Natriy xlorid — osh tuzi

Natriy xlorid
Natriy xlorid
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli; nomlanishi	Natriy xlorid
An’anaviy nomlari	Tuz, osh tuzi, dasturxon tuzi, oziq-ovqat tuzi, tosh tuz, galit
Kimyoviy formulasi	NaCl
Fizik xossalari
Molyar massa	58,44277 g/mol
Zichlik	2,165 g/sm³
Ionlanish energiyasi	8,92 eV
Issiqlik xossalari
	Harorat
• erish	800,8 °C
• qaynash	1465 °C
Molyar issiqlik sig‘imi	50,8 J/(mol·K)
	Entalpiya
• hosil bo‘lish	-411,1 kJ/mol
Solishtirma bug‘lanish issiqligi	170,85 kJ/mol
Solishtirma erish issiqligi	28,68 kJ/mol
Kimyoviy xossalari
	Eruvchanligi
• suvda	35,6 g/100 ml (0 °C); 35,9 g/100 ml (+25 °C); 39,1 g/100 ml (+100 °C)
• metanolda	1,49 g/100 ml
• ammiakda	21,5 g/100 ml
• etanolda	0,175 g/100 ml (+25 °C)
Optik xossalari
Sinish ko‘rsatkichi	1,544202 (589 nm)
Tuzilishi
Koordinatsion geometriya	Oktaedrik (Na+) ; Oktaedrik (Cl−)
Kristall tuzilishi	yoqlari markazlashgan kubik, cF8
Dipol momenti	3,0E−29 Kl·m
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami	7647-14-5
PubChem	5234
Ro‘yxatga olish EINECS raqami	231-598-3
SMILES	[Na+].[Cl-]
InChI	InChI=1S/ClH.Na/h1H;/q;+1/p-1 FAPWRFPIFSIZLT-UHFFFAOYSA-M
RTECS	VZ4725000
ChEBI	26710
ChemSpider	5044
Xavfsizligi
LD50	3 000 mg/kg (kalamush, og‘iz orqali); 645 mg/kg (sichqon, vena ichiga)
NFPA 704	0 0 0
	Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
	Vikimedia omboridagi mediafayllar

Natriy xlorid yoki xlorli natriy (Na Cl) — natriy tarkibli tuz bo‘lib, xlorid kislotadan hosil bo‘ladi. Kundalik hayotda osh tuzi nomi bilan tanilgan. U osh tuzining asosiy tarkibiy qismidir. Natriy xlorid katta miqdorda dengiz suvida mavjud. Tabiatda galit (tosh tuz) minerali shaklida hamda tabiiy suv havzalari suvlarida erigan holda uchraydi; ayrim shunday havzalarda eritma to‘yingan bo‘ladi (sho‘r namakob), masalan, Baskunchak ko‘lida. Sof natriy xlorid rangsiz kristallardan iborat, biroq turli aralashmalar ta’sirida u ko‘k (elektridlar), binafsha, pushti, sariq yoki kulrang tusga kirishi mumkin.

Tabiatda uchrashi va ishlab chiqarilishi

Tabiatda natriy xlorid galit minerali shaklida uchraydi. U cho‘kindi tog‘ jinslari orasida tosh tuz konlarini, sho‘r ko‘llar va limanlar qirg‘oqlarida qatlamchalar hamda linzasimon uyumlarni, sho‘rxoklarda, vulqon kraterlari devorlarida va solfataralarda tuz qobiqlarini hosil qiladi. Dengiz suvida nihoyatda katta miqdorda natriy xlorid erigan. Dunyo okeanida 4 × 10¹⁵ tonna NaCl mavjud. Dengiz suvi tomchilarining bug‘lanishi tufayli atmosferada doim NaCl izlari uchraydi. Bir yarim kilometr balandlikdagi bulutlarda tomchilarning 30 % ida, agar ularning o‘lchami 10 mkm dan katta bo‘lsa, NaCl uchraydi. U qor kristallarida ham topilgan.

Inson tuz bilan dastlab iliq dengizlarning lagunalarida yoki sho‘r ko‘llarda tanishgan bo‘lishi ehtimoli katta. Bunday joylarning sayoz qismlarida yuqori harorat va shamol ta’sirida sho‘r suv jadal bug‘lanadi, cho‘kindida esa tuz to‘planadi. Pifagorning obrazli iborasiga ko‘ra, «tuz olijanob ota-onalar — quyosh va dengizdan tug‘ilgan».

