Urugvay haqida

Urugvay Sharqiy Respublikasi
isp. República Oriental del Uruguay
Shior: «Libertad o Muerte
(ispanchadan isp. — «Ozodlik yoki o‘lim»)»
Madhiya: «Orientales, la Patria o la Tumba»
Уругвай на карте
Urugvay xaritada
Mustaqillik sanasi 25-avgust 1825-yil (quyidagidan: 
Braziliya imperiyasi)
Rasmiy til de-yure mavjud emas,
de-fakto Urugvay ispan tili
Poytaxt Montevideo
Eng yirik shaharlar Montevideo, Salto, Syudad-de-la-Kosta, Paysandu, Las-Pyedras, Rivera, Maldonado, Takuarembo, Melo, Mersedes
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Davlat tuzilishi unitar davlat
Prezident Yamandu Orsi
Vitse-prezident Karolina Kosse
Hududi
 • Jami 176 215 km² (dunyoda 88-o‘rin)
 • suv yuzasining ulushi, % 1,5
Aholisi
 • Baholash (2023) 3 499 451 kishi (132-o‘rin)
 • Zichligi 19,5 kishi/km² (206-o‘rin)
YaIM (XQP)
 • Jami (2024) 107,946 mlrd AQSH dollari (98-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 30 170 AQSH dollari (62-o‘rin)
YaIM (nominal)
 • Jami (2024) 82,605 mlrd AQSH dollari (77-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 23 088 AQSH dollari (49-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▲ 0,830 (juda yuqori; 52-o‘rin o‘rin)
Aholi nomi urugvaylik erkak, urugvaylik ayol, urugvayliklar
Valyuta Urugvay pesosi (kodi UYU, 858)
Internet domeni .uy
ISO kodi UY
Telefon kodi +598
Vaqt mintaqasi -3
Yo‘l harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Urugvay xaritasi

Urugvay (isp. Uruguay), rus tilida qabul qilingan rasmiy nomi — Urugvay Sharqiy Respublikasi (maʼnosi: Urugvay daryosining sharqiy sohilidagi respublika Urugvay daryosi; isp. República Oriental del Uruguay [reˈpuβlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwai]) — davlat janubi-sharqiy qismida joylashgan Janubiy Amerika, Atlantika okeanisohilida. Shimolda Braziliyabilan, g‘arbda esa Argentinabilan chegaradosh, sharq va janub tomondan Atlantika okeanisuvlari bilan yuviladi. Quruqlikdagi chegaralar uzunligi 1564 km, qirg‘oq chizig‘i esa 660 km.

2022-yil holatiga ko‘ra, AQSH Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobibaholashicha, Urugvay aholi soni bo‘yicha dunyoda 132-o‘rindagi davlat (3 407 213 kishi). Qonunchilikda davlat tili belgilanmagan, ammo ispan tili hamma joyda ishlatiladi. 2021-yilda diniy eʼtiqod bo‘yicha katoliklar — 44,8 % ni tashkil etgan, aholining 44,5 % qismi esa dinga eʼtiqod qilmagan.

Aʼzosi: BMT, MERKOSUR, JST. Unitar davlat, prezidentlik respublikasi. Prezident 1-mart 2025-yildan — Yamandu Orsi.

Poytaxti va eng yirik shahri — Montevideo, boshqa yirik shaharlari — Salto, Syudad-de-la-Kosta, Paysandu, Las-Pyedras va boshqalar.

Urugvay Chili, Kosta-Rika va Panama bilan bir qatorda Lotin Amerikasining eng demokratik, korrupsiyadan xoli, xavfsiz va boy davlatlaridan biri hisoblanadi. Urugvayda bir jinsli nikohlar, fohishalik, abortlar, evtanaziya; uni qonuniylashtirgan dunyodagi dastlabki mamlakatlardan biri — kannabis. Mamlakat reytingda 13-o‘rinni egallaydi ( Kanada va Lyuksemburg) — jahon demokratiyasi reytingida.

Etimologiyasi

Mamlakatning rasmiy nomi — «Urugvay Sharqiy Respublikasi». Dastlab hozirgi Urugvay hududi Ispaniyaning Rio-de-la-Platagubernatorligi tarkibiga kirgan va 1815-yilgacha «Sharqiy sohil», undan so‘ng esa «Sharqiy provinsiya» deb atalgan alohida provinsiya bo‘lgan. 1828-yilda ushbu provinsiya mustaqilligini eʼlon qildi, ikki yil o‘tgach esa «Urugvay Sharqiy Respublikasi» nomini oldi. Mamlakat nomining so‘nggi so‘zi gidronimbo‘lib, shu nomdagi daryonomidan kelib chiqqan va mahalliy hindularning (tupi tillari) tiliga borib taqaladi. Undagi «guay» qismi «daryo» degan maʼnoni bildiradi, «Uru» esa guarani tilida bir necha qush turining umumiy nomidir. Ayrim mualliflar uni «qur xo‘rozi» deb talqin qiladi, shuningdek, «rang-barang qushlar daryosi» deb tarjima qilish ham mumkin. «Sharqiy» so‘zi mamlakatning sharqiy joylashuvini anglatadi — Urugvay daryosi va La-Plata.

Tabiiy-geografik tavsifi

Urugvay hududining sunʼiy yo‘ldoshdan olingan tasviri

Umumiy maʼlumotlar

Urugvay Janubiy Amerika ning sharqiy sohilida, Urugvay va Parana daryolari Atlantika okeani ga estuariy — La-Plata orqali quyiladigan joy yaqinida joylashgan. Geografik koordinatalari : janubiy kenglikning 30°5 — 35° va g‘arbiy uzunlikning 53°15 — 58°25 oralig‘ida. Urugvay qitʼaning Surinamdan keyingi eng kichik ikkinchi mamlakatidir. Uning maydoni 176 215 km²bo‘lib, shundan 1200 km² suv hududi, qolgan 175 015 km²quruqlikdir. Umumiy maydoni bo‘yicha mamlakat dunyoda 91-o‘rinni.

egallaydi. Urugvay janubi-g‘arb va g‘arbda Argentina, shimol va sharqda Braziliya bilan chegaradosh. Janubi-sharqdan mamlakatni Atlantika okeanisuvlari yuvib turadi. Argentina bilan chegara uzunligi 541 kilometr. Chegara to‘g‘risidagi shartnoma 1975-yilda uzil-kesil imzolangan; bu qitʼadagi amalda birinchi va huquqiy jihatdan oxirgi belgilangan chegara edi. Braziliya bilan chegara uzunligi 1050 kilometr, umumiy quruqlikdagi chegara 1591 kilometr, qirg‘oq chizig‘i 660 kilometr. Janubdagi tepalikli hududlar asta-sekin Argentina pampasi.

ning davomi bo‘lgan pasttekisliklarga o‘tadi. Urugvay sohillari past va tekis, laguna tipiga mansub.

