Tabriz haqida

Shahar
Tabriz
forscha تبریز‎
38°05′ sh. k. 46°17′ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Eron
Oston Sharqiy Ozarbayjon
Shahar hokimi
Rais
Iraj Shahin-Bohir[ingl.]
Shakur Akbarnejod[ingl.]
Tarixi va geografiyasi
Ilk bor tilga olingan Miloddan avvalgi 714-yil
Avvalgi nomlari parchalangandan keyingi davrga to‘g‘ri keladi. Bu maktab o‘sha davrda mavjud ko‘plab badiiy yo‘nalishlarni o‘zida uyg‘unlashtirgani bilan ahamiyatlidir. U Sharqiy Osiyo anʼanalarining islom rangtasviriga ilk kirib kelganidan ham dalolat beradi: tadqiqotchilar bu maktab asarlarida Xitoy va mo‘g‘ul sanʼatining yaqqol taʼsirini qayd etadilar. Eron tarixida Xitoy rangtasviri bilan ilk bor tanishilganligi sababli Tabriz maktabining dastlabki bosqichida Xitoy syujetlarining qo‘pol nusxalarini uchratish mumkin. Miniatyuralarda, odatda, kundalik hayot lavhalari, saroy turmushi hamda klassik
Maydoni 1781 km²
Dengiz sathidan balandligi 1363 m
Vaqt mintaqasi UTC+3:30
Aholisi
Aholisi
  • ▲1 558 693 kishi (2016)
Milliy tarkibi ozarbayjonlar va boshqalar
Rasmiy tili fors tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi 0411 (۰۴۱۱)
Pochta indeksi 51368
Avtomobil kodi 15

tabriz.ir  (forscha)
Тебриз на карте
Tabriz xaritada
Тебриз
Tabriz
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Tabriz talaffuzi fayl haqida (Tabriz, Tavriz, forscha تبریز‎, talaffuzi [tæbˈriːz] Tabriz, ozarbayjoncha تبریز / Təbriz) — shahar Eronda joylashgan, shu bilan birga Eronning viloyatlaridan biri — Sharqiy Ozarbayjonning maʼmuriy markazi hisoblanadi. Shahar vulqonli tog‘ massivlari — Sahand va Eynali tog‘i oralig‘ida, Urmiya ko‘li yaqinida joylashgan.

Shahar aholisining aksariyatini ozarbayjonlar tashkil etadi.

Kattaligi bo‘yicha Eronning to‘rtinchi shahri. Shu nomdagi temiryo‘l stansiyasi (1916).

Tarixi

III—VII asrlarda — Sosoniylar davlati tarkibida bo‘lgan.

IV asrda — o‘sha paytda kichik aholi punkti bo‘lgan Tabriz arman-fors urushi natijasida vayron qilingan.

IX asr oxirida — Arab xalifaligi bosqinidan so‘ng Sojiylar amirligi tashkil topgan.

XII—XIII asrlarda — Eldegiziylar davlati poytaxti.

1220—1222-yillarda — shahar uch marta mo‘g‘ullar tomonidan mo‘g‘ullarning Janubiy Kavkazga dastlabki razvedka yurishi (1220—1222) chog‘ida hujumga uchragan va har safar tovon to‘lab qutulgan.

XIII—XIV asrlarda — mo‘g‘ul elxonlari — Hulokuiylar davlatining poytaxtlaridan biri.

1375—1468-yillarda — turkmanlarning Qoraqo‘yunlilar davlati poytaxti.

1469—1501-yillarda — turkmanlarning Oqqo‘yunlilar davlati poytaxti. Oqqo‘yunlilar davrida Tabriz katta iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib, Buyuk ipak yo‘lidagi muhim savdo chorrahasi hisoblangan. Nemis sayyohi Iogann Shiltberger yozishicha, shohning Tabrizdan oladigan daromadi «eng qudratli xristian hukmdorining daromadidan ham ortiq, chunki bu shahar ulkan savdo aylanmasining markazidir».

Taxminan 1474-yilda shaharga Afanasiy Nikitin tashrif buyurib, o‘z safarnomasida shaharni ham tilga olgan: «Uch dengiz osha sayohat».

1501—1555-yillarda — Safaviylar davlati poytaxti. Tabriz Yaqin Sharqning eng yirik madaniy va iqtisodiy markazlaridan biriga aylandi.