Galit

Tabiatda natriy xlorid ko‘pincha galit minerali shaklida uchraydi. U yoqlari markazlashgan kubik panjaraga ega bo‘lib, tarkibida 39,34 % Na, 60,66 % Cl mavjud. Aralashmalar tarkibiga kiruvchi boshqa kimyoviy elementlar quyidagilar: Br, N, H, Mn, Cu, Ga, As, I, Ag, Ba, Tl, Pb, K, Ca, S, O. Zichligi 2,1—2,2 g/sm³, Moos shkalasi bo‘yicha qattiqligi esa 2 ga teng. Shishasimon yaltiroqlikka ega rangsiz, shaffof mineral. Tuzli qatlamlarda keng tarqalgan. Yopiq suv havzalarida cho‘kish natijasida, shuningdek, vulqon kraterlari devorlarida sublimatsiya mahsuloti sifatida hosil bo‘ladi. Laguna va dengiz fatsiyalarining cho‘kindi jinslarida qatlamlar, tuz gumbazlarida esa shtoksimon jismlar va shunga o‘xshash shakllarni hosil qiladi.

Tosh tuz

Tosh tuz deb evaporitlar guruhiga kiruvchi, tarkibining 90 % dan ortig‘ini galit tashkil etadigan cho‘kindi tog‘ jinsiga aytiladi. Galitning o‘zi ham ko‘pincha tosh tuz deb ataladi. Bu cho‘kindi tog‘ jinsi rangsiz yoki oppoq bo‘lishi mumkin, ammo ko‘pincha gil va talk (kulrang), temir oksidlari va gidroksidlari (sariq, to‘q sariq, pushti, qizil), bitumlar (qo‘ng‘ir) aralashmalari ta’sirida ranglanadi. Tosh tuz tarkibida natriy, kaliy, magniy va kalsiy xloridlari hamda sulfatlari, bromidlar, yodidlar, boratlar, gips, karbonat-gilli material, dolomit, ankerit, magnezit, bitumlar va boshqa aralashmalar uchraydi.

Konlarning hosil bo‘lish sharoitlariga ko‘ra tosh tuz quyidagi turlarga bo‘linadi:

hozirgi tuzli havzalarning namakoblari
sho‘r yerosti suvlari
hozirgi tuzli havzalardagi mineral tuz konlari
qadimgi geologik tuz konlari (sanoat uchun eng muhimlari).

Dengiz tuzi

Dengiz tuzi dengiz suvi to‘liq bug‘langanda hosil bo‘ladigan tuzlar (xloridlar, karbonatlar, sulfatlar va boshqalar) aralashmasidir. Dengiz suvidagi tuzlarning o‘rtacha miqdori quyidagicha:

Birikma	Massaviy ulushi, %
NaCl	77,8
MgCl₂	10,9
MgSO₄	4,7
KCl	2,5
K₂SO₄	2,5
CaCO₃	0,3
Ca(HCO₃)₂	0,3
boshqa tuzlar	0,2

Dengiz suvi 20 dan 35 °C gacha bo‘lgan haroratda bug‘langanda cho‘kmada dastlab eng kam eriydigan tuzlar — kalsiy va magniy karbonatlari hamda kalsiy sulfati kristallanadi. Keyin nisbatan yaxshi eriydigan natriy va magniy sulfatlari, natriy, kaliy va magniy xloridlari, ulardan so‘ng esa kaliy va magniy sulfatlari cho‘kadi. Tuzlarning kristallanish ketma-ketligi va cho‘kma tarkibi harorat, bug‘lanish tezligi va boshqa sharoitlarga qarab biroz o‘zgarishi mumkin. Sanoatda dengiz tuzi dengiz suvidan, asosan, odatiy bug‘latish usulida olinadi. Uning tarkibida tosh tuzga nisbatan boshqa kimyoviy tuzlar, minerallar va turli mikroelementlar, birinchi navbatda yod, kaliy, magniy va marganes ancha ko‘p bo‘ladi. Shu sababli u natriy xloriddan ta’mi bilan ham farq qiladi: magniy tuzlari unga achchiq-sho‘r ta’m beradi. Dengiz tuzi tibbiyotda, jumladan, psoriaz kabi teri kasalliklarini davolashda qo‘llanadi. Dorixonalar va oddiy savdo tarmoqlarida davolovchi vosita sifatida O‘lik dengiz tuzi keng tarqalgan. Uning tozalangan turi oziq-ovqat do‘konlarida tabiiy va yodga boy oziq-ovqat mahsuloti sifatida ham sotiladi.