Eng baland nuqtasi — Katedral tog‘i (Cerro Catedral), 514 m.

O‘ndan ortiq orolmavjud bo‘lib, ularning aksariyati qo‘riqxona va kurortlardan iborat.

Tarixi

Yevropaliklar kashf etishidan oldingi davr (mil. avv. 9000-yil — milodiy 1502-yil)

Gravyura «Rio-de-la-Plata hindulari», Xendrik Ottsenning sayohat jurnalidan

Paleoindeylar Urugvayga ikki bosqichda joylashgan. Birinchisi 11- va 10-ming yilliklar orasidagi ming yillikda — miloddan avvalgi davrda, ikkinchisi to‘qqizinchi ming yillikda — miloddan avvalgi davrda yuz bergan. Qadimgi odamlar makonlari, asosan, Rio-Negrodaryosining o‘rta oqimi havzasida, Urugvay daryosi vodiysida va Atlantika okeanisohilida joylashgan. Tosh davrida odamlar qo‘l chopqilari, va Fell. Taxminan 5000/4500-yillarda — miloddan avvalgi davrda keng asosli uchburchak shaklidagi uloqtirma nayza uchlari tarqalgan. Tekisliklarda odamlar, asosan, terimchilikbilan shug‘ullangan, uni ovchilik va baliqchilikbilan to‘ldirgan. Okean sohilida esa baliqchilik va ovchilik muhimroq bo‘lgan, odamlar asosan dengiz mollyuskalarini yig‘ishgan. Shu davrga kyokkenmedinglar (chig‘anoq uyumlari).

. Uchinchi ming yillikda — miloddan avvalgi davrda dafn marosimlari va boshqa urf-odatlar o‘tkazish uchun foydalanilgan tuproq uyumlari keng tarqalgan. Ular dumaloq yoki ellipssimon shaklda bo‘lib, uzunligi 40 metrgacha, balandligi 7 metrgacha yetgan. Ikkinchi ming yillik boshlarida — miloddan avvalgi davrda bunday yodgorliklar yirik manzilgohlar atrofida guruhlana boshlagan. Arxeolog D. D. Belyayevning fikricha, bu sardorlik boshqaruvlari (chiefdoms). XVI asrda — miloddan avvalgi davrda bog‘-poliz ekinlari — qovoq, makkajo‘xori, loviya, shuningdek, kannaildizpoyalarini yetishtirish boshlangan. Taxminan olti asr o‘tgach, Urugvay hududidagi odamlar sopol buyumlar tayyorlay va qoyatoshlarga rasmlarchiza boshlagan. Milodiy davr boshlarida Urugvayda uchta turli qabila — charrua, chana[ingl.] va guaraniyashagan. XVI asrda yevropaliklar bilan ilk uchrashuv vaqtida taxminan to‘qqiz ming charrua hamda olti mingga yaqin chana va guarani vakillari bo‘lgan.

Yevropaliklar tomonidan kashf etilishi, bosib olinishi va mustamlaka boshqaruvi (1502—1810)

Ernando Arias de Saavedra

Taxminan 1502-yilda ispan kemalari La-Plata hududida paydo bo‘lgan, biroq daryoning yuqori qismini qidirish va quyilish og‘ziga kirishga urinmagan. Faqat 14 yil o‘tib, 1516-yilda ispan dengizchisi Xuan Dias de Solis Rio-de-la-Plata yerlari tomon yevropaliklar ekspeditsiyasiga boshchilik qilgan, estuariy La-Plata estuariysiga yetib, hozirgi mamlakat poytaxtidan 113 kilometr sharqdagi, Montevideoyaqinida dastlabki manzilgohni barpo etgan. Ammo guarani hindulari yevropaliklarga faol qarshilik ko‘rsatdi. Butun asr davomida mahalliy aholi kelgindilarga ko‘plab hujumlar qildi, shu sababli ispanlar hukmronligi faqat rasmiy tusda bo‘ldi. Ispanlar La-Platada mustahkamlangan tayanch punktini faqat 1580-yillarga kelib, ikkinchi marta Buenos-Ayres.

ga asos solingach barpo qila oldi. 1603-yilda Rio-de-la-Plata gubernatori Ernando Arias de Saavedra Asunsonqalʼasini (hozirgi Paragvayhududida) barpo etib, ispanlarning mavqeyini mustahkamladi va yerlarni otlar uchun yaylovlar sifatida egallab oldi. Keyinchalik chorva faol olib kirildi va chorvachilik mustamlaka iqtisodiyotining asosiga aylandi. Biroq guaranilar qarshiligini birinchi bo‘lib portugallaryengdi; ular 1680-yilda Buenos-Ayres ro‘parasida Koloniya-del-Sakramentoshahriga asos soldi. Ispanlar 1726-yilda Montevideoga asos soldi, 1750-yilga kelib mintaqani bo‘ysundirdi va 26 yildan so‘ng uni Rio-de-la-Plata gubernatorligi tarkibiga kiritdi.

XIX asr boshida mintaqa « Buyuk Britaniya», Ispaniya, Portugaliya va mustamlaka kuchlari o‘rtasidaArgentina—–Braziliya–Urugvay» mintaqasidagi ustunlik uchun kurash maydoniga aylandi. Inglizlarning 1806 va 1807-yillarda mintaqani egallashga bo‘lgan ikki urinishi qaytarildi.

