ChatGPT bugungi kunda eng mashhur sun’iy intellekt vositalaridan biri hisoblanadi. U savollarga javob beradi, matn yozadi, tarjima qiladi, rejalar tuzadi, kod yaratadi va murakkab mavzularni sodda tilda tushuntirib bera oladi. Shu sababli ko‘pchilik undan o‘qishda, ishda va kundalik hayotda foydalanmoqda.

Ammo ChatGPT har doim ham to‘g‘ri javob bermaydi. Ba’zan u xato ma’lumotni juda ishonchli ohangda yozishi mumkin. Javob chiroyli va mantiqli ko‘ringani uchun foydalanuvchi uning noto‘g‘ri ekanini darhol sezmaydi.

ChatGPT inson kabi fikrlamaydi. U internetdagi yoki o‘qitilgan ma’lumotlardagi matnlar asosida keyingi so‘z qanday bo‘lishini taxmin qiladi. Shuning uchun uning javoblarini tayyor haqiqat sifatida emas, yordamchi ma’lumot sifatida qabul qilish kerak.

Ushbu maqolada ChatGPT qanday xatolarga yo‘l qo‘yishi, qaysi javoblarga darhol ishonmaslik kerakligi va ma’lumotni qanday tekshirish mumkinligi haqida gaplashamiz.

ChatGPT ba’zan ma’lumotni o‘ylab topadi

ChatGPT’ning eng katta kamchiliklaridan biri — mavjud bo‘lmagan ma’lumotni haqiqatga o‘xshatib yozishi mumkinligidir. Sun’iy intellekt sohasida bunday holat ko‘pincha “gallyutsinatsiya” deb ataladi.

Masalan, ChatGPT:

• mavjud bo‘lmagan kitob nomini yozishi;
• soxta ilmiy tadqiqotni keltirishi;
• noto‘g‘ri statistik ma’lumot berishi;
• hech qachon aytilmagan gapni mashhur insonga tegishli deb ko‘rsatishi;
• ishlamaydigan internet manzilini yozishi mumkin.

Eng xavfli tomoni shundaki, u bunday javobni ikkilangan holda emas, juda ishonchli tarzda taqdim etadi. Matnda aniq sana, muallif nomi yoki raqam bo‘lsa, foydalanuvchi javobni avtomatik ravishda to‘g‘ri deb o‘ylashi mumkin.

Shuning uchun ChatGPT bergan kitoblar, maqolalar, statistikalar va ilmiy manbalarni albatta alohida tekshirish kerak.

Eski yoki yangilanmagan ma’lumot berishi mumkin

Dunyodagi ma’lumotlar doimiy ravishda o‘zgarib turadi. Yangi qonunlar qabul qilinadi, dasturlar yangilanadi, kompaniya rahbarlari almashadi, mahsulotlar narxi o‘zgaradi va yangi ilmiy tadqiqotlar e’lon qilinadi.

ChatGPT esa har doim ham eng so‘nggi ma’lumotga ega bo‘lmasligi mumkin. Ayniqsa quyidagi mavzularda ehtiyot bo‘lish kerak:

• siyosiy yangiliklar;
• valyuta kurslari;
• mahsulot narxlari;
• sport natijalari;
• yangi qonun va qoidalar;
• dastur versiyalari;
• kompaniya rahbarlari;
• yangi telefon va kompyuter xususiyatlari;
• imtihon yoki hujjat topshirish talablari.

Masalan, biror dasturdan foydalanish bo‘yicha berilgan yo‘riqnoma eski versiyaga tegishli bo‘lishi mumkin. Natijada menyularning nomi yoki tugmalar joylashuvi sizdagi dasturga mos kelmaydi.

Yangilanib turadigan mavzularda javobning sanasini aniqlash va rasmiy manbalarga murojaat qilish muhim.

Tibbiy maslahatlarda xato qilishi mumkin

ChatGPT kasalliklar, alomatlar, dorilar va sog‘lom turmush tarzi haqida umumiy ma’lumot bera oladi. Ammo u shifokor emas va bemorni to‘liq tekshira olmaydi.