Tuz konlari

Tosh tuz konlari barcha geologik tizimlarda aniqlangan. Ulardan eng muhimlari kembriy, devon, perm va uchlamchi davr yotqiziqlarida joylashgan. Tosh tuz yirik qatlam konlarini va gumbazsimon tuzilmalar (tuz gumbazlari hamda shtoklar) yadrolarini hosil qiladi, boshqa jinslarda esa qatlamchalar, linzasimon uyumlar, uyachalar va tarqoq qo‘shilmalar shaklida uchraydi. Rossiyadagi ko‘l konlari orasida eng yiriklari — Elton ko‘li, Baskunchak, Kaspiybo‘yi hududidagi Kuchuk ko‘li, Kulunda ko‘li, Ebeyti va G‘arbiy Sibirdagi boshqa ko‘llar.

Ishlab chiqarish

Qadimda tuz qazib olish texnologiyasi shundan iborat ediki, tuzli namakob (eritma) «quduqlar» yoki «derazalar» deb atalgan, ancha chuqur — 60—90 m bo‘lgan shaxtalardan ot kuchi bilan ishlaydigan mexanizm yordamida chiqarilgan. Olingan tuz eritmasi maxsus idishga — tvorilo deb atalgan rezervuarga quyilgan. Undan eritma teshiklar orqali pastdagi rezervuarga oqib tushgan, so‘ng tarnovlar tizimi yordamida yog‘och minoralarga uzatilgan. U yerda eritma katta qozonlarga quyilib, qaynatish orqali tuz ajratib olingan.

Qadimgi Rusda pomorlar Oq dengiz sohillarida tuz qaynatib olishgan va uni moryanka deb atashgan. 1137-yilda Novgorod knyazi Svyatoslav tuz qaynatish inshootlariga soliq belgilagan:

…dengiz bo‘yidagi har bir chren va salgadan bir puz…

«Moryanka» deb atalgan Oq dengiz tuzi butun Rossiya imperiyasi bo‘ylab XX asr boshlarigacha sotilgan. Keyinchalik uning o‘rnini Volgabo‘yidan keltirilgan arzonroq tuz egallagan.

Hozirgi vaqtda natriy xlorid qazib olish jarayonlari mexanizatsiyalashgan va avtomatlashtirilgan. Tuz dengiz suvini bug‘latish (bunday mahsulot dengiz tuzi deyiladi), tuzli buloqlar va sho‘r ko‘llar kabi boshqa manbalardan olingan namakobni bug‘latish, shuningdek, tuz shaxtalarini o‘zlashtirib, tosh tuz qazib olish orqali katta hajmda ishlab chiqariladi.
Dengiz suvidan natriy xlorid olish uchun havosi quruq, issiq iqlim, dengiz sathidan pastda joylashgan yoki suv ko‘tarilishida suv bosadigan katta pasttekisliklar, bug‘latish havzalari tuprog‘ining suvni kam o‘tkazishi, faol bug‘lanish mavsumida yog‘in miqdorining ozligi, daryolarning chuchuk suvlari ta’sirining yo‘qligi va rivojlangan transport infratuzilmasi zarur.

2009-yilda jahonda tuz ishlab chiqarish hajmi 260 million tonna deb baholangan. Dunyodagi eng yirik ishlab chiqaruvchilar — Xitoy (60,0 mln tonna), AQSH (46,0 mln tonna), Germaniya (16,5 mln tonna), Hindiston (15,8 mln tonna) va Kanada (14 mln tonna).