Mustaqillik uchun kurash (1810—1830)

Xose Artigas portreti. Muallifi — Xuan Manuel Blanes

Ispaniyadan mustaqillik uchun harakat va urush yetakchisi Xose Artigas (1764—1850) edi. Dastlab u mustamlaka qo‘shinida Ispaniya, Portugaliya va Braziliyamanfaatlarini himoya qilib jang qilgan. 1810-yilda Amerikadagi ispan mustamlakalarining mustaqillik urushiboshlanishi bilan Rio-de-la-Plata gubernatorligida ikki guruh — qirol tarafdorlari va ajralib chiqish tarafdorlari yuzaga keldi. Ikkinchisiga kreollarboshchilik qildi. May oyida «Janubiy Amerikaning Birlashgan provinsiyalari» deb nomlangan davlat barpo etildi. Hozirgi Urugvay hududida o‘sha paytda taxminan 30 ming kishi yashar, ular ispanlarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan edi. Shu vaqtda Artigas ham inqilobchilar tomoniga o‘tdi, unga podpolkovnik unvoni va 180 peso maosh berildi. 1811-yilda Las-Pyedras jangibo‘lib o‘tdi. Unda Artigas ispanlarni mag‘lub etib, mamlakatning bo‘lajak poytaxti tomon yurish qildi. Ammo o‘sha paytda Urugvay ustidan hukmronlik qilishni istagan La-Plata hukumati bilan til biriktirish yuz berdi va Artigas Entre-Riosga chekinishga majbur bo‘ldi. Biroq keyingi yilning oktabrida qamal qayta boshlandi. 1813-yilda Tres-Kruses da bo‘lib o‘tgan kongressda yangi konstitutsiya qabul qilindi. Argentinaliklar unda sobiq unitar davlat— isyon ko‘targan barcha hududlarini birlashtiruvchi vitse-qirolliktuzishni talab qildi. Artigas esa ko‘proq federalistik , Qo‘shma Shtatlar andozasidagikonstitutsiyani ilgari surdi, ammo uning tarafdorlari majlisga kiritilmadi.

O‘ttiz uch sharqlikning qasamyodi. Xuan Manuel Blanes kartinasi

1814-yil yanvarida Artigas hokimiyatning haddan ziyod markazlashuvidan qo‘rqib, Montevideo qamalini to‘xtatdi. Bunga javoban Xervasio de Posadas uni qonundan tashqari deb eʼlon qildi va uning boshi uchun mukofot tayinladi. Biroq hozirgi tarixshunoslikda eng radikal qarashdagilardan boshqa tarixchilar qo‘mondonning harakatlarini oqlaydi. Bahslarning zamirida iqtisodiy masalalar yotardi. 20-iyun 1814-yilda Montevideo Artigas qo‘shinlariga taslim bo‘ldi va ispanlar Rio-de-la-Platadan batamom chiqarib yuborildi. 1814-yilda Artigas «Erkin xalqlar ligasi»ga asos soldi va federalizmuchun kurashni davom ettirdi. 1815-yilda esa u de Posadas kuchlarini Guayabos jangida[frans.]mag‘lub etdi. O‘sha yili u «o‘sha davrning eng ilg‘or va sharafli» agrar islohotini amalga oshirdi. Rio-de-la-Plata tomoni holdan toydirish urushini olib bordi. Uning hukumati portugallar bilan kelishdi, ular esa uzoq vaqtdan beri bahsli deb hisoblagan yerlarga bostirib kirdi. 1817-yilda bu yerlar bosib olindi. 1820-yilda Artigas eng og‘ir mag‘lubiyatiga uchradi va portugallar hududni anneksiya qildi. Artigasning o‘zi surgun qilindi. Bir yil o‘tib, portugallar provinsiyani mustamlaka Braziliya tarkibiga « Sisplatina.

» nomi bilan kiritdi. Anneksiyaga qarshi bo‘lgan urugvayliklar Braziliya hududiga Argentinadan bostirib kirib, hatto provinsiyani o‘z mulki deb daʼvo qilgan. 1825-yilda ular mustaqillikni eʼlon qildi va keyingi uch yil davomida faol jang qildi. Nihoyat, 1828-yilda inglizlar vositachiligida tomonlar sulhga kelishdi, Argentina provinsiyaga daʼvosidan voz kechdi. 1830-yilda ilk konstitutsiyaqabul qilindi va mamlakat to‘liq mustaqillikka erishdi.

XIX asr (1830—1903)

Tuyuti jangi, «Uchlar ittifoqi urushi»ning eng yirik janglaridan biri. Rassom — Kandido Lopes

Mustaqillikka erishilgandan keyingi ilk asr Urugvay uchun siyosiy notinchliklar, larzalar va tartibsizliklar davri bo‘ldi. Mustaqillik eʼlon qilinib, konstitutsiya qabul qilinganidan so‘ng birinchi prezident Artigas qo‘shinida leytenant bo‘lib jang qilgan general Fruktuoso Riveraedi. Asr boshida bu yerda 75 ming kishi, shundan 15 mingi poytaxtda yashagan. Rivera o‘z hukmronligi davrida «vahshiylikni yo‘qotish» g‘oyasini so‘zma-so‘z tushunib, charrua hindularini ommaviy qirib tashladi. Besh yil o‘tib, uning o‘rniga general Manuel Oribekeldi. Ammo uch yil o‘tgach, 1838-yilda Rivera uni hokimiyatdan ag‘dardi. Oribe Janubiy Amerikaning Birlashgan provinsiyalariga qochdi va u yerda unga yordam vaʼda qilindi. 1839—1851-yillardagi keyingi davr Urugvay tarixiga «Buyuk urush» nomi bilan kirdi. Bu « Blanko» («oqlar») va « Kolorado» («qizillar», aniqrog‘i, «ranglilar») partiyalari o‘rtasidagi kurash davri edi. Bu davrda xorijiy davlatlar faol aralashdi, chunki Janubiy Amerikaning Birlashgan provinsiyalari, Britaniya va Braziliya mintaqada ustunlik uchun raqobatlashardi. Xuan Rosas, Birlashgan provinsiyalar diktatori, Montevideoni blokadada ushlab turdi. 1845-yilda esa Birlashgan provinsiyalar taʼsirining kuchayishini istamagan Fransiya va Britaniya Urugvay federal kuchlari tomonida urushga qo‘shildi.