1747—1802-yillarda — Tabriz xonligi poytaxti. Xonlikni turkiylashgan kurd qabilasi vakillari — Dunbuliylar boshqargan.

1827-yilda — rus qo‘shinlari tomonidan rus-fors urushi davrida egallangan.

Shahar kuchli zilzilalar oqibatida uch marta (858-yil, 1041-yil va 1721-yilda) vayron bo‘lgan.

XX asr boshida Tabriz ko‘plab radikal tashkilotlar faoliyat yuritgan maskan bo‘lib, Konstitutsiyaviy inqilob davridagi Qojarlar Eronida (1905—1911-yillar) muhim rol o‘ynagan. 1908-yildayoq shahardan Muhammad Ali shoh tarafdorlari quvib chiqarilgan. Shahzoda bo‘lgan davrida Tabriz hokimi lavozimini egallagan bu shohga qarshi namoyishchilarning asosiy talablaridan biri yangi majlis (parlament) tashkil etilishi edi. Inqilobni bostirish uchun Britaniya va Rossiya qo‘shinlari Eronga bostirib kirgan. Rossiya qo‘shinlari Tabrizni egallab, radikal inqilobiy guruhlarni qurolsizlantirgan, biroq shoh tayinlagan hokimni tan olmagan va uning shaharga kirishiga ruxsat bermagan. Natijada Muhammad Ali shoh Rossiyaga ketishga majbur bo‘lgan va 1909-yilda hokimiyatga yangi hukmdor — Sulton Ahmad shoh, Qojarlar.

25-avgust 1941-yilda Eron operatsiyasi boshlangan va Qizil Armiya Harbiy-havo kuchlari Tabrizga havo hujumi uyushtirgan. 26-avgustda Qizil Armiya Tabrizni egallagan. Shaharda radioelektron razvedka vazifalarini bajargan 442-alohida OSNAZ radiodivizioni (95960-harbiy qism) joylashgan. Sovet istilosidan 3 yil o‘tib, 12-dekabr 1945-yilda Tabriz Ozarbayjon Demokratik Respublikasining poytaxtiga aylangan. SSSR ishtirokida tuzilgan bu respublika Sovet Ittifoqi Erondan qo‘shinlarini olib chiqib ketgan 1946-yil dekabrigacha mavjud bo‘lgan.

Bevosita Islom inqilobi arafasida Tabrizda shoh tuzumiga qarshi ommaviy namoyishlar bo‘lib o‘tgan. Ular armiya kuchlari tomonidan shafqatsiz bostirilgan.

Shahar Eron–Iroq urushi (1980—1988-yillar) davridagi jangovar harakatlardan qattiq zarar ko‘rgan.

Aholisi

Marko Polo 1293—1294-yillarda Tabrizga tashrif buyurib, shunday yozgan:

«Tabriz aholisi turli millatlardan (nestorianlar, armanlar, yahudiylar, gruzinlar, eronliklar va Muhammad payg‘ambar izdoshlari, yaʼni tabrizliklar deb ataluvchi musulmonlardan iborat bo‘lib, musulmonlar Tabriz aholisining asosiy qismini tashkil etadi. Har bir xalq o‘z tiliga ega».

XV asrda shahar aholisi 200 000 kishini tashkil etgan. 1501-yilda Tabrizda qariyb 300 000 kishi yashagan. XVI asrning birinchi yarmida shahar to‘rt marta usmonlilar tomonidan vayron qilingan. Tenreyro maʼlumotlariga ko‘ra, 1523-yilda turklar Tabrizda ozchilikni tashkil etgan, shahar aholisi asosan forslardan iborat bo‘lgan, shuningdek, armanlar ham ko‘p yashagan. 1585-yilga kelib Tabriz aholisi 100 000 kishigacha kamaygan. 1585—1588-yillarda Usmonli qo‘shini Ozarbayjon viloyatini egallaganida, Tabriz aholisi butunlay qirib tashlangan.

XIX asr

Tabriz, xuddi Ozarbayjon kabi, turkiy xususiyati bilan ajralib turgan. Meri Sheyl shunday yozgan: «Forsning deyarli bosh shahrida bo‘la turib, forscha biror so‘z eshitmaslik hayratlanarli. Ko‘chalar va bozorlarda ko‘zga tashlanadigan yagona til — turkiy tildir». Arablar va forslarni, hech bo‘lmaganda gavjum bozorda, kamdan-kam uchratish mumkin edi va «bu turkiy shahar, deyish mumkin».

