| Laptevlar dengizi | |
|---|---|
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 672 000 km² |
| Hajmi | 363 000 km³ |
| Qirg‘oq chizig‘ining uzunligi | 1300 km |
| Eng katta chuqurligi | 3385 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 540 m |
| Joylashuvi | |
| 76°16′07″ sh. k. 125°38′23″ shq. u.HGYaO | |
| Mamlakat | |
Laptevlar dengizi (yoqutcha Лаптевтар байҕаллара) — Shimoliy Muz okeaniga tutash chekka dengiz. Janubda Sibirning shimoliy qirg‘og‘i, g‘arbda Taymir yarimoroli va Severnaya Zemlya orollari , sharqda esa Yangi Sibir orollari orasida joylashgan. Dengiz rossiyalik qutb tadqiqotchilari — amakivachchalar Dmitriy va Xariton Laptevlar sharafiga nomlangan; 1935-yilgacha esa dengiz Nordensheld deb atalgan.
Dengiz iqlimi juda qattiq: yilning to‘qqiz oyidan ko‘prog‘ida harorat 0 °C dan past bo‘ladi. Suvining sho‘rligi past, o‘simlik va hayvonot dunyosi kambag‘al, qirg‘oqbo‘yi aholisi esa juda kam. Avgust va sentabr oylaridan tashqari deyarli butun yil davomida dengiz muz bilan qoplangan bo‘ladi.
Laptevlar dengizida bir necha o‘nlab orollar mavjud bo‘lib, ularning ko‘pchiligida yaxshi saqlanib qolgan mamont qoldiqlari topiladi.
Bu hududdagi asosiy inson faoliyati foydali qazilmalarni qazib olish va Shimoliy dengiz yo‘li bo‘ylab kemalar qatnovidir; baliq ovlash va ovchilik mavjud bo‘lsa-da, tijoriy ahamiyatga ega emas. Eng yirik aholi punkti va port — Tiksi.
Etimologiyasi
Tarixiy nomlari: Tatar, Lena (XVI—XVII asrlar xaritalarida), Sibir, Muzli (XVIII—XIX asrlar). 1883-yilda qutb tadqiqotchisi Frityof Nansen dengizga quyidagi nomni berdi: Nordensheld.
1906-yilda Imperator Fanlar akademiyasi tomonidan nashr etilgan leytenant A. V. Kolchakning «Kara va Sibir dengizlaridagi muz» nomli ilmiy monografiyasida muallif Sibir dengizi nomini muhokama qilib, «ayrim geograflar qabul qilgan» «Nordensheld dengizi» atamasiga e’tiroz bildirgan:
…Ayrim geograflar Nordensheldning «Vega»da 1878-yildagi suzishidan so‘ng «Nordensheld dengizi» atamasini qabul qildi. Xaritalarda goh paydo bo‘lib, goh yo‘qoladigan, rus, ingliz va amerika xaritalarining ko‘pchiligida esa umuman uchramaydigan bu atamaga qo‘shilish qiyin. Uni qabul qilish uchun yetarli asos yo‘q, chunki shu dengiz orqali «Vega» borgan qirg‘oqbo‘yi yo‘nalishidan birinchi marta 1735 va 1736-yillarda leytenant Pronchishchev ikki machtali shlyupda «Yakutsk» kemasida, ikkinchi marta esa 1739 va 1740-yillarda o‘sha kemada leytenant Xariton Laptev suzib o‘tgan.
— A. V. Kolchak «Kara va Sibir dengizlaridagi muz»
1913-yilda okeanograf Yu. M. Shokalskiyning taklifi bilan Rossiya geografiya jamiyati amakivachchalar Dmitriy va Xariton Laptevlar sharafiga qo‘yilgan hozirgi nomni tasdiqladi. Biroq u rasman faqat SSSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining 27-iyun 1935-yilda qabul qilingan qarori bilan mustahkamlandi.
Kengligi va chegaralari

Xalqaro gidrografiya tashkiloti Laptevlar dengizi chegaralarini quyidagicha belgilaydi:
G‘arbda. Quyidagi dengizning sharqiy chegarasi — Kara dengizi (Komsomolets oroli)dagi Molotov burnidan Janubi-sharqiy burnigacha, so‘ng Oktyabr inqilobi oroli bo‘ylab Voroshilov burnidan Anyuchin burnigacha, keyin Bolshevik oroli bo‘ylab Unshlixt burnidan Yevgenov burnigacha bo‘lgan chiziq, undan esa materikdagi Pronchishchev burnigacha bo‘lgan chegara .
Shimolda. Molotov burni bilan Kotelniy orolining.
