991-yillarda Nikaragua banknotlariga — kordobaning 1979 va 1985-yilgi namunalariga bosilgan.

Bunday ustbosmalar koʻpincha juda sifatsiz bajarilgan: banknotning faqat bir tomoniga, qiyshiq yoki teskari (ostin-ustun) bosilgan yoxud izi yaxshi chiqmagan.

Ularni qalbakilashtirish oson boʻlgani uchun bunday ustbosmali soxta pullar keng tarqalgan.

Foydali qazilmalar

Oltin, kumush, mis, volfram, qoʻrgʻoshin, rux, nikel, simob oz miqdorda uchraydi, dengiz shelfida esa neft va gazmavjud; hozir gʻarb kompaniyalari ularni qazib olish huquqini qoʻlga kiritishga urinmoqda. Ammo qoʻshni mamlakatlarning, ayniqsa rivojlangan kurort-turizm sohasiga ega Kosta-Rikaningekologik xavotirlari va ayrim neft konlariga bevosita taalluqli chegara nizolari bunga toʻsqinlik qilmoqda.

Tashqi siyosat

Nikaragua prezidenti Daniel Ortega Rossiya prezidenti Dmitriy Medvedevbilan. Moskva, 2008-yil

XX asrning ikkinchi yarmida SSSRtaʼsiri kuchaygani sababli Nikaraguada chap qanot gʻoyalar keng tarqala boshladi. Bu esa oʻz navbatida diktator Somosa rejimini qoʻllab-quvvatlagan AQSH bilan ziddiyatga olib keldi.

Hozirgi vaqtda[qachon?] Nikaraguada Amerikaga qarshi harakat kuchaymoqda va bu mamlakatning Kuba, Venesuela, Boliviya hamda boshqa davlatlar bilan yaqinlashishiga olib keldi. Soʻnggi vaqtlarda[qachon?]AQSH harbiylarining harakatlari (Iroq, Afgʻoniston va boshqalar) tufayli Nikaragua rahbariyatida Rossiyaga xayrixoh kayfiyat kuchaya boshladi. Bunga SSSR hukumati sovetparast rejimni saxovat bilan qoʻllab-quvvatlagani haqidagi xotiralar ham turtki boʻldi. SSSR parchalanayotgan paytda Nikaraguaning SSSR oldidagi qarzi taxminan 3,5 mlrd AQSH dollarini (har bir nikaragualikka qariyb 1000 dollar) tashkil qilgan. Rossiya qarzning hammasini bosqichma-bosqich kechib yubordi.

Nikaraguaning tashqi siyosati mamlakat prezidenti va Daniel Ortegayetakchilik qiladigan Sandinistlar milliy ozodlik frontifaoliyati bilan bevosita bogʻliq; Ortega 2006-yilgi prezident saylovlarida gʻalaba qozongan. Hokimiyatga kelganidan beri u tashqi siyosat yoʻnalishiga bir qator oʻzgartirishlar kiritdi, ammo oldingi liberal hukumat davridagi ayrim yoʻnalishlar oʻzgarishsiz qoldi. Avvalgi maʼmuriyat kabi sandinistlar rahbariyati ham keng koʻlamli tashqi yordamni mamlakat iqtisodiy omon qolishining zarur sharti deb biladi. Ortega AQSH va boshqa yirik xalqaro donorlarning yangi moliyaviy yordamni kafolatlovchi barcha shartlarini qabul qildi. Nikaraguaning asosiy donorlari — AQSH, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya va Tayvan.

AQSH Nikaragua ichki bozoridagi asosiy raqobatchi boʻlib qolayotgani va mamlakat tovar aylanmasining qariyb 24 % ini tashkil etgani sababli u bilan munosabatlar sovuq. Asosiy siyosiy hamkorlar Lotin Amerikasi sotsializmi mamlakatlari — Venesuela — Kuba — Boliviya, shuningdek, Ekvador.

BMTning eng yuqori sud organi — Xalqaro sud 2012-yil noyabrda Kolumbiya va Nikaragua oʻrtasidagi Karib havzasidagi bahsli orollar boʻyicha 10 yildan oshiq davom etgan nizoni koʻrib chiqib, orollar Kolumbiyaga tegishli degan qaror chiqardi. Shu bilan birga, dengiz chegarasini oʻzgartirib, Nikaraguaning hududiy suvlarini kengaytirdi. Bu haqda BBC xabar bergan. ArxipelagKolumbiya sohilidan taxminan 775 km, Nikaraguadan esa 230 km uzoqlikda joylashgan. Sud qarorida Ronkador, Kitasuenyo, Serrana, Serranilya, Baxo-Nuevo, Kayo-Bolivar va Albukerke orollari, shuningdek, ularning atrofidagi suvlar va dengiz tubi Kolumbiyaga tegishli ekani aytilgan. Nikaraguaning hududiy suvlari kengaygani mamlakatga baliqchilik koʻlamini oshirish va neft hamda gaz konlaridan foydalanish imkonini berishi mumkin. Qarorda u Kosta-Rika va Gondurasning.

hududiy suv chegaralariga taʼsir qilmasligi ham taʼkidlangan. Nikaragua Kosta-Rika bilan San-Xuan.