Isroildagi O‘lik dengizning janubiy qismida tuz qazib olish
Tosh tuz kristallari
Dakardagi dengiz tuzi ishlab chiqariladigan maydon
Boliviyadagi Uyuni sho‘rxogida tuz uyumlari

Qo‘llanilishi

Oziq-ovqat sanoati va pazandachilikda

Oziq-ovqat sanoati va pazandachilikda tozaligi kamida 97 % bo‘lishi kerak bo‘lgan natriy xloriddan foydalaniladi. U ta’m beruvchi qo‘shimcha sifatida va oziq-ovqat mahsulotlarini konservalash uchun qo‘llanadi. Bunday natriy xlorid savdoda osh tuzi deb ataladi. Ba’zan oziq-ovqat tuzi, dasturxon tuzi nomlari ham ishlatiladi. Kelib chiqishiga qarab tosh tuz yoki dengiz tuzi, qo‘shimchalariga qarab esa yodlangan, ftorlangan va boshqa turlari ajratiladi. Bunday tuz o‘ziga xos sho‘r ta’mga ega, boshqa ta’msiz va hidsiz (yodlangan tuz bundan mustasno) mayda kristallardan iborat sochiluvchan mahsulotdir. Unda tuz olish usuliga bog‘liq bo‘lmagan begona aralashmalar bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Osh tuzi tarkibida natriy xloriddan tashqari oz miqdorda kalsiy, magniy va kaliy tuzlari ham bo‘ladi. Ular tuzning nam tortuvchanligi va qattiqligini oshiradi. Bu aralashmalar qancha kam bo‘lsa, tuzning sifati shuncha yuqori bo‘ladi.

Quyidagi navlar ajratiladi: ekstra, oliy, birinchi va ikkinchi. Ulardagi natriy xloridning massaviy ulushi: %:

ekstra — kamida 99,5;
oliy — 98,2;
birinchi — 97,5;
ikkinchi — 97,0.

Qaynatib olingan «ekstra» navli tuzda namlikning massaviy ulushi 0,1 %, oliy navda esa 0,7 % ni tashkil qiladi. Kaliy yodid, kaliy yodat, kaliy va natriy ftoridlari qo‘shishga ruxsat etiladi. Yodning massaviy ulushi (40,0 ± 15,0) × 10⁻⁴ %, ftorning esa (25,0 ± 5,0) × 10⁻³ % bo‘lishi kerak. Ekstra va oliy navli tuz oq rangli bo‘ladi, birinchi va ikkinchi navlarda esa tuzning kelib chiqishiga qarab kulrang, sarg‘ish, pushti va ko‘kimtir tuslarga ruxsat etiladi. Oziq-ovqat osh tuzi maydalangan va elangan holda ishlab chiqariladi. Donalarining o‘lchamiga ko‘ra maydalangan tuz 0, 1, 2, 3 raqamli turlarga bo‘linadi. Raqam qancha katta bo‘lsa, tuz donalari shuncha yirik bo‘ladi.

Pazandachilikda natriy xlorid eng muhim ziravorlardan biri sifatida ishlatiladi. Tuz o‘ziga xos ta’mga ega bo‘lib, usiz ovqat odamga bemaza tuyuladi. Tuzning bu xususiyati inson fiziologiyasi bilan bog‘liq. Biroq odamlar ko‘pincha organizmdagi fiziologik jarayonlar uchun zarur bo‘lganidan ko‘proq tuz iste’mol qiladi.

Natriy xlorid kuchsiz antiseptik xossalarga ega: 10—15% li tuz eritmasi chirituvchi bakteriyalarning ko‘payishiga to‘sqinlik qiladi. Shu sababli u konservant sifatida keng qo‘llanadi.

Tibbiyotda

Izotonik (fiziologik) eritma — natriy xloridning suvdagi 0,9 % li eritmasi — zaharlanishda organizmdan zararli moddalarni chiqarishga yordam beruvchi vosita, suvsizlanishda organizm tizimlari holatini me’yorlashtirish uchun hamda boshqa dorilarni erituvchi sifatida ishlatiladi. Gipertonik eritmalar (10 % li eritma) yordamchi osmotik diuretik sifatida bosh miya shishida, qon ketishida bosimni oshirishda, natriy va xlor ionlari yetishmasligi bilan kechadigan holatlarda, kumush nitrat bilan zaharlanishda va yiringli yaralarga mahalliy ishlov berishda qo‘llanadi. Oftalmologiyada natriy xlorid eritmasi mahalliy qo‘llanganda shishni kamaytiradi.