Sharqda. Kotelniy orolining shimoliy chekkasidan orol bo‘ylab Medvejiy burnigacha. Keyin Kichik Lyaxovskiy oroli orqali Katta Lyaxovskiy orolidagi Vagin burnigacha. Undan esa materikdagi Svyatoy Nos burnigacha bo‘lgan chegara.
Shu bilan birga, IBCAO ma’lumotlariga ko‘ra, dengizning shimoliy chegarasi (Komsomolets va Kotelniy orollari orasida) Kotelniy orolining shimoliy chekkasi meridiani bilan materik sayozligining cheti kesishgan nuqtadan o‘tadi (79°00′00″ sh. k. 139°00′00″ shq. u.HGYaO).
Fizik-geografik joylashuvi

Dengiz yuzasining maydoni 672 000 km².
Laptevlar dengiziga quyiladigan eng yirik daryo — Lena va uning ulkan deltasi. Dengizga quyidagi daryolar ham quyiladi: Xatanga, Anabar, Olenyok, Yana.
Qirg‘oq chizig‘i juda egri-bugri bo‘lib, turli kattalikdagi qo‘ltiq va ko‘rfazlarni hosil qiladi. Qirg‘oqbo‘yi relyefi xilma-xil, past tog‘lar ham uchraydi. Yirik qo‘ltiqlar: Xatanga qo‘ltig‘i, Olenyok qo‘ltig‘i, Faddey qo‘ltig‘i, Yana qo‘ltig‘i, Anabar qo‘ltig‘i, Pronchishcheva ko‘rfazi, Ebelyax ko‘rfazi, Buor-Xaya ko‘rfazi.
Dengizning g‘arbiy qismida va daryo deltalarida umumiy maydoni 3784 km² bo‘lgan bir necha o‘nlab orollar joylashgan. Tez-tez sodir bo‘ladigan bo‘ronlar hamda muz erishidan yuzaga keluvchi oqimlar orollarni kuchli yemiradi. Masalan, Semyonovskiy va Vasilyevskiy orollari 1815-yilda kashf etilgan bo‘lsa-da, hozir yo‘qolib ketgan. Eng muhim orollar guruhlari: Severnaya Zemlya, Komsomolskaya Pravda va Faddey orollari. Eng yirik alohida orollar: Katta Begichev (1764 km²), Belkovskiy (500 km²), Kichik Taymir (250 km²), Stolbovoy (170 km²), Starokadomskiy oroli (110 km²) va Peschaniy (17 km²). (Qarang: Laptevlar dengizi orollari)
- Dengiz tubi relyefi
Asosan chuqurligi 50 m gacha bo‘lgan joylar ustunlik qiladi; eng katta chuqurlik 3385 metr, o‘rtacha chuqurlik 540 metr. Dengizning yarmidan ko‘prog‘i (53 %) nishabi past bo‘lgan materik sayozligi bo‘lib, uning o‘rtacha chuqurligi 50 metrdan kam yoki biroz ko‘proq. Bundan tashqari, 76-paralleldan janubdagi tub hududlari 25 metrdan sayoz. Dengizning shimoliy qismida tub keskin pasayib, taxminan bir kilometr chuqurlikdagi okean havzasiga tutashadi (dengiz maydonining 22 %). Sayoz joylarda tub qum va balchiq , shuningdek, mayda shag‘al va yirik toshlar aralashmalari bilan qoplangan. Qirg‘oq yaqinida daryolar keltirgan cho‘kindilar yiliga 20-25 santimetrgacha tezlikda to‘planadi. Chuqur hududlarning tubini balchiq qoplagan.
Materik yonbag‘rini kesib o‘tuvchi suvosti novasi — Sadko shimolda Nansen botig‘iga tutashadi. Nansen botig‘ining chuqurligi 2 kilometrdan ortiq. Laptevlar dengizining eng chuqur nuqtasi ham shu yerda — 3385 metr (79°35′ sh. k. 124°40′ shq. u.HGYaO). Laptevlar dengizi Rossiyaning Arktika dengizlari orasida eng chuquridir.
Iqlimi

Laptevlar dengizi iqlimi arktik kontinental bo‘lib, Atlantika va Tinch okeanlaridan uzoqligi sababli Arktika dengizlari orasida eng qattiqlaridan biridir. Qutb tuni va qutb kuni janubda yiliga taxminan 3 oy, shimolda esa 5 oy davom etadi. Havo harorati 0 °C dan past bo‘ladigan davr shimolda yiliga 11 oy, janubda esa 9 oyni tashkil qiladi.