Urush ikki partiya Urugvayni birgalikda boshqargan koalitsion hukumat tashkil etilishi bilan tugadi. Ikki partiyali tizimni aynan urugvayliklar yaratgan bo‘lib, u keyinchalik boshqa mamlakatlarda ham tarqaldi. Bu tizim XIX asr oxirigacha mamlakat siyosatining markazida bo‘ldi. 1864-yilda Urugvay Uchlar ittifoqi urushida— Urugvay, Argentina va Braziliya kuchlarining Paragvayga qarshi hujumida qatnashdi. Ularning kuch nisbati Paragvayga qarshi 10 ga 1 edi. Urush ko‘p sonli inson qurbonlari va Paragvay aholisining sezilarli kamayishiga sabab bo‘ldi hamda 1870-yilda uning to‘liq mag‘lubiyati bilan yakunlandi. XIX asrning so‘nggi o‘n yilligi ikkinchi yarmida Kolorado va Blanko o‘rtasida murosasiz ziddiyatlar paydo bo‘ldi. Bu yana bir qo‘zg‘olonga olib keldi, ammo tomonlarning hech biri muvaffaqiyatga erisha olmadi. Shunga qaramay, Yevropadan migratsiya davom etgani tufayli Urugvay aholisi tez o‘sdi. Yangi asr boshida aholi soni bir milliondan oshdi, shundan qariyb 300 ming kishi poytaxtda yashardi.

Demokratiya va diktatura oralig‘ida (1903—1983)

Xose Pablo Torkuato Batlye-i-Ordonyez — Urugvayning ikki marta prezident bo‘lgan yirik islohotchisi, 1900-yil.

Chet elga kapital chiqib ketishi va qarz to‘lovlari iqtisodiy rivojlanishni sekinlashtirgan bo‘lsa-da, Urugvay iqtisodiyoti XX asr boshida o‘sa boshladi. Inglizlar va amerikaliklar Urugvaydagi ishtirokini kengaytirishda davom etdi: inglizlar fuqarolik infratuzilmasiga, jumladan transportga, amerikaliklar esa go‘shtni qayta ishlashga sarmoya kiritdi. Asr boshida ikki marta prezidentlik qilgan Xose Batlye-i-Ordonyez mamlakatda siyosiy barqarorlik o‘rnatdi. U iqtisodiyot va temiryo‘llarni rivojlantirib, ilg‘or islohotlar o‘tkazdi; davlat monopoliyasiga o‘tkazdi sug‘urtani, elektrotexnika sohasini, elektr tarmoqlarini va tamaki hamda alkogol mahsulotlariishlab chiqarishni. Shuningdek, u Davlat bankini qayta tashkil etdi, ijtimoiy hayot va mehnatga oid yangi qonunlar qabul qildi. Uning davrida Montevideo rekonstruksiya qilindi, aholi uchun yangi imtiyozlar va dasturlar joriy etildi. Keyinchalik ham shu siyosat davom etdi, iqtisodiyotga davlat aralashuvi kuchaydi, hukumat xorijiy monopoliyalarni tugatishga intildi. YaIM go‘sht yetkazib berish hisobiga o‘sdi.

1929—1932-yillarda Buyuk depressiyaboshlanib, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxining keskin pasayishiga, shu bilan birga devalvatsiya pesoning va ishsizlikning ortishiga sabab bo‘ldi. Bu 1933-yilda «Machete diktaturasi» o‘rnatilishiga olib keldi: o‘ng qanotchi general Gabriel Terra o‘zidan oldingi prezidentniag‘darib, parlamentni tarqatib yubordi va mehnatkashlarni huquqlaridan mahrum qilish orqali iqtisodiy muammolarni bartaraf etishga urindi. Besh yil o‘tib, hokimiyat Terraning amakivachchasi Alfredo Baldomirga o‘tdi. U dastlab fashizmg‘oyalari taʼsirida bo‘lgan, biroq 1942-yilda munosabatlarini butunlay uzgan davlatlar — O‘q davlatlari. Uning vorisi natsistlar Germaniyasi ga Ikkinchi jahon urushi.

ning oxirgi yilida rasman urush eʼlon qildi. Prezident Luis Batlye Berres1947-yilda hokimiyatga kelib, fuqaroviy boshqaruvni tikladi. Bir yil o‘tib qabul qilingan va 16 yil amal qilgan yangi konstitutsiya prezidentlik institutini bekor qilib, barcha hokimiyatni Milliy kengashga topshirdi. Shu o‘n yillikdagi barqaror iqtisodiy o‘sish Urugvayga «Lotin Amerikasi Shveysariyasi» degan nom keltirdi. Biroq 1960-yillar o‘rtalarida iqtisodiy tanazzul va kapitalning chiqib ketishi boshlandi. Bundan hokimiyatni qo‘lga olish uchun kommunistlar, sotsialistlar va tupamaros — shahar partizanlari foydalanishga urindi. 1972-yilga kelib ularning harakati bostirildi. Bundan besh yil oldin yangi konstitutsiya joriy etilgan edi. 1973-yilda davlat to‘ntarishi natijasida hokimiyatga Xuan Bordaberrikeldi va mamlakatni «pachekizm» deb atalgan diktaturaga olib bordi. 1976-yilda to‘liq harbiy diktaturao‘rnatildi. Rejim muxoliflarga muntazam qarshi kurashdi, mamlakatda siyosiy mahbuslar ulushi dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichga chiqdi. 1980-yilda hokimiyatni konstitutsiyaviy yo‘l bilan mustahkamlashga urinish ham, konstitutsiyani o‘zgartirish rejasi ham muvaffaqiyatsiz tugadi: Kolorado va Blanko partiyalari, hatto pachekistlar ham qo‘llab-quvvatlagan sharoitda Urugvay xalqi ko‘pchilik ovoz (57 % ga 43 %) bilan harbiy xuntani qonuniylashtirishga qarshi chiqdi. Shu paytda iqtisodiy o‘sish va kreditlar qisqardi, chunki rejimning asosiy hamkori Argentina Buyuk Britaniya bilan urushga kirishgan edi. Siyosiy rejim AQSH bosimiga ham duch keldi: SSSRga qarshi kurash yakunlanib borayotgan bir paytda AQSH ilgari kommunistlar va sotsialistlarga qarshi turgan antidemokratik rejimlarni qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatdi.