Bir xil alomat turli kasalliklarda uchrashi mumkin. Masalan, bosh og‘rig‘i oddiy charchoq, qon bosimi, suvsizlanish, infeksiya yoki boshqa jiddiy sabablar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. ChatGPT esa foydalanuvchining tahlillari, tibbiy tarixi va umumiy holatini to‘liq bilmaydi.

Quyidagi holatlarda faqat ChatGPT javobiga tayanish xavfli:

• kasallikka tashxis qo‘yishda;
• dori tanlashda;
• dori miqdorini belgilashda;
• davolanishni to‘xtatishda;
• bolalar va homilador ayollar salomatligida;
• kuchli og‘riq yoki favqulodda holatlarda.

ChatGPT’dan kasallik haqida boshlang‘ich ma’lumot olish mumkin. Lekin davolash bo‘yicha qarorni shifokor qabul qilishi kerak.

Huquqiy ma’lumotlar har doim ham to‘g‘ri bo‘lmaydi

Qonunlar mamlakatga qarab farq qiladi va tez-tez yangilanadi. Bir davlatda ruxsat etilgan ish boshqa davlatda taqiqlangan bo‘lishi mumkin. Hatto bir mamlakatning turli hududlarida ham ayrim qoidalar farq qilishi ehtimoli bor.

ChatGPT foydalanuvchining aniq vaziyatini bilmagan holda umumiy javob beradi. U qonunning eski tahriridan foydalanishi yoki muhim istisnolarni hisobga olmasligi mumkin.

Shuning uchun quyidagi masalalarda professional yurist yoki rasmiy tashkilot bilan maslahatlashish kerak:

• shartnoma tuzish;
• soliq masalalari;
• meros va mulk huquqi;
• ishga qabul qilish yoki ishdan bo‘shatish;
• sud ishlari;
• mualliflik huquqi;
• biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish;
• viza va migratsiya talablari.

ChatGPT qonunni sodda qilib tushuntirishga yordam berishi mumkin, ammo uning javobi rasmiy huquqiy maslahat o‘rnini bosa olmaydi.

Matematik hisob-kitoblarda ham adashishi mumkin

Ko‘pchilik ChatGPT kompyuter bo‘lgani uchun matematikada xato qilmaydi deb o‘ylaydi. Aslida u oddiy hisoblarda ham ayrim paytlarda noto‘g‘ri javob berishi mumkin.

Ayniqsa uzun formulalar, foizlar, moliyaviy hisoblar va bir necha bosqichli masalalarda xato ehtimoli oshadi. Ba’zan javobga olib boruvchi tushuntirish to‘g‘ri ko‘rinsa ham, yakuniy natija noto‘g‘ri chiqadi.

Hisob-kitoblarni tekshirish uchun:

• kalkulyatordan foydalaning;
• formulani bosqichma-bosqich qayta hisoblang;
• o‘lchov birliklarini tekshiring;
• boshqa usul bilan natijani solishtiring;
• muhim moliyaviy hisoblarni mutaxassisga ko‘rsating.

Masalan, kredit foizi, soliq miqdori yoki biznes daromadi bo‘yicha kichik xato ham katta moliyaviy zararga olib kelishi mumkin.

Tarjimalarda ma’no o‘zgarishi mumkin

ChatGPT ko‘plab tillarda tarjima qila oladi. Oddiy gaplar ko‘pincha yaxshi tarjima qilinadi. Ammo murakkab matnlarda ayrim so‘zlarning ma’nosi noto‘g‘ri tanlanishi mumkin.

Tarjimada quyidagi muammolar uchraydi:

• ibora so‘zma-so‘z tarjima qilinadi;
• hazil yoki kinoya yo‘qoladi;
• rasmiy matn haddan tashqari oddiylashadi;
• texnik atama noto‘g‘ri tarjima qilinadi;
• gapning asl maqsadi o‘zgaradi;
• bir so‘z uchun noto‘g‘ri ma’no tanlanadi.

Masalan, ingliz tilidagi bir so‘z vaziyatga qarab bir nechta ma’noni anglatishi mumkin. ChatGPT matn mazmunini noto‘g‘ri tushunsa, butun gapning ma’nosi o‘zgarib ketadi.