Yanvardagi (eng sovuq oy) o‘rtacha harorat joyiga qarab −31 °C dan −34 °C gacha o‘zgaradi, eng past harorat esa −50 °C ni tashkil etadi. Iyulda harorat shimolda 0 °C gacha (eng yuqorisi 4 °C), janubda 5 °C gacha (eng yuqorisi 10 °C) ko‘tariladi. Biroq avgustda qirg‘oqda 22-24 °C ga ham yetishi mumkin. Tiksida eng yuqori ko‘rsatkich 32,7 °C qayd etilgan. Kuchli shamollar, izg‘irin va qor bo‘ronlari qishda odatiy hol. Hatto yozda ham qor yog‘adi, qorli kunlar tumanli kunlar bilan almashinib turadi.
Qishda shamollar janub va janubi-g‘arbdan o‘rtacha 8 m/s tezlikda esadi, bahorga kelib susayadi. Yozda shamol yo‘nalishi shimolga o‘zgarib, tezligi 3-4 m/s ni tashkil etadi. Shamol nisbatan kuchsiz bo‘lgani uchun yuza suvlarda konveksiya ham kuchsiz bo‘lib, faqat 5-10 metr chuqurlikkacha yetadi.
Gidrologik rejimi
Dengiz suvining harorati pastligi bilan ajralib turadi. Qishda muz ostidagi suv harorati janubi-sharqiy qismda −0,8 °C dan −1,8 °C gacha bo‘ladi. 100 metrdan yuqoridagi butun suv qatlami manfiy haroratga ega (−1,8 °C gacha). Yozda dengizning muzdan xoli hududlarida eng ustki suv qatlami 4-6 °C gacha, qo‘ltiqlarda esa 8-10 °C gacha isishi mumkin, lekin muz ostida harorat 0 °C ga yaqinligicha qoladi.
Dengizning chuqur suvli qismida 250—300 metr chuqurlikda Arktika akvatoriyalaridan kelgan Atlantika okeanining nisbatan iliq suvlari (1,5 °C gacha) joylashadi. Bu suvlar Shpitsbergen yaqinidagi hosil bo‘lish hududidan Laptevlar dengizigacha 2,5-3 yilda yetib keladi. Ushbu qatlam ostida suv harorati tubgacha yana manfiy bo‘lib, taxminan −0,8 °C ni tashkil qiladi.
Sho‘rlik — dengizning shimoli-g‘arbiy qismida qishda yuza suvining sho‘rligi 34 ‰ (promille) bo‘ladi, janubiy qismda esa 20-25 ‰ gacha yetadi. Yozda bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 30-32 ‰ va 5-10 ‰ gacha kamayadi. Chuqurlik ortishi bilan sho‘rlik tez oshib, 33 ‰ ga yetadi. Daryo quyilish joylari yaqinida 10 ‰ dan kam bo‘ladi. Yuza suvlari sho‘rligiga muz erishi va Sibir daryolarining oqimi kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Oqim hajmi taxminan 730 km³ bo‘lib, dunyoda Kara dengizidan keyin ikkinchi o‘rinda turadi va butun dengiz bo‘ylab qalinligi 135 sm bo‘lgan chuchuk suv qatlamini hosil qiladi.
Daryo suvi oqimining katta qismi (taxminan 70 % yoki yiliga 515 km³) Lenaga to‘g‘ri keladi. Umumiy oqimga sezilarli hissa qo‘shadigan boshqa daryolar: Xatanga (100 km³ dan ortiq), Olenyok (35 km³), Yana (30 km³ dan ortiq) va Anabar (20 km³); qolgan daryolarning jami oqimi taxminan 20 km³. Daryo havzalarida muz va qorning mavsumiy erishi tufayli yillik oqimning taxminan 90 % i iyundan sentabrgacha (faqat avgustning o‘zida 35-40 %) kuzatiladi, yanvarda esa atigi 5 % ni tashkil etadi.
Yuza oqimlari dengizda siklonik (ya’ni soat miliga teskari) aylanishni hosil qiladi. U Severnaya Zemlya yaqinida shimoldan janubga yo‘nalgan oqimdan boshlanadi. Oqim materik qirg‘og‘iga yetib, g‘arbdan sharqqa qarab harakatlanadi, Lena daryosi suvi bilan kuchayadi va shimol hamda shimoli-g‘arbga, Shimoliy Muz okeani tomon buriladi. Aylanishning kichik qismi Sannikov bo‘g‘ozi orqali Sharqiy Sibir dengiziga oqib chiqadi. Oqim tezligi taxminan soniyasiga 2 santimetr bo‘lib, markazga tomon kamayadi. Aylanish markazining o‘zi asta-sekin siljib turadi va bu oqim xususiyatini biroz o‘zgartiradi.