Zamonaviy Urugvay (1983-yildan hozirgacha)

Xose Muxika, 2010—2015-yillarda «Chap front»dan saylangan prezident

1984-yilda Urugvayda erkin saylovlar bo‘lib o‘tdi. Natijada Batlye-i-Ordonyez siyosati tarafdori Xulio Mariya Sanginettiprezident bo‘ldi. U totalitar qatag‘onlarda qatnashganlar va uning jabrdiydalariga amnistiya eʼlon qildi hamda siyosiy mahbuslarni ozod etdi. 1990-yilda hokimiyatga kelgan «Oqlar» partiyasi aʼzosi Luis Alberto Lakalye de Errera katta qarz va iqtisodiy inqirozga duch keldi. U mamlakatni MERKOSUR. Xususiylashtirishga qarshi berilgan ovozlar ancha ko‘p bo‘lsa-da, hukumat neoliberal islohotlarni AQSH va XVJ ko‘rsatmalariga binoan amalga oshirdi..

Urugvay mustaqilligining 200 yilligi nishonlanishi. 2011-yil. Suratda 500 nafar o‘quvchi Qonunchilik saroyi oldida, mamlakat poytaxti Montevideoda tasvirlangan.

2004-yilgi saylovlarda « chap kuchlar » va markaziy chap kuchlar ning «Keng front» koalitsiyasi g‘alaba qozondi. Bu hodisa avval mamlakatni birgalikda boshqargan Kolorado va Blanko partiyalarining hukmronligiga barham berdi. Koalitsiyadan saylangan prezident Tabare Vaskes sog‘liqni saqlash tizimini isloh qildi, diktatura davridagi jinoyatlarni tekshirishni boshladi va o‘z muddatida ishsizlikni 12 % ga kamaytirdi. Natijada u birinchi prezidentlik muddati yakunida mashhurligining cho‘qqisida lavozimni tark etdi: urugvayliklarning 80 % unga ovoz berishga tayyor edi. Bu Urugvay va Lotin Amerikasining ko‘plab mamlakatlari uchun rekord ko‘rsatkich bo‘ldi. 2010-yilda uning o‘rnini shu siyosiy birlashma aʼzosi Xose Muxika egalladi. U diktatura davrida muxolifatchi va siyosiy mahbus bo‘lib, 14 yil qamoqda o‘tirgan. O‘zidan oldingi prezident radikal chap yetakchilar Ugo Chaves va Evo Moralesbilan hamkorlik qilgan bo‘lsa, Muxika mamlakatni boshqacha yo‘ldan olib borishga qaror qildi. Uning 5 yillik boshqaruvi davomida YaIM 40 % ga o‘sdi, kambag‘allar soni ikki baravar kamaydi, investitsiyalar 4 baravar ko‘paydi, katta yoshli aholining savodxonligi esa dunyodagi eng yuqori darajalardan biriga yetdi. Uning siyosati «ijtimoiy davlat»ni rivojlantirishga yo‘naltirilgan siyosat yuritib, aholini qo‘llab-quvvatlaydigan ko‘plab qonunlarni joriy etdi. 2013-yilda u marixuanasavdosiga davlat monopoliyasini o‘rnatdi va uni to‘liq qonuniylashtirdi. O‘sha yilning avgustida mamlakat qitʼadaArgentinadan keyinikkinchi bo‘lib bir jinsli nikohlarni.

qonuniylashtirdi. «Front»ning mashhurligi tufayli 2015-yilda Tabare Vaskes ikkinchi marta prezident bo‘ldi. Uning hokimiyatga kelishi qitʼadagichap rejimlarning ommaviy ag‘darilishi va iqtisodiy blokadaga olinishi bilan bir davrga to‘g‘ri keldi. Uning boshqaruvi davrida inflyatsiya keskin oshdi, qo‘shni davlatlar milliy valyutalari kursining pasayishi sabab ularning jahon bozoridagi raqobatbardoshligi sezilarli kamaydi. Bu eksport qisqarishi, jinoyatchilik va mahsulot narxlarining oshishiga olib keldi. Shu sababli «Chap front»ning mashhurligi tez pasaydi. 2019-yilgi saylovlardan so‘ng Luis Alberto Lakalye Pou ikkinchi turda juda kichik farq bilan g‘alaba qozondi (birinchi turda u chap qanotdagi raqibi Daniel Martinesdan ancha ortda qolgan edi). Parlamentdagi ustunlik esa «Keng front»da qoldi. 2024-yilda ham juda kichik farq bilan (ikkinchi turda 52/48 %) «Keng front»ning markaziy chap kuchlari hokimiyatga qaytdi. Saylangan prezident — Yamandu Orsi.

Davlat tuzilishi

Qonunchilik saroyi Montevideoda

Umumiy tavsif

XX asrning katta qismida Urugvay ikki partiyali demokratik davlat bo‘lgan. Diktatura davri va uning 1980-yillardagi qulashi ortidan mamlakatda anʼanaviy ikki yetakchi partiyaga qo‘shimcha ko‘plab yangi partiyalar paydo bo‘ldi.