Hujjatlar, shartnomalar, tibbiy ma’lumotlar va rasmiy yozishmalar tarjimasini mutaxassis tekshirishi kerak.

Tarixiy voqealarni aralashtirib yuborishi mumkin

ChatGPT tarixiy shaxslar, urushlar, davlatlar va muhim voqealar haqida ko‘p ma’lumot beradi. Biroq u ayrim sanalarni, ismlarni yoki voqealar ketma-ketligini aralashtirishi mumkin.

Masalan, bir hukmdorning qilgan ishini boshqa hukmdorga tegishli deb yozishi yoki voqea sanasini bir necha yilga noto‘g‘ri ko‘rsatishi ehtimoli mavjud.

Tarixiy ma’lumotlarda quyidagilarni tekshirish lozim:

• voqea sodir bo‘lgan sana;
• shaxsning to‘liq ismi;
• davlat yoki hudud nomi;
• sabab va oqibatlar;
• asl tarixiy manbalar;
• tarixchilar o‘rtasidagi turli qarashlar.

Maktab referati yoki ilmiy ish tayyorlayotganda faqat ChatGPT matnidan foydalanish to‘g‘ri emas. Darslik, ensiklopediya va ishonchli tarixiy manbalar bilan solishtirish kerak.

ChatGPT foydalanuvchining savolini noto‘g‘ri tushunishi mumkin

Ba’zan xato javobning sababi ChatGPT emas, savolning noaniq yozilganidir. Savolda yetarli ma’lumot bo‘lmasa, sun’iy intellekt o‘zi taxmin qilishga majbur bo‘ladi.

Masalan, “Eng yaxshi telefon qaysi?” degan savolga aniq javob berish qiyin. Chunki foydalanuvchining byudjeti, telefonni nima uchun ishlatishi va qaysi xususiyatlar muhimligi ko‘rsatilmagan.

Aniqroq savol quyidagicha bo‘lishi mumkin:

“300 dollar atrofida, kamerasi yaxshi va quvvati bir kun yetadigan Android telefon tavsiya qil.”

Savol qanchalik aniq bo‘lsa, javob ham shunchalik foydali bo‘ladi. Mavzu, maqsad, kerakli hajm, auditoriya va cheklovlarni oldindan yozish yaxshi natija beradi.

Bir tomonlama yoki noto‘liq javob berishi mumkin

Ba’zi mavzularda bitta aniq javob bo‘lmaydi. Siyosat, tarix, iqtisod, ta’lim va jamiyatga oid masalalarda turli qarashlar mavjud.

ChatGPT ba’zan faqat bitta yondashuvni tushuntiradi va boshqa fikrlarni chetda qoldiradi. Natijada javob to‘liq ko‘rinsa ham, masalaning faqat bir tomoni yoritilgan bo‘ladi.

Bunday vaziyatda ChatGPT’dan quyidagicha so‘rash mumkin:

• qarama-qarshi fikrlarni ham tushuntirish;
• mavzuning foydali va zararli tomonlarini ko‘rsatish;
• turli mutaxassislarning qarashlarini taqqoslash;
• javobdagi noaniq joylarni aytish;
• ma’lumotga qarshi dalillarni keltirish.

Bu usul foydalanuvchiga mavzuni kengroq tushunishga yordam beradi.

ChatGPT bergan ma’lumotni qanday tekshirish kerak?

Sun’iy intellektdan butunlay voz kechish shart emas. Muhimi, undan to‘g‘ri foydalanish va javoblarni tekshirishdir.

Ma’lumotni tekshirishda quyidagi usullar foydali:

1. Muhim faktni kamida ikkita mustaqil manbadan qidiring.
2. Rasmiy tashkilotlarning saytlarini tekshiring.
3. Statistik ma’lumotning sanasiga e’tibor bering.
4. Keltirilgan kitob yoki tadqiqot haqiqatan mavjudligini aniqlang.
5. Muallif va tashkilot nomini qidiruv tizimida tekshiring.
6. Tibbiy masalada shifokorga murojaat qiling.
7. Huquqiy masalada yurist yoki davlat tashkilotidan ma’lumot oling.
8. Hisob-kitoblarni kalkulyator orqali qayta hisoblang.
9. ChatGPT’dan manba va noaniqliklarni ko‘rsatishni so‘rang.
10. Juda ishonchli ohangda yozilgan javobni ham tanqidiy baholang.