Suv ko‘tarilishi va qaytishi yarim sutkalik bo‘lib, o‘rtacha balandligi 50 santimetrgacha yetadi. Suv ko‘tarilishining kattaligini muz qoplami sezilarli darajada kamaytiradi. Xatanga qo‘ltig‘ida voronkasimon shakl sababli suv ko‘tarilishi to‘lqini 2 metrga yetishi va daryoning yuqori oqimi bo‘ylab hatto 500 km uzoqlikda sezilishi mumkin. Laptevlar dengizining boshqa daryolarida bu to‘lqinlar ancha qisqa masofada so‘nadi.
Dengiz sathining mavsumiy o‘zgarishlari nisbatan kichik: yozda daryo deltalari yaqinida sath 40 sm ko‘tariladi, qishda pasayadi. Shamol ta’sirida suvning qaytishi va to‘planishi natijasidagi dengiz sathi tebranishlari sezilarli: 2 metrgacha, qo‘ltiqlarda 2,5 metrgacha yetadi. Ular yil davomida kuzatiladi, ammo doimiy yo‘nalishda kuchli shamollar esadigan kuzda tez-tez uchraydi. Umuman, shimoliy shamolda dengiz sathi ko‘tariladi, janubiy shamolda esa pasayadi.
Shamollar nisbatan kuchsiz va dengiz sayoz bo‘lgani uchun Laptevlar dengizi ancha sokin; odatda to‘lqinlar 1 metrdan oshmaydi. Iyul-avgust oylarida ochiq dengizda balandligi 4-5 m gacha, kuzda esa 6 metrgacha yetadigan to‘lqinlar kuzatilishi mumkin.
Muz qoplami

Arktikaning qahraton qishlari dengiz muzining ko‘p miqdorda hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi; muz akvatoriyani deyarli butun yil qoplaydi. Dengizning sayozligi va yuza suvlari sho‘rligining pastligi ham muz hosil bo‘lishiga yordam beradi. Shu sabab Laptevlar dengizi Arktikadagi dengiz muzining eng yirik manbai hisoblanadi. Yiliga o‘rtacha 483 000 km² muz chiqib ketishi (1979—1995-yillar davrida) hisobiga bu dengiz Kara, Barens va Sharqiy Sibir dengizlari birgalikda ishlab chiqarganidan ham ko‘proq dengiz muzini hosil qiladi. Bu davrda yillik muz chiqimi 251 000 km² (1984-85-yillarda) dan 732 000 km² (1988-89-yillarda) gacha o‘zgargan. Dengiz oktabrdan iyungacha bo‘lgan to‘qqiz oy davomida katta miqdordagi muzni tashqariga chiqaradi.
Muz hosil bo‘lishi shimolda sentabrda, janubda oktabrda boshlanadi. Qirg‘oqdan dengiz ichkarisiga yuzlab kilometr davomida qirg‘oqqa birikkan muz hosil bo‘ladi; uning qalinligi 2 metr va undan ortiq bo‘lishi mumkin. Demak, bu qirg‘oqbo‘yi muzi dengiz akvatoriyasining taxminan 30 % ini qoplaydi. Nisbatan iliq janubiy shamollar ta’sirida muz shimolga siljiganda muzsiz ochiq suv maydonlari paydo bo‘ladi; ulardan ayrimlari yuzlab kilometrga cho‘ziladi. Qirg‘oqqa birikkan muz bo‘lmagan joylarda suzuvchi muzlar, dengizning shimoli-g‘arbiy chekkasida esa aysberglar uchraydi. Qirg‘oqqa birikkan muzning shimoliy cheti bilan suzuvchi muzlar o‘rtasida Buyuk Sibir muzsiz suv hududi joylashgan bo‘lib, u har yili saqlanib turadi.
Muz qoplami may oxiri — iyun boshida eriy boshlaydi va asosan dengizning sharqida parchalangan muz to‘plamlarini hosil qiladi.
Muz hosil bo‘lish jadalligi yildan yilga juda farq qiladi: dengiz butunlay muzsiz bo‘lishidan tortib to‘liq muz bilan qoplanishigacha.