Hozirgi Urugvay — unitar prezidentlik tipidagi konstitutsiyaviy respublika. Mamlakat konstitutsiyasining so‘nggi varianti 27-noyabr 1966-yilda qabul qilingan, diktatorlik rejimining uni o‘zgartirish urinishi esa muvaffaqiyatsiz tugagan. Davlat va hukumat rahbari — Urugvay prezidentibo‘lib, u har 5 yilda demokratik saylov orqali saylanadi va birinchi muddatidan so‘ng darhol ikkinchi muddatga o‘z nomzodini qo‘yish huquqiga ega emas. Prezident, shuningdek, Urugvay Respublikasi qurolli kuchlarining oliy bosh qo‘mondonidir. Amaldagi prezident — Yamandu Orsi, u 2024-yilda saylangan. Shu muddatga vitse-prezident ham saylanadi; hozirgi vitse-prezident — Karolina Kosse.

. Mamlakatda qonun chiqaruvchi hokimiyat Bosh assambleya — ikki palatali parlament qo‘lida jamlangan. Uning quyi palatasi — Urugvay Vakillar palatasi[ingl.]bo‘lib, unda 99 o‘rin bor. Deputatlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylovda besh yilga proporsional tizimbo‘yicha saylanadi. Har bir mamlakat departamenti kamida 2 deputat bilan vakillik qiladi. Yuqori palata Senat bo‘lib, unda 31 senator ishlaydi. Ularning barchasi umumxalq saylovida integral proporsional tizim bo‘yicha saylanadi. Ikkala palata raisi vitse-prezident, hozirda Karolina Kossedir.

Saylovlar va partiyalar

Saylovlar 1966-yilda qabul qilingan konstitutsiyaga muvofiq o‘tkaziladi. 1996-yilda unga prezident saylovlaridagi ovoz berish tartibini o‘zgartirgan va munitsipal hamda federal saylovlarni ajratgan tuzatishlar kiritildi. Saylovlar yashirin ovoz berish yo‘li bilan o‘tadi va 18 yoshdan oshgan har bir fuqaro 1918-yilgi qonun bo‘yicha ovoz berishi shart. 1932-yildan ayollar uchun ham ovoz berish majburiy. Jarayonni 9 aʼzodan iborat Saylov sudi nazorat qiladi. Saylovlarda anʼanaviy ikki markaziy o‘ng partiya yetakchi hisoblanadi: (neo)liberal Kolorado va konservatorlar. Ularning asosiy raqibi hozir parlamentda 42 ta (jami 99 tadan) o‘ringa ega «Keng front» — xristian demokratlar, sotsialistlar, kommunistlar va dissidentlar dan, jumladan, avvalgi ikki partiyadan ajralib chiqqanlardan tashkil topgan chap koalitsiyadir. U 2004-yildan mamlakatni boshqardi, lekin 2019-yilgi saylovlarda iqtisodiy muammolar va ichki beqarorlik fonida 15 yil ichida birinchi marta mag‘lub bo‘ldi; natijada o‘ng qanot hukumat tuzildi.

Mamlakatdagi saylovlar, asosan, adolatli va demokratik deb baholanadi, ovozlarni sanash tizimi mutaxassislardan yuqori baho olgan. Jahon demokratiyasi reytingi Economist Intelligence Unit ning 2022-yilgi reytingida Urugvay 11-o‘rinni egallaydi, bu 2 pog‘ona 2021-yildagidan yuqori (yuqoriroq o‘rin yaxshiroq). Bu qitʼadagi eng yaxshi natija: atigi 3 mamlakat — Urugvay, Kosta-Rika va Chili to‘laqonli demokratiya sifatida baholangan, ko‘pchilik mamlakatlarda esa avtoritar va gibrid rejimlaramal qiladi. Shuningdek, Urugvay butun Amerika qitʼasida eng demokratik mamlakat bo‘lib, reytingda AQSH va Kanada.

Maʼmuriy bo‘linishi

Urugvay departamentlari

Urugvay 19 departamentga bo‘lingan (isp. intendencias). Ular mamlakat markaziy hukumatiga bo‘ysunadi va mahalliy boshqaruv uchun javob beradi. Milliy qonunlarga rioya etilishini taʼminlaydi, ijtimoiy va taʼlim siyosatini amalga oshiradi hamda o‘z hududidagi muassasalarni boshqaradi. Soliq yig‘ish vakolatlari cheklangan bo‘lsa-da, rivojlanish uchun kredit olishlari va mulk sotib olishlari mumkin. Departament markazidan tashqari aholi yetarli bo‘lgan munitsipalitetlarda besh aʼzoli, haq to‘lanmaydigan mahalliy yoki shahar kengashlarini tuzishga ham haqli.

Bunday departamentda hokimiyat hududni bevosita boshqaruvchi va federal hukumat oldida uning nomidan hisobot beruvchi gubernator hamda 31 aʼzodan iborat departament kengashi qo‘lida bo‘ladi (eng kichik, ammo vakillari eng ko‘p bo‘lgan Montevideo) bundan mustasno. Kengash budjetni belgilash va taqsimlash, sudga oid vakolatlar kabi mahalliy qonunchilik funksiyalarini bajaradi. Jumladan, o‘z aʼzolari va departament gubernatoriga impichment eʼlon qilishi mumkin. Gubernator umumxalq saylovida 5 yilga, qayta saylanish huquqisiz saylanadi. U senatorlikka nomzodlar kabi kamida 23 yoshda bo‘lishi, shu departamentda tug‘ilgan yoki hududida kamida 3 yil yashagan bo‘lishi kerak.

Quyi, yaʼni munitsipaldarajada hokimiyat merga tegishli bo‘lib, u asosan shahar va munitsipal kengashlari qarorlarini amalga oshiradi.