Kommunal xo‘jalikda. Texnik tuz

Qishda natriy xlorid boshqa tuzlar, qum yoki gil bilan aralashtirilib, «texnik tuz» deb ataladigan aralashma holida muzlashga qarshi antifriz sifatida ishlatiladi. Ayrim mamlakatlarda u avtomobil yo‘llari va piyodalar yo‘laklariga sepiladi. Ammo korroziya jarayonlari tufayli bu charm poyabzal va transport vositalarining texnik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Na-kationitli filtrlarni regeneratsiya qilish

Na-kationitli filtrlar suvni yumshatish qurilmalarida, ularning quvvati qanday bo‘lishidan qat’i nazar, suvni tayyorlash jarayonida keng qo‘llanadi. Zamonaviy suv tayyorlash qurilmalarida kationit material sifatida, asosan, glaukonit, polimer ion almashinuvchi smolalar va sulfolangan ko‘mirlardan foydalaniladi. Eng keng tarqalgani sulfokationit ion almashinuvchi smolalardir.

Na-kationitli filtrlar 6—10% li osh tuzi eritmasi yordamida regeneratsiya qilinadi. Natijada kationit Na-shaklga o‘tib, qayta tiklanadi. Reaksiyalar quyidagi tenglamalar bo‘yicha boradi:

{\mathsf {CaR_{2}+2NaCl\rightarrow 2NaR+CaCl_{2}}}

{\mathsf {MgR_{2}+2NaCl\rightarrow 2NaR+MgCl_{2}}}

Kimyo sanoati

Tuz toshko‘mir, ohaktosh va oltingugurt bilan birga kimyo sanoati uchun eng muhim mineral xomashyo mahsulotlarining «katta to‘rtligi»ni tashkil qiladi. Undan soda, xlor, xlorid kislota, natriy gidroksid, natriy sulfat va metall natriy olinadi. Bundan tashqari, tuz suvda oson eriydigan natriy xloratni sanoatda olish uchun ham ishlatiladi. Natriy xlorat begona o‘tlarni yo‘qotish vositasidir. Natriy xloridning issiq eritmasi elektrolizining umumiy reaksiya tenglamasi:

{\mathsf {NaCl+3H_{2}O\rightarrow NaClO_{3}+3H_{2}}}

Xlor va natriy gidroksid olish

Sanoatda natriy xlorid eritmasini elektroliz qilish orqali xlor olinadi. Elektrodlarda quyidagi jarayonlar kechadi:

katodda suvning elektrolitik dissotsiatsiyasi natijasida hosil bo‘lgan H⁺ ionlari qaytarilishi tufayli yon mahsulot sifatida vodorod ajraladi:

{\mathsf {H_{2}O\rightleftarrows H^{+}+OH^{-}}}

{\mathsf {2H^{+}+2e^{-}\rightarrow H_{2}}}

NaCl deyarli to‘liq elektrolitik dissotsiatsiyalangani sababli eritmada xlor xlorid-ionlar shaklida bo‘ladi. Ular anodda oksidlanib, gaz holidagi erkin xlorni hosil qiladi:

{\mathsf {NaCl\rightarrow Na^{+}+Cl^{-}}}

{\mathsf {2Cl^{-}\rightarrow Cl_{2}+2e^{-}}}

umumiy reaksiya:

{\mathsf {2NaCl+2H_{2}O\rightarrow 2NaOH+Cl_{2}\!\uparrow +\ H_{2}\!\uparrow }}

Umumiy reaksiya tenglamasidan ko‘rinadiki, yana bir mahsulot natriy gidroksiddir. 1 t xlor olish uchun taxminan 2700 kVt × soat elektr energiyasi sarflanadi. Olingan xlor bosim oshirilganda odatdagi haroratning o‘zidayoq sariq suyuqlikka aylanadi.

Anod va katod orasida diafragma bo‘lmasa, suvda erigan xlor natriy gidroksid bilan reaksiyaga kirishib, natriy xlorid va natriy gipoxlorit NaClO ni hosil qiladi:

{\mathsf {2NaOH+Cl_{2}\rightarrow NaCl+NaOCl+H_{2}O}}

Shu sababli natriy gidroksid olish uchun diafragmadan foydalaniladi va NaOH olishning tegishli usuli diafragmali usul deb ataladi. Diafragma sifatida asbestli karton qo‘llanadi. Elektroliz jarayonida natriy xlorid eritmasi anod bo‘shlig‘iga doimiy uzatiladi, katod bo‘shlig‘idan esa natriy xlorid va natriy gidroksid eritmasi uzluksiz chiqib turadi. Bu eritma bug‘latilganda xlorid kristallanadi, chunki uning 50 % li NaOH eritmasidagi eruvchanligi nihoyatda past (0,9 %). Olingan NaOH eritmasi temir qozonlarda bug‘latiladi, so‘ng quruq qoldiq qayta eritiladi.