1868-yilga kelib shaharda 5 ming nafargacha arman yashagan.

Hozirgi davr

Hozirda asosiy aholini ozarbayjonlar tashkil etadi. Shuningdek, bu yerda forslar, kurdlar, armanlar va Eronning boshqa xalqlari ham yashaydi. Aholi ozarbayjon va fors tillarida so‘zlashadi.

Madaniyat va sanʼat

Tabriz miniatyura maktabi

XIV asr boshida Hulokuiylar davlatining mo‘g‘ul elxonlari tomonidan fors miniatyurasining Tabriz maktabi tashkil etilgan. Bu yerga eng yaxshi rassom va xattotlar, baʼzan majburan ham, jalb qilingan. Biroq maktabning ravnaq topishi XVI asrga, Safaviylar sulolasi davriga, Temuriylar imperiyasi parchalangandan keyingi davrga to‘g‘ri keladi. Bu maktab o‘sha davrda mavjud ko‘plab badiiy yo‘nalishlarni o‘zida uyg‘unlashtirgani bilan ahamiyatlidir. U Sharqiy Osiyo anʼanalarining islom rangtasviriga ilk kirib kelganidan ham dalolat beradi: tadqiqotchilar bu maktab asarlarida Xitoy va mo‘g‘ul sanʼatining yaqqol taʼsirini qayd etadilar. Eron tarixida Xitoy rangtasviri bilan ilk bor tanishilganligi sababli Tabriz maktabining dastlabki bosqichida Xitoy syujetlarining qo‘pol nusxalarini uchratish mumkin. Miniatyuralarda, odatda, kundalik hayot lavhalari, saroy turmushi hamda klassik fors adabiyoti asarlaridan epizodlar tasvirlangan. Shuni ham taʼkidlash kerakki, miniatyuralarning obrazli uslubi ko‘pincha mualliflar g‘oyasidan ancha uzoqlashgan. XVI asrda Tabriz maktabi saroy madaniyati muhitida rivojlangan bo‘lib, kundalik turmush tafsilotlarining keng yoritilishi, bezakdorlikning ortishi va umumiy taassurotning mayda detallarga bo‘linishi bilan ajralib turgan.

XVI asr Tabriz miniatyura maktabi vakillari:Sulton Muhammad, Og‘a Mirak, Muzaffar Ali, Mirzo Ali, Mir Sayid Ali.

Tabriz miniatyuralari Orxan Pamukning romanida ham tilga olinadi: «Mening ismim — Qizil».

Gilamlar

«Namozlik» gilami. Tabriz maktabi. XV asr. E. Parovachchining shaxsiy to‘plami, Italiya.

«Tabriz gilami» tushunchasi Eronning shimoli-g‘arbida ishlab chiqariladigan gilamlarning alohida turini anglatsa-da, Tabriz V—VI asrlardan buyon bu hududdagi butun gilamdo‘zlik maktabining markazi sifatida alohida o‘rin egallagan. XVI asrda ko‘plab gilamlar Safaviylar davridagi Eron shoh zodagonlari saroylari uchun to‘qilgan. Shunga qaramay, ular Ozarbayjon xalqining kundalik turmushda ishlatiladigan gilamlari bilan bog‘liqligini saqlab qolgan. Gilamlar bezagida ov manzaralari, hayvon tasvirlari va o‘simlik naqshlaridan foydalanilgan. Tabriz gilamlarining o‘ziga xos belgilaridan biri ranglarning boy va yorqinligidir. XVI—XVII asrlarda Tabriz maktabining taʼsiri shimoli-g‘arbiy hududdan ancha tashqariga yoyilib, imperiyaning boshqa mintaqalari gilam sanʼatiga ham sezilarli taʼsir ko‘rsatgan. Ozarbayjon gilamdo‘zlari esa Tabrizda oddiy jun gilamlardan tortib murakkab ipak gilamlargacha, har qanday sifat va murakkablikdagi gilamlarni to‘qiy oladigan ustalar sifatida shuhrat qozongan.