Jadvalda Urugvay departamentlari ispan tilidagi nomlari tartibida keltirilgan:

№DepartamentMaʼmuriy
markaz
Maydoni,
km²
Aholisi,
kishi
2011
Zichligi,
kishi/km²
1 Artigas Artigas11 92873 3786,15
2 Kanelones Kanelones4 536520 187114,68
3 Serro-Largo Melo13 64884 6986,21
4 Koloniya Koloniya-del-Sakramento6 106123 20320,18
5 Durasno Durasno11 64357 0884,90
6 Flores Trinidad5 14425 0504,87
7 Florida Florida10 41767 0486,44
8 Lavalyeha Minas10 01658 8155,87
9 Maldonado Maldonado4 793164 30034,28
10 Montevideo Montevideo5301 319 1082488,88
11 Paysandu Paysandu13 922113 1248,13
12 Rio-Negro Fray-Bentos9 28254 7655,90
13 Rivera Rivera9 370103 49311,05
14 Rocha Rocha10 55168 0886,45
15 Salto Salto14 163124 8788,82
16 San-Xose San-Xose-de-Mayo4 992108 30921,70
17 Soryano Mersedes9 00882 5959,17
18 Takuarembo Takuarembo15 43890 0535,83
19 Treinta-i-Tres Treinta-i-Tres9 52948 1345,05
Jami175 0163 286 31418,78

Iqtisodiyoti

2019-yil holatiga ko‘ra daromadi yuqori mamlakatlar. To‘q ko‘k rangda yuqori daromadli, och ko‘k rangda esa ilgari yuqori daromadli bo‘lgan mamlakatlar ko‘rsatilgan.

Urugvay Lotin Amerikasidagi iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan mamlakatlardan biridir. 2019-yilda aholi jon boshiga YaIM 22,4 ming AQSH dollarini tashkil etdi (Lotin Amerikasida 2-o‘rin, dunyoda 60-o‘rin).

Urugvay iqtisodiyoti chorvachilik mahsulotlari eksportiga, kamroq darajada qishloq xo‘jaligi va baliqchilikka yo‘naltirilgan. Band aholining 9 % qishloq xo‘jaligida, 15 % sanoatda va 76 % xizmat ko‘rsatish sohasida ishlaydi. So‘nggi vaqtlarda turizm va bank sohasi iqtisodiyotda muhim o‘rin egallamoqda.

Barcha korxonalarning qariyb 75 % poytaxt — Montevideo.

shahrida joylashgan. Jahon bankimaʼlumotlariga ko‘ra, Urugvay yuqori daromadli. Urugvaydagi eng kam ish haqi Lotin Amerikasidagi eng yuqorilaridan biri. U nominal hisobda 10 % ga 1-yanvar 2017-yildan, yana 9,5 % ga 1-yanvar 2018-yildan oshirildi va $U13430 ($416.06) ga yetdi. 1-yanvar 2019-yilda uning miqdori $U15000 ($461.70) ga, $U16300 ($504.97) bo‘ldi (2020-yilda). Eng kam ish haqi 55,5 % ga 2005-yildan buyon oshdi. 1-yanvar 2020-yildan eng kam ish haqi $U16300 ($438.47), 1-yanvar 2021-yildan $U17930 ($423.51) bo‘ldi. 1-yanvar 2021-yil holatida Urugvaydagi eng kam ish haqi Janubiy Amerikada Chili (326500 dan keyin ikkinchi (Chilida ($463.58), Urugvayda 17930 peso ($423.51)) va Lotin Amerikasida Kosta-Rika hamda Chili dan keyin uchinchi (Kosta-Rikada ₡317915.58 ($519.51), Chilida 326500 peso ($463.58)). 1-yanvar 2022-yildan eng kam ish haqi $U19364 ($434.14), 1-yanvar 2023-yildan $U21106 ($532.57), 1-yanvar 2024-yildan $U22268 ($574.51), 1-yanvar 2026-yildan $U24572 ($632.03) ni tashkil etadi.

Korrupsiya

Korrupsiyani qabul qilish indeksi — dunyo mamlakatlari bo‘yicha Transparency International ning 2024-yilgi maʼlumotlari.
 0–9  10–19  20–29  30–39  40–49  50–59  60–69  70–79  80–89  90–100  Maʼlumot yo‘q

2022-yil holatiga ko‘ra, Urugvay Korrupsiyani qabul qilish indeksi mamlakatlar orasida korrupsiya darajasi eng past davlat hisoblanadi — Lotin Amerikasi . U dunyoda 16-o‘rinni egallaydi, undan oldingi o‘rinda Estoniya , bir pog‘ona pastda esa Kanada.

Tashqi savdo

2017-yilda Urugvay tashqi savdosi eksport bo‘yicha $8,85 milliard, import bo‘yicha $9,7 milliard deb baholandi. Tashqi savdo saldosi manfiy, yaʼni -$867 millionni tashkil etdi.

Asosiy eksport tovarlari: muzlatilgan va qayta ishlangan mol go‘shti (17,5 % gacha), qog‘oz va selluloza mahsulotlari (16 %), soya (7,6 %), guruch (5,3 %). Umuman olganda, eksportda oziq-ovqat, qishloq xo‘jaligi va kimyo mahsulotlari ustunlik qiladi. Asosiy eksport hamkorlari: Xitoy ($2,02 milliard), Braziliya ($1,32 milliard), Niderlandiya ($492 million), AQSH ($474 million) va Argentina ($452 million).

Asosiy import mahsulotlari: neft va neft mahsulotlari (16 % gacha), sanoat va maishiy mashinalar, jihozlar va elektronika (17 % gacha), avtomobillar (4,3 %), shuningdek, kimyo mahsulotlari, jumladan dori vositalari va pestitsidlar, isteʼmol tovarlari va qurilish materiallari. Asosiy import hamkorlari: Braziliya ($2,45 milliard), Xitoy ($1,71 milliard), Argentina ($1,18 milliard), AQSH ($975 million) va Meksika ($231 million).

Sanoat

Asosiy sanoat tarmoqlari:

Qishloq xo‘jaligi

Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlar mamlakat hududining taxminan 9/10 qismini egallaydi, shundan yaylovlar qariyb 14 million gektar.

maydonni egallaydi. Eksportga yo‘naltirilgan chorvachilik rivojlangan: go‘sht yo‘nalishidagi qoramol zotlari hamda jun beruvchi qo‘ylarboqiladi. Asosiy ekinlar: bug‘doy, guruch, shakarqamish, makkajo‘xori, moyli zig‘ir, kungaboqarva chorva uchun ozuqa o‘tlari. Shuningdek, uzum va sitrus mevalar.

yetishtiriladi. 2014-yilda marixuana ishlab chiqarish va isteʼmol qilishga ruxsat berildi.