Sof natriy gidroksid (natriy xlorid qo‘shimchasisiz) olish uchun simobli usul qo‘llanadi. Unda grafit anod va simob katod ishlatiladi. Simobda vodorod ajralishining o‘ta kuchlanishi juda katta bo‘lgani uchun uning sirtida natriy ionlari qaytarilib, natriy amalgamasi hosil bo‘ladi:

{\mathsf {Na^{+}+e^{-}\rightarrow Na_{(Hg)}}}

Keyin amalgama issiq suv bilan parchalanib, natriy gidroksid va vodorod hosil qiladi. Simob esa nasos yordamida yana elektrolizyorga qaytariladi:

{\mathsf {2Na_{(Hg)}+2H_{2}O\rightarrow 2NaOH+H_{2}\!\uparrow }}

Jarayonning umumiy reaksiyasi diafragmali usuldagi bilan bir xil.

Metall natriy olish

Metall natriy suyuqlantirilgan natriy xloridni elektroliz qilish orqali olinadi. Quyidagi jarayonlar sodir bo‘ladi:

katodda natriy ajralib chiqadi:

{\mathsf {Na^{+}+e^{-}\rightarrow Na}}

anodda xlor (yon mahsulot sifatida) ajralib chiqadi:

{\mathsf {2Cl^{-}\rightarrow Cl_{2}+2e^{-}}}

umumiy reaksiya:

{\mathsf {2Na^{+}+2Cl^{-}\rightarrow 2Na+Cl_{2}}}

Elektrolizyor vannasi ichki qismi o‘tga chidamli qoplama bilan qoplangan po‘lat korpus, grafit anod va halqasimon temir katoddan iborat. Katod bilan anod orasida to‘rsimon diafragma joylashgan. NaCl ning erish haroratini (800 °C) pasaytirish uchun elektrolit sifatida sof natriy xlorid emas, balki uning kalsiy xlorid CaCl₂ bilan aralashmasi (40:60) ishlatiladi. Bu aralashmaning erish harorati 580 °C. Katod bo‘shlig‘ining yuqori qismida to‘planadigan metall natriy tarkibida 5 % gacha kalsiy aralashmasi bo‘ladi. Biroq keyinchalik u deyarli to‘liq ajraladi, chunki kalsiyning suyuq natriydagi eruvchanligi natriyning erish haroratida (371 K = 98 °C) atigi 0,01 % ni tashkil qiladi. NaCl sarflangan sari vannaga muntazam qo‘shib turiladi. Elektr energiyasi sarfi taxminan 15 kVt × soatni tashkil etadi (1 kg natriyga).

Xlorid kislota va natriy sulfat olish

Xlorid kislota, ya’ni vodorod xloridning (HCl) suvdagi eritmasini olishning ko‘plab sanoat usullaridan biri qattiq natriy xlorid bilan konsentrlangan sulfat kislota orasidagi almashinish reaksiyasiga asoslangan:

{\mathsf {NaCl+H_{2}SO_{4}\ \xrightarrow {t<110^{o}C} \ NaHSO_{4}+HCl\uparrow }}

{\mathsf {NaCl+NaHSO_{4}\ \xrightarrow {450-800^{o}C} \ Na_{2}SO_{4}+HCl\uparrow }}

Birinchi reaksiya odatdagi sharoitning o‘zidayoq sezilarli darajada boradi, biroz qizdirilganda esa deyarli oxirigacha yetadi. Ikkinchi reaksiya faqat yuqori haroratlarda kechadi. Jarayon yirik quvvatli maxsus mexanizatsiyalashgan pechlarda amalga oshiriladi. Ajralib chiqqan vodorod xlorid changdan tozalanadi, sovitiladi va suvga yuttirilib, xlorid kislota hosil qilinadi. Yon mahsulot sifatida natriy sulfat Na₂SO₄.

hosil bo‘ladi. Bu usul laboratoriya sharoitida vodorod xlorid olish uchun ham qo‘llanadi.

Fizik va fizik-kimyoviy xossalari

Erish harorati — 800,8 °C, qaynash harorati — 1465 °C.