Ayniqsa sog‘liq, pul, qonun, xavfsizlik va ta’lim bilan bog‘liq qarorlarda tekshiruv juda muhim.

ChatGPT’dan to‘g‘ri foydalanish yo‘llari

ChatGPT’ni yakuniy qaror chiqaruvchi vosita emas, aqlli yordamchi sifatida ishlatish kerak. U g‘oya topish, matn rejasini tuzish, murakkab mavzuni soddalashtirish va vaqtni tejashda juda foydali.

Undan quyidagi vazifalarda samarali foydalanish mumkin:

• maqola uchun reja tuzish;
• matndagi imlo xatolarini topish;
• mavzuni sodda tilda tushuntirish;
• savollar va testlar tayyorlash;
• g‘oyalarni tartibga solish;
• uzun matnni qisqartirish;
• dastlabki qoralama yaratish;
• turli yechimlarni taqqoslash.

Biroq tayyor matnni tekshirmasdan e’lon qilish yoki topshirish tavsiya etilmaydi. Yakuniy nazorat doimo inson tomonidan amalga oshirilishi kerak.

Xulosa

ChatGPT tezkor va foydali vosita, ammo u xato qilmaydigan bilim manbai emas. U noto‘g‘ri faktlar yaratishi, eski ma’lumot berishi, hisoblarda adashishi va savolni noto‘g‘ri tushunishi mumkin.

Ayniqsa tibbiyot, huquq, moliya, tarix va ilmiy mavzularda uning javoblarini tekshirish zarur. Chiroyli yozilgan va ishonchli ko‘ringan matn har doim ham haqiqat bo‘lavermaydi.

Eng to‘g‘ri yondashuv — ChatGPT’dan yordamchi sifatida foydalanish, muhim ma’lumotlarni rasmiy manbalar bilan solishtirish va yakuniy qarorni o‘z bilimimiz yoki mutaxassis maslahati asosida qabul qilishdir.

Ko‘p beriladigan savollar — FAQ

ChatGPT har doim to‘g‘ri javob beradimi?

Yo‘q. ChatGPT ba’zan noto‘g‘ri, eski yoki o‘ylab topilgan ma’lumot berishi mumkin. Muhim faktlarni boshqa manbalardan tekshirish kerak.

Nega ChatGPT xato ma’lumotni ishonchli tarzda yozadi?

ChatGPT javobning haqiqat yoki yolg‘onligini inson kabi anglamaydi. U o‘rgangan matnlari asosida eng mos keladigan so‘zlarni tanlaydi. Shu sababli noto‘g‘ri javob ham ravon va ishonchli ko‘rinishi mumkin.

ChatGPT’dan tibbiy maslahat olish mumkinmi?

Undan kasallik haqida umumiy ma’lumot olish mumkin. Ammo tashxis, dori va davolanish bo‘yicha qaror uchun shifokorga murojaat qilish zarur.

ChatGPT yozgan maqolani tekshirmasdan saytga joylash mumkinmi?

Tavsiya etilmaydi. Matndagi faktlar, imlo, manbalar va raqamlarni tekshirish kerak. Aks holda saytga noto‘g‘ri ma’lumot joylanishi mumkin.

ChatGPT javobini qanday qilib aniqroq qilish mumkin?

Savolni batafsil yozing. Mavzu, maqsad, auditoriya, kerakli hajm va muhim cheklovlarni ko‘rsating. Shuningdek, undan noaniq joylarni va foydalanilgan manbalarni aytishni so‘rashingiz mumkin.

ChatGPT’dan umuman foydalanmaslik kerakmi?

Yo‘q. ChatGPT juda foydali yordamchi vosita. Faqat uning javoblarini tanqidiy baholash, tekshirish va yakuniy qarorni to‘liq unga topshirmaslik kerak.