O‘simlik va hayvonot dunyosi


Qattiq iqlim tufayli o‘simlik va hayvonot dunyosi kam sonli. Dengiz o‘simliklari asosan diatom suvo‘tlaridan iborat bo‘lib, ularning 100 dan ortiq turi bor. Taqqoslash uchun, yashil, ko‘k-yashil suvo‘tlar va xivchinlilar ning har biri taxminan 10 tadan turga ega. Umumiy fitoplankton miqdori 0,2 mg/l ni tashkil etadi. Shuningdek, dengizda 30 ga yaqin zooplankton tur mavjud; ularning umumiy konsentratsiyasi 0,467 mg/l. Qirg‘oqbo‘yi o‘simliklari asosan yo‘sinlar, lishayniklar va bir necha turdagi gulli o‘simliklardan, jumladan, qutb ko‘knori, toshyorar, krupka hamda oz sonli qutb va o‘rmalovchi tollardan iborat. Tomirli o‘simliklar kam uchraydi va asosan yaskolka hamda toshyorardan iborat. Tomirsiz o‘simliklar esa, aksincha, juda xilma-xil: yo‘sinlarning quyidagi turkumlari: Ditrichum, Dicranum, Pogonatum, Sanionia, Bryum, Orthothecium va Tortula, shuningdek, lishayniklarning quyidagi turkumlari: Cetraria, Thamnolia, Cornicularia, Lecidea, Ochrolechia va Parmelia.
Dengizda 39 turdagi baliq qayd etilgan bo‘lib, ularning aksariyati sho‘rtob suvga xos. Asosiylari turli xariuslar va sig baliqlari, jumladan, muksun, chir, omul. Shuningdek, sardina, Bering dengizi omuli, qutb koryushkasi, navaga, sayka, kambala, arktika golets balig‘i va nelma.
ham keng tarqalgan. Bu yerda doimiy yashaydigan sutemizuvchilar: morj, dengiz quyoni, nerpa, Grenlandiya tyuleni, tuyoqli lemming, qutb tulkisi, shimol bug‘usi, bo‘ri, oqsuvsar, qutb quyoni va oq ayiq. Sohilga mavsumiy (yozgi) ko‘chib keladigan hayvon — beluxa kiti. Laptevlar dengizi morjlari ba’zan alohida kenja tur — Odobenus rosmarus laptevideb ajratiladi, ammo bu masala hanuz bahsli.
Bu yerda bir necha o‘nlab qush turlari yashaydi. Ayrimlari o‘troq bo‘lib, yil davomida shu yerda yashaydi, jumladan, qor chumchug‘i, dengiz qumloqchasi, qutb boyo‘g‘lisi va qora kazarka. Boshqalari qutbga yaqin hududlarda ko‘chib yuradi yoki janubdan uchib kelib, orollar va materik sohillarida yirik koloniyalar hosil qiladi. Ularga gagarka, oddiy moyevka, oddiy chistik, oq chayka, kayra, balchiqchilarsimonlar va qutb chaykasi kiradi. Shuningdek, pomorniklar, dengiz qaldirg‘ochlari, glupish, burgomistr chaykasi, pushti chayka, dengiz o‘rdagi, gagalar, gagaralar va oq kaklik.
uchraydi. 1985-yilda Lena daryosi deltasida Ust-Lena qo‘riqxonasi tashkil etildi. 1993-yilda uning muhofaza zonasiga Yangi Sibir arxipelagining barcha orollari ham kiritildi. Qo‘riqxona maydoni 14 330 km². Bu yerda o‘simliklarning (402 tur tomirli o‘simlik), baliqlarning (32 tur), qushlarning (109 tur) va sutemizuvchilarning (33 tur) ko‘plab turlari qayd etilgan; ularning ko‘plari ro‘yxatga kiritilgan: Qizil kitob (SSSR va Rossiya).
Tarixi va o‘zlashtirilishi

Laptevlar dengizi sohillarida qadimdan Shimoliy Sibirning mahalliy qabilalari, xususan, yukagirlar va chuvanslar yashagan. Ularning an’anaviy mashg‘ulotlari baliqchilik, ovchilik, ko‘chmanchi bug‘uchilik va yovvoyi bug‘ularni ovlash bo‘lgan. II asrdan boshlab yukagirlar asta-sekin evenlar va evenklar bilan, IX asrdan esa son jihatdan ancha ko‘p bo‘lgan yoqutlar, keyinroq koryaklar va chukchilar bilan assimilyatsiyalasha boshlagan. Bu qabilalarning ko‘pchiligi Baykal ko‘li atroflaridan shimolga, mo‘g‘ullar bilan to‘qnashuvlardan qochish uchun ko‘chgan. Barcha qabilalar shamanizmga e’tiqod qilgan, biroq tillari turlicha bo‘lgan. XVII—XIX asrlarda yuqumli kasalliklar va o‘zaro to‘qnashuvlar tufayli yukagirlar soni kamaygan.