Suvda o‘rtacha darajada eriydi, eruvchanligi haroratga uncha bog‘liq emas: NaCl ning eruvchanligi (100 g suvga gramm hisobida) 35,9 (21 °C da) va 38,1 (80 °C da) ga teng. Vodorod xlorid, natriy gidroksid va boshqa metallarning xloridlari ishtirokida eruvchanligi sezilarli kamayadi. Suyuq ammiakda eriydi, almashinish reaksiyalariga kirishadi^{[aniqlashtirish kerak]}. Sof natriy xlorid gigroskopik emas. Biroq tuz ko‘pincha aralashmalar (asosan, Ca²⁺, Mg²⁺ va SO2−
4 ionlari) bilan ifloslangan bo‘ladi va bunday tuz havoda nam tortadi. NaCl · 2H₂O kristallogidratini 0,15 °C dan past haroratda ajratib olish mumkin.

Maydalangan muz bilan natriy xloridning mayda kukuni aralashmasi samarali sovituvchi vositadir. Masalan, 30 g NaCl va 100 g muz aralashtirilganda aralashma harorati −20 °C gacha pasayadi. Chunki tuzning suvdagi eritmasi 0 °C dan past haroratda muzlaydi. Harorati taxminan 0 °C bo‘lgan muz bu eritmada erib, atrof-muhitdan issiqlik yutadi.

Termodinamik tavsiflari
Δ_fH⁰_g	−181,42 kJ/mol
Δ_fH⁰_l	−385,92 kJ/mol
Δ_fH⁰_s	−411,12 kJ/mol
Δ_fH⁰_aq	−407 kJ/mol
S⁰_{g, 1 bar}	229,79 J/(mol·K)
S⁰_{l, 1 bar}	95,06 J/(mol·K)
S⁰_s	72,11 J/(mol·K)

NaCl ning dielektrik singdiruvchanligi — 6,3.

NaCl suvli eritmalarining zichligi va konsentratsiyasi

Konsentratsiya, %	Konsentratsiya, g/l	Zichlik, g/ml
1	10,05	1,005
2	20,25	1,012
4	41,07	1,027
6	62,47	1,041
8	84,47	1,056
10	107,1	1,071
12	130,2	1,086
14	154,1	1,101
16	178,5	1,116
18	203,7	1,132
20	229,5	1,148
22	256	1,164
24	283,2	1,18
26	311,2	1,197

Biologik vazifasi

Inson yiliga o‘rtacha 5 kilogrammga yaqin natriy xlorid iste’mol qiladi. Katta yoshli odam organizmida o‘rtacha 5 litr qon mavjud bo‘lib, uning tarkibida ham 0,9 % tuz bor. Inson har kuni siydik bilan taxminan 15 gramm NaCl chiqaradi. Ter tarkibida ham qariyb 0,5 % NaCl mavjud. Shu sababli kuchli terlashda tarkibida 0,5 % NaCl bo‘lgan gazlangan suv ichish tavsiya etiladi.

Mo‘tadil iqlim sharoitida yashaydigan, o‘rtacha vaznli 30 yoshli inson uchun fiziologik jihatdan asoslangan kunlik tuz iste’moli me’yori 4—6 grammni tashkil etadi. Ammo ko‘plab mamlakatlarda an’anaviy iste’mol bundan ancha yuqori — taxminan 10—20 gramm; issiq iqlimda esa ko‘p terlash sababli 25—30 grammgacha yetadi. Organizmga haddan tashqari katta yuklama tushganda tuzga bo‘lgan kunlik ehtiyoj 100—150 grammgacha yetishi mumkin. Tuz osmotik bosim va suv almashinuvini boshqaradi, xlorid kislotaning me’da shirasida hosil bo‘lishiga yordam beradi, fermentlar faoliyatini kuchaytiradi. Ammo tuzni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish qon bosimining oshishiga, buyrak va yurak kasalliklariga olib keladi. Organizmda tuz yetishmasligi suyak va mushak to‘qimalarining yemirilishiga sabab bo‘ladi. Bu depressiya, asab tizimi buzilishlari, ovqat hazm qilish va yurak-qon tomir faoliyatining yomonlashishi, silliq mushaklarning spazmlari, osteoporoz va anoreksiyani keltirib chiqarishi mumkin. Natriy xloridning surunkali yetishmasligi o‘limga ham olib kelishi mumkin. Uy hayvonlari (sigir, qo‘y, ot, echki) ham tuzga muhtoj. Yosh hayvon organizmida natriy xlorid tanqisligi o‘sish va vazn ortishining sekinlashishiga, katta yoshli hayvonlarda esa holsizlik, ishtahaning yo‘qolishi, sut sog‘imining kamayishi va qisman vazn yo‘qotilishiga olib keladi. Yem-xashak va o‘simlik barglarida tuz kam bo‘lgani uchun zamonaviy fermalarda u omuxta yemlar tarkibiga qo‘shiladi. Bundan tashqari, chorva salomatligi uchun zarur vitaminlar va mineral moddalar bilan ham boyitiladi.