Tashqi videofayllar
Логотип YouTube Ruboba Murodova «Dumanlı Təbriz»

Adabiyot va musiqa

Vulqonli Sahand tog‘ massivining yaqinligi Tabrizga tashrif buyurgan ko‘plab ijodkorlarni ilhomlantirgan. Shahar Eron sheʼriyatida alohida o‘rin tutadi, ko‘plab mumtoz shoirlar unga qayta-qayta murojaat qilgan. Masalan, fors shoiri Rumiy tabrizlik darvesh Shamsni («Shams» so‘zi «quyosh» degan maʼnoni anglatadi) o‘ziga ustoz deb bilgan, Tabrizni bir necha bor tilga olib, asarlaridan birida uni «oshiqlar maskani» deb atagan (forscha شهر تبريز است و کوی دلبران‎).

Tabrizga Ozarbayjon xalq shoiri Sobir Rustamxonlining «Təbrizlə görüş» va «İnansa Təbriz deyil» sheʼrlari bag‘ishlangan.

Shuningdek, ozarbayjon yozuvchisi Mammad Said O‘rdubodiyning «Dumanlı Təbriz» ( ozarbayjonchadan — «Tumanli Tabriz») asari ham mashhur bo‘lib, u 1905—1911-yillarda Janubiy Ozarbayjondagi milliy ozodlik harakatiga bag‘ishlangan. Ushbu asar asosida ozarbayjon bastakori Afrosiyob Badalbeyli shu nomdagi musiqa asarini yaratgan.

Fan va taʼlim

1898-yilda mashhur fors shoiri Adib ul-Mamolik Tabrizda «Adab» gazetasini nashr eta boshlagan.

Tabrizda yigirmaga yaqin oliy taʼlim muassasasi faoliyat yuritadi. Ular orasida Tabriz universiteti, Tabriz tibbiyot fanlari universiteti, Shahid Madani nomidagi Ozarbayjon universiteti, Sanʼat universiteti va Ozarbayjon pedagogika universiteti alohida ajralib turadi. Shaharda Sharqiy Ozarbayjon Fan va texnologiyalar markazi hamda Tabriz milliy kutubxonasi joylashgan.

Shohriyor qabri Tabrizdagi «Shoirlar maqbarasi»da

Sport

Tabrizda quyidagi futbol klublari faoliyat yuritadi: «Traktor» va «Mashin Sozi».

Iqtisodiyot

XVI asrga oid shaharning sxematik xaritasi, rassom Matrakchi Nasuh asari

Tabriz tarixan yirik savdo markazi bo‘lgan. Bundan qadimiy Tabriz bozori — Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan YUNESKO yodgorligi ham dalolat beradi.

Hozirda shahar Eronning ahamiyati bo‘yicha ikkinchi yirik sanoat markazidir. Bu yerda Eron traktor ishlab chiqaruvchi «Tabriz Mohsen» kompaniyasining ixtisoslashgan zavod va fabrikalari tarmog‘i mavjud bo‘lib, u Eron mashinasozlik sanoatining asosini tashkil etadi. Kompaniya filiallari mamlakatning ko‘plab shaharlarida va xorijda faoliyat yuritadi. Shaharda neftni qayta ishlash, kimyo va sement zavodlari ham bor. Yengil va to‘qimachilik sanoati rivojlangan, gilam to‘qish va ip yigirish fabrikasi ishlaydi.

Transport

Iqlim

Tabriz iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 16,0 18,5 25,0 27,0 32,1 39,0 42,0 40,0 35,2 30,0 22,0 17,0 42,0
O‘rtacha eng yuqori t, °C 1,2 3,8 10,1 16,5 22,5 28,6 32,9 32,3 28,2 19,9 12,1 4,9 17,7
O‘rtacha harorat, °C −3,2 −0,8 4,9 10,9 16,5 21,9 26,0 25,3 21,1 13,5 6,5 0,3 11,9
O‘rtacha eng past t, °C −6,6 −4,5 0,3 5,7 10,6 15,2 19,6 19,0 14,3 8,0 2,1 −3 6,7
Mutlaq eng past t, °C −29 −26 −19 −12 0,6 5,0 11,0 11,0 6,0 −4 −14 −24 −29
Yog‘ingarchilik (meʼyor), mm 25 25 47 53 41 18 3 4 9 28 28 26 311

Birodarlashgan shaharlar

Galereya

Panorama

El Goliydan shaharning panoramali ko‘rinishi, 2010-yil avgust

Adabiyotlar

Havolalar