Ruslar tomonidan o‘rganilishi
Ruslar taxminan XVII asrdan boshlab Sibir daryolari bo‘ylab suzib, Laptevlar dengizi sohillari va yaqin orollarni tadqiq qila boshlagan. Dastlabki ko‘plab ekspeditsiyalar, chamasi, hujjatlashtirilmagan: buni keyinchalik orollarni rasman kashf etganlar topgan qabrlar tasdiqlaydi. 1629-yilda Sibir kazaklari Lena daryosini qayiqda to‘liq bosib o‘tib, uning deltasiga yetgan. Ular daryo dengizga quyilishini qayd etgan. 1633-yilda boshqa bir guruh Olenyok daryosi deltasiga yetib borgan. O‘sha yili rus kashshoflari Ivan Rebrov va Ilya Perfiliev Lena daryosi quyilishidan Yana daryosigacha koch tipidagi kemalarda dengiz orqali suzib, u yerda istehkom barpo etgan. 1636-yilda Rebrov Yana quyilishidan yo‘lga chiqib, Indigirka daryosi quyilishiga yetgan va shu tariqa Laptevlar dengizidan Sharqiy Sibir dengiziga o‘tgan.
1712-yilda Yakov Permyakov va Merkuriy Vagin Laptevlar dengizining sharqiy qismini hamda o‘zlari bundan ikki yil oldin kashf etgan Katta Lyaxovskiy orolini o‘rgangan. Biroq Yangi Sibir orollariga yana borishga urinishganida, o‘z guruhidagi isyonchi kazaklar tomonidan o‘ldirilgan. 1770-yil bahorida savdogar Ivan Lyaxov bu orollarga yetib borishga muvaffaq bo‘lgan. U yerda mamontning toshga aylangan suyaklarini topgach, qaytib kelib, ularni yig‘ish bo‘yicha yakka huquq so‘ragan va oxir-oqibat Yekaterina II ning maxsus farmoni bilan bu huquqni olgan. Chanalarda sayohat qilganida yana bir necha orolni, jumladan mis qozon topilgani uchun o‘zi Kotelniy deb atagan orolni tasvirlagan. 1775-yilda Katta Lyaxovskiy orolining batafsil xaritasini tuzgan.

Ushbu Buyuk Shimoliy ekspeditsiya doirasida Laptevlar dengizini ikki guruh tadqiq etgan:
Lena–Yenisey otryadining boshlig‘i 30-iyun 1735-yilda Vasiliy Pronchishchev yo‘lga chiqib, Yakutskdan Lena daryosi bo‘ylab pastga ikki machtali «Yakutsk» shlyupida 40 dan ortiq ekipaj a’zosi bilan suzib ketgan. U Lena deltasining sharqiy sohilini tadqiq qilib, xaritaga tushirdi, qishlash uchun Olenyok daryosi quyilishida to‘xtadi. Qiyinchiliklarga qaramay, 1736-yilda Taymirning sharqiy sohiliga yetib bordi va eshkaklar yordamida shimolga, 77-kenglikdan ham nariga — materikning eng shimoliy nuqtasi bo‘lgan Chelyuskin burniga deyarli yetib bordi. Biroq ko‘rish sharoiti yomonligi sababli sayohatchilar quruqlikni ko‘ra olmagan.
Qaytish yo‘lida Pronchishchevning o‘zi va uning rafiqasi — Tatyana Pronchishcheva vafot etdi: 29-avgustda Pronchishchev razvedka qilish uchun shlyupga chiqqanida oyog‘ini sindirib olgan. Kemaga qaytgach, hushini yo‘qotgan va tez orada yog‘ emboliyasi oqibatida vafot etgan. Uning rafiqasi (ekspeditsiyadagi ishtiroki norasmiy bo‘lgan) eridan atigi 14 kun ko‘proq yashagan va 12 (23)-sentabr 1736-yilda vafot etgan. Laptevlar dengizidagi Mariya Pronchishcheva ko‘rfazi («Mariya» nomi xaritalarni nashrga tayyorlashdagi xato tufayli paydo bo‘lgan) aynan uning sharafiga nomlangan.
1737-yil dekabrida guruhning yangi rahbari etib Xariton Laptev tayinlandi. Uning boshchiligida guruh yana Taymirga bordi, qishlash joyini Xatangaga ko‘chirdi. Kema muzlar orasida ezilib ketgach, Taymir sohillarini quruqlikdan tasvirlashda davom etdi. Guruh tarkibidagi Semyon Chelyuskin boshchiligidagi bo‘linma quruqlik orqali yarimorolning hozir uning nomi bilan ataladigan shimoliy chekkasiga yetib borgan.