Laboratoriyada olinishi va kimyoviy xossalari

Konsentrlangan sulfat kislota qattiq natriy xloridga ta’sir ettirilganda vodorod xlorid ajralib chiqadi:

{\mathsf {NaCl+H_{2}SO_{4}\xrightarrow {t>110^{o}C} NaHSO_{4}+HCl\uparrow }}

Kumush nitrat eritmasi bilan reaksiyaga kirishib, kumush xloridning oq cho‘kmasini hosil qiladi (xlorid-ion uchun sifat reaksiyasi):

{\mathsf {NaCl+AgNO_{3}\rightarrow NaNO_{3}+AgCl\downarrow }}

Eritmada mis sulfat bilan aralashtirilganda natriy tetraxlorokuprat hosil bo‘ladi; bunda gidratlangan ionning ustunlik qilishi sababli ko‘k eritma yashil tusga kiradi: ${[\mathrm {CuCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}(\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}]{\vphantom {A}}^{2-}}$ :

{\mathsf {CuSO_{4}+4NaCl\rightleftarrows Na_{2}[CuCl_{4}]+Na_{2}SO_{4}}}

Natriy xloridning tabiiy zaxiralari nihoyatda katta bo‘lgani uchun uni sanoatda yoki laboratoriyada sintez qilishga ehtiyoj yo‘q. Shunga qaramay, uni turli kimyoviy usullar bilan asosiy yoki yon mahsulot sifatida olish mumkin.

natriy va xlor oddiy moddalaridan olinishi ekzotermik reaksiya hisoblanadi:

{\mathsf {2Na+Cl_{2}\rightarrow 2NaCl+410\ kJ/mol}}

natriy gidroksid ishqorini xlorid kislota bilan neytrallash:

{\mathsf {NaOH+HCl\rightarrow NaCl+H_{2}O}}

Natriy xlorid suvli eritmada ionlarga deyarli to‘liq dissotsiatsiyalangani sababli:

{\mathsf {NaCl\rightarrow Na^{+}+Cl^{-}}}

Uning suvli eritmadagi kimyoviy xossalari natriy kationlari va xlorid anionlarining tegishli kimyoviy xossalari bilan belgilanadi.

Tuzilishi

Natriy xlorid rangsiz, kubik singoniyali kristallar hosil qiladi, fazoviy guruhi Fm3m, elementar yacheyka parametrlari a = 0,563874 nm, d = 2,17 g/sm³. Har bir Cl⁻ ioni oltita Na⁺ ioni bilan oktaedrik tartibda o‘ralgan va aksincha. Agar, masalan, Na⁺ ionlari xayolan olib tashlansa, Cl⁻ ionlarining zich joylashgan kubik tuzilishi qoladi. Bu yoqlari markazlashgan kubik panjara deb ataladi. Na⁺ ionlari ham zich joylashgan kubik panjara hosil qiladi. Shunday qilib, kristall bir-biriga nisbatan yarim davrga siljigan ikkita kichik panjaradan iborat. Bunday panjara boshqa ko‘plab minerallarda ham uchraydi.

Kristall panjarada atomlar orasida ionli kimyoviy bog‘lanish ustunlik qiladi. Bu qarama-qarshi zaryadlangan ionlarning elektrostatik o‘zaro ta’siri natijasidir.

Adabiyotlar

Klevtsov P. V., Lemmlеyn G. G. NaCl ning suvli eritmalari gomogenlashish haroratlariga bosim bo‘yicha tuzatmalar // SSSR Fanlar akademiyasi ma’ruzalari. 1959. 128-jild. № 6. 1250—1253-betlar.
Nekrasov B. V. Umumiy kimyo asoslari. — M.: Kimyo, 1973. — J. 1. — 656 b.
Nekrasov B. V. Umumiy kimyo asoslari. — M.: Kimyo, 1973. — J. 2. — 688 b.

ifazo.uz