12-oktabr 2022-yilda Nikaragua Rossiyani uning Ukrainaga bostirib kirishi.

Maʼmuriy-hududiy boʻlinish

Nikaragua departamentlari

Mamlakat hududi 15 departament va 2 avtonom mintaqaga boʻlingan.

T/r Departament Maʼmuriy markaz Maydon,
km²
Aholi,
kishi (2012)
Zichlik,
kishi/km²
1 Boako Boako 4 176,68 174 682 41,82
2 Karaso Xinotepe 1 081,40 186 898 172,83
3 Chinandega Chinandega 4 822,42 423 062 87,73
4 Chontales Xuigalpa 6 481,27 182 838 28,21
5 Esteli Esteli 2 229,69 220 703 98,98
6 Granada Granada 1 039,68 200 991 193,32
7 Xinotega Xinotega 9 222,40 417 372 45,26
8 Leon Leon 5 138,03 404 471 78,72
9 Madris Somoto 1 708,23 158 020 92,51
10 Managua Managua 3 465,10 1 448 271 417,96
11 Masaya Masaya 610,78 348 254 570,18
12 Matagalpa Matagalpa 6 803,86 542 419 79,72
13 Nueva-Segoviya Okotal 3 491,28 243 014 69,61
14 Rivas Rivas 2 161,82 174 589 80,76
15 San-Xuan San-Karlos 7 473 95 596 12,79
16 Shimoliy Atlantika (avtonom) Puerto-Kabesas 33 105,98 453 541 13,70
17 Janubiy Atlantika (avtonom) Blufilds 27 260,02 369 254 13,55
Jami120 339,546 071 04550,45

Izoh: qolgan 9 150 km² suv havzalariga (ayniqsa Nikaragua koʻliga va Managua koʻliga).

Bayramlar

Nikaraguaning har bir aholi punkti yiliga bir marta oʻz homiy farishtasi kunini — «fiesta patronal»ni nishonlaydi.

Mamlakatga kirish qoidalari

2009-yildan boshlab Nikaragua Rossiya, Belarus, Ukraina va dunyoning yana 70 mamlakati fuqarolari uchun viza talabini bekor qildi. Mamlakatga kirishda 10 dollar, uchib ketishda esa 35 AQSH dollarimiqdorida aeroport yigʻimi toʻlanishi kerak, agar bu yigʻim aviachipta narxiga kiritilmagan boʻlsa. Emlanganlik sertifikati talab etilmaydi. Uy hayvonlarini olib kirish va olib chiqishda tegishli hujjatlarni koʻrsatish hamda olib kirish/chiqish ruxsatnomasi uchun 20 dollar toʻlash kerak. Quyidagilarni olib kirishga ruxsat etiladi: 200 dona sigaretyoki 50 dona sigarayoki 500 g tamaki, 3 l spirtli ichimlik, 2 kg konfet yoki shokolad. Shuningdek, mini-kompyuter, durbin, foto, audio va video texnikadan har bir turidan bittadan olib kirish mumkin.

Oshxona

Mahalliy aholi guruch va mahalliy sabzavotlardan tayyorlangan taomlarni isteʼmol qiladi; goʻshtli taomlar orasida iguanalarham isteʼmol qilinadi. Mehmonxona va restoranlarda sayyohlarga asosan dengiz mahsulotlaridan tayyorlangan taomlar taklif etiladi. Nikaraguaning eng mashhur alkogolli ichimligi — Flor de Kanyaromi boʻlib, butun dunyoga eksport qilinadi.

Anʼanalar

Nikaraguaning har bir aholi punkti yiliga bir marta oʻz homiy farishtasi kunini — «fiesta patronal»ni nishonlaydi. Shunday bayramlardan birida, masalan, yanvar oyida San-Sebastyanda yoki iyul oyida Santyagodaboʻlib oʻtadigan tantanalarda rang-barang folklor tomoshalari va niqobli yurishlarni koʻrish mumkin.

Adabiyot

  • Elizabet Dor. «Zamonaviylik afsonalari: Nikaraguada peonaj va patriarxat» (Myths of Modernity: Peonage and Patriarchy in Nicaragua). Darem, Shimoliy Karolina: Dyuk universiteti nashriyoti, 2006.
  • T. Vladimirskaya, S. Vladimirskiy. «Nikaragua: inqilob va qoʻshiq». — Moskva: Rossiya Fanlar akademiyasi Lotin Amerikasi instituti, 2009.
  • Viktoriya Gonsales-Rivera. «Inqilobdan oldin: Nikaraguada ayollar huquqlari va oʻng qanot siyosati, 1821—1979». Universitet-Park (Pensilvaniya): Pensilvaniya shtati universiteti nashriyoti, 2011.
  • Nikaragua — Markaziy Amerikadagi respublika // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jildda (82 jild va 4 qoʻshimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.

Havolalar