Lena–Kolima guruhiga Dmitriy Laptev rahbarlik qilib (u 1736-yilda qishlash paytida vafot etgan P. Lassineus o‘rnini egallagan), «Irkutsk» bot kemasida Lena deltasidan Sharqiy Sibir dengizidagi keyinchalik o‘z nomi bilan atalgan bo‘g‘ozgacha bo‘lgan dengiz sohillarini tasvirlab chiqqan.

Laptevlar dengizi sohili va Yangi Sibir orollarining batafsil xaritalarini Pyotr Anju tuzgan. U 1821—1823-yillarda Sannikov Yerini izlab, chana va qayiqlarda hudud bo‘ylab taxminan 14000 km yo‘l bosgan va shu tariqa keng ko‘lamli qirg‘oq tadqiqotlarini kemalarsiz ham olib borish mumkinligini namoyish etgan. Anju orollari (Yangi Sibir orollarining shimoliy qismi) uning sharafiga nomlangan. 1875-yilda Adolf Erik Nordensheld birinchi bo‘lib «Vega» bug‘ kemasida Laptevlar dengizini to‘liq kesib o‘tishga muvaffaq bo‘lgan.
1892—1894 va keyinchalik 1900—1902-yillarda baron Eduard Toll ikki alohida ekspeditsiyada Laptevlar dengizini tadqiq etgan. U Imperator Sankt-Peterburg Fanlar akademiyasi nomidan «Zarya» kemasida geologik va geografik tadqiqotlar olib borgan. Ikkinchi ekspeditsiyasi paytida Toll Yangi Sibir orollarining qayeridadir noma’lum sharoitda bedarak yo‘qolgan. U Yangi Sibir orollari sohillari, suv havzalari, daryo terrasalari va o‘zanlarida juda yaxshi saqlangan, iqtisodiy ahamiyatga ega katta mamont suyagi to‘plamlarini qayd etgan. Keyingi ilmiy tadqiqotlar bu to‘plamlar taxminan 200 000 yil davomida shakllanganini ko‘rsatgan.
Lagutin oroli 1920-yilda F. A. Matisen boshchiligidagi gidrografik ekspeditsiya qatnashchilari tomonidan tekshirilib, o‘sha yili ekspeditsiya muhandisi Anatoliy Nikolayevich Lagutin familiyasi bilan nomlangan.
Kapitanskiy oroli (Laptevlar dengizi, Taymir yarimoroli, Faddey burni yaqinida) 1940-yilda «Nord» gidrografik kemasi kapitani Yevlampiy Stepanovich Morozov (1886—1973) tomonidan kashf etilgan va o‘sha yili ekspeditsiya rahbari A. I. Kosiy tomonidan Ye. S. Morozovning kapitanlik lavozimi sharafiga nomlangan.
Laptevlar dengizidagi Stepanenko lagunasi (Neelov qo‘ltig‘i) 1920-yilda F. A. Matisen tomonidan ekspeditsiya qatnashchisi, texnik D. G. Stepanenko sharafiga nomlangan.
Xo‘jalik faoliyati
Dengiz sohili ma’muriy jihatdan Rossiya Federatsiyasining quyidagi hududlariga bo‘lingan: sharqda Saxa Respublikasi (Anabar, Bulun va Ust-Yana uluslari) hamda g‘arbda Krasnoyarsk o‘lkasi (Taymir Dolgan-Nenets tumani). Sohildagi aholi punktlari kam va kichik bo‘lib, odatda bir necha yuz kishi yoki undan ham kam istiqomat qiladi. Bunga yagona istisno — Tiksi (5023 kishi, 2013-yil ma’lumotiga ko‘ra), u Bulun ulusining ma’muriy markazidir. Laptevlar dengizi Rossiyadagi doimiy aholisi bo‘lgan birorta ham orol mavjud bo‘lmagan yagona dengizdir (qutb stansiyalari va harbiy obyektlar hisobga olinmaganda).
Baliqchilik va kemalar qatnovi

Ovchilik va baliqchilik uncha rivojlanmagan, asosan daryo deltalarida olib boriladi. Xatanga qo‘ltig‘i hamda Lena va Yana deltalarida 1981-yildan 1991-yilgacha baliq ovlash ma’lumotlari mavjud bo‘lib, ularda yiliga taxminan 3000 tonna baliq tutilgani keltirilgan. Dengiz sutemizuvchilarini faqat tubjoy aholi ovlaydi. Xususan, morj ovlashga faqat ilmiy ekspeditsiyalar va tirikchilik uchun ov qiladigan mahalliy qabilalarga ruxsat beriladi.
Dengiz muzlashiga qaramay, kemalar qatnovi mintaqadagi asosiy inson faoliyati bo‘lib, bosh port Tiksidir. Sovet davrida Laptevlar dengizi sohillarida Shimoliy dengiz yo‘li bo‘ylab qatnagan dastlabki qutb karvonlari hamda 1932-yilda Shimoliy dengiz yo‘li bosh boshqarmasi tashkil etilishi tufayli mahalliy kemachilik jadal rivojlangan. Yo‘nalish hatto muzqaymoq kemalar uchun ham murakkab bo‘lgan. Masalan, «Lenin» muzqaymoq bug‘ kemasi va uning beshta kemadan iborat karvoni 1937-yil sentabrida Laptevlar dengizida muzlar orasida qisilib qolgan, majburiy qishlagan va faqat «Krasin» muzqaymoq kemasi yordamida 1938-yil avgustida muzdan ozod qilingan. Asosan yog‘och, mo‘yna va qurilish materiallari tashilgan.
Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin, 1990-yillarda shimoliy dengizlardagi kemalar qatnovi tanazzulga uchradi. Yuk tashish faqat g‘arbda Murmanskdan Dudinkagacha va sharqda Vladivostok bilan Pevek o‘rtasida nisbatan muntazam amalga oshirilgan. Qolgan Dudinka va Pevek oralig‘idagi portlarda kema qatnovi deyarli bo‘lmagan.
Hozir Shimoliy dengiz yo‘li Rossiyaning chekka hududlariga — Krasnoyarsk o‘lkasining shimoli, Yakutiya va Chukotkaga yuk yetkazishning eng muhim yo‘lidir. 2010—2013-yillarda Shimoliy dengiz yo‘li ma’muriyati ma’lumotlariga ko‘ra, mazkur yo‘l akvatoriyasida suzishga ruxsat berilgan arizalar soni uzluksiz oshgan. Bular qatoriga Yevropadan Uzoq Sharqqa va Janubi-Sharqiy Osiyoga yo‘nalgan tranzit kemalar, yuqori kengliklardagi gaz konlariga xizmat ko‘rsatuvchi kemalar va boshqalar kiradi.
Tiksida faoliyat yuritayotgan aeroport.
Tog‘-kon sanoati
1936-yilda Nordvik va Kojevnikov qo‘ltiqlari yaqinida XIX asrdan ma’lum bo‘lgan ko‘mir, neft va tuz konlarini o‘zlashtirish boshlandi. «Nordvikstroy» tresti tuzildi va bir necha ishchilar posyolkasi barpo etildi: Nordvik, Kojevnikovo, Solerudnik, Nordvik-Ugolniy va boshqalar. Ushbu korxona, posyolkalar va ularning soni haqida juda kam ma’lumot bor, chunki bu axloq tuzatish-mehnat muassasasi GULAG tarkibida emas, mustaqil lagerlar guruhi sifatida faoliyat yuritgan. Taxminlarga ko‘ra, unda mahbuslar yoki surgun qilinganlar ishlagan. Hozircha Nordvikstroy ishtirokchilarining hikoyalari yoki guvohliklari (bolalik xotiralaridan tashqari) keng jamoatchilikka taqdim etilmagan.
Burg‘ilash neftning faqat sayoz qatlamdagi kichik to‘plamlarini aniqladi va neft qazib olishga doir dastlabki umidlar oqlanmadi. Shunga qaramay, ko‘p yillik muzloq sharoitida uglevodorod konlarini qidirishda muhim tajriba orttirildi. Tuz esa katta miqyosda qazib olindi va Nordvik bir muddat shimoldagi sanoat korxonalari uchun muhim tuz yetkazib beruvchiga aylandi. 40-yillarning o‘rtalarida amerikalik ittifoqchilar kelishidan oldin muassasaning bir qismi yopilib, posyolkalar buzib tashlandi. 1956-yilda Nordvik posyolkasi yopildi va Nordvik korxonasi butunlay tugatildi.
Ilmiy faoliyat
2006-yilda Tiksidagi meteorologiya stansiyasi ta’mirlanib, qayta jihozlandi (masalan, doimiy internet aloqasi va simsiz videokuzatuv kameralari o‘rnatildi). Stansiya AQSh Milliy okean va atmosfera tadqiqotlari boshqarmasining Atmosfera observatoriyalari dasturiga qo‘shildi. Dasturning maqsadi Arktikadagi bulutlar, nurlanish, aerozollar, yer sirtiga yaqin energiya almashinuvi va atmosferaning kimyoviy tarkibini uzoq muddat, tizimli va sinchkovlik bilan o‘lchashdan iborat. Dastur tayanchi — to‘rtta Arktika stansiyasi bo‘lib