Energetika

95,6 % Elektr energiyasi GESlarda, qolgan qismi esa IESlarda ishlab chiqariladi..

Transport

Uzunligi: temiryo‘llar 2835 km (shundan 1570 km foydalanilmoqda, tortish uchun teplovoz ishlatiladi, iz kengligi 1435 mm);), avtomobil yo‘llari taxminan 10 000 km.

Mamlakatning asosiy aeroporti — Karrasko.

Tashqi siyosat

SSSR

1933-yilda Urugvay diplomatik munosabatlar o‘rnatdi — SSSR.

Rossiya

26-sentabr 2011-yil 66-sessiya doirasida BMT Bosh Assambleyasining Nyu-York da Rossiya Federatsiyasi tashqi ishlar vaziri S. V. Lavrov Urugvay Sharqiy Respublikasi tashqi ishlar vaziri L. Almagro bilan uchrashdi. Vazirlar Rossiya Federatsiyasi hukumati va Urugvay Sharqiy Respublikasi hukumati o‘rtasida ikki mamlakat fuqarolarining o‘zaro safarlarida viza rasmiyatchiliklaridan voz kechish shartlari to‘g‘risidagi bitimni imzoladi.

Ukraina

27-dekabr 2018-yil Ukraina Vazirlar Mahkamasi Urugvay Sharqiy Respublikasi hukumati bilan viza talablarini o‘zaro bekor qilish haqidagi bitimni tasdiqladi.

Qurolli kuchlar

2006-yilgi maʼlumotlarga ko‘ra, Urugvay harbiy xarajatlarga YaIMning 1,6 % ini sarflagan.

Aholisi

Yosh va jins piramidasi — Urugvay aholisi, 2024-yil

Aholi soni — 3,252 million kishi (2011-yilgi aholini ro‘yxatga olish).

Yillik o‘sish — 0,4 % (tug‘ilish koeffitsiyenti — har bir ayolga 1,9 tug‘ilish).

O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi erkaklarda 73 yosh, ayollarda 80 yosh.

Shahar aholisi — 92 % (2008-yilda).

Savodxonlik — 98 % (2003-yilgi baholash).

Milliy til — ispan tili (garchi konstitutsiyada uning ustun maqomi ko‘rsatilmagan bo‘lsa ham); Braziliya chegarasida aralash sheva (idiom) ispan va portugal tillari asosida shakllangan. EF EPI reytingiga ko‘ra, ingliz tilini bilish darajasi o‘rtacha (EF EPI indeksi: 51,63).

Etnik va irqiy tarkib (ro‘yxatga olishda bir nechta kelib chiqishni tanlashga ruxsat berilgani sababli ulushlar yig‘indisi 100 % dan oshadi): %):

Din

Montevideo sobori

Diniy tarkib:

Ommaviy axborot vositalari

Davlat telekompaniyasi — TNU (Televisión Nacional de Uruguay («Urugvay milliy televideniyesi») shu nomdagi telekanalni o‘z ichiga oladi; davlat radiokompaniyasi — RNU (Radio Nacional de Uruguay («Urugvay milliy radiosi») tarkibiga Radio Uruguay, Radio Clásica va hududiy davlat radiostansiyalari kiradi.

Madaniyat

Musiqa

Rio-de-la-Plata hududiga xos musiqa — tango (uning eng yirik namoyandasi Karlos Gardel), shuningdek, milonga. Urugvayda kandombe va urugvay murgasi kabi musiqiy asarlar ham mavjud bo‘lib, ular quyidagi tadbirlarda namoyish etiladi: karnavallar.

Teatr

Urugvay teatri Lotin Amerikasidagi eng rivojlangan teatrlardan biri. Hozir mamlakatda 70 dan ortiq teatr zali bor, shundan 30 dan ortig‘i Montevideoda joylashgan. Ularda mahalliy mualliflar asarlari va jahon teatr repertuaridagi sahna asarlari namoyish etiladi.

Adabiyot

Milliy bayramlar

  • 19-aprel — 33 kishilik ekspeditsiya kuni
  • 18-may — Montevideo yaqinidagi Las-Pyedras jangi
  • 19-iyun — Xose Artigas tug‘ilgan kun
  • 16-iyul — futbol bo‘yicha jahon chempionatidagi g‘alaba kuni
  • 18-iyul — Konstitutsiya kuni
  • 25-avgust — Mustaqillik kuni

Sport

«Sentenario» stadioni Montevideoda

Futbol Urugvaydagi eng mashhur sport turi hisoblanadi. Urugvay futbol terma jamoasi tarixdagi ilk futbol bo‘yicha jahon chempionatig‘olibi bo‘lgan. 1950-yilda Braziliya da ikkinchi marta jahon chempioni bo‘ldi; finalda yangi ochilgan Marakanastadionida mezbonlarni mag‘lub etdi. Terma jamoa Olimpiya o‘yinlari da 1924 va 1928-yillarda ham g‘alaba qozondi. Jamoa Futbol bo‘yicha Amerika kubogi ni 15 marta qo‘lga kiritgan. Terma jamoa tarixidagi eng yaxshi to‘purar — Luis Suares. «Qora marvarid» deb Xose Andradeni atashadi. U 1930-yil jahon chempioni, 1924 va 1928-yillarda ikki karra Olimpiya chempioni bo‘lgan.

Basketbol Urugvayda ommaboplik bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi. Ayniqsa Montevideoda u juda mashhur bo‘lib, shaharning ko‘plab mahallalarida kamida bittadan basketbol klubi bor. Urugvayda bu sport turini 1915-yilda tashkil etilgan va 1936-yildan FIBA aʼzosi bo‘lgan Urugvay basketbol federatsiyasi boshqaradi. Urugvay basketbol terma jamoasining muhim yutuqlari qatorida 1952-yilgi Xelsinki va 1956-yilgi Melburn Olimpiya o‘yinlarida bronza medallarini qo‘lga kiritishi, Janubiy Amerika chempionatlaridagi bir nechta g‘alabasi hamda Panamerika va jahon turnirlarida qatnashishini taʼkidlash mumkin.

Adabiyotlar

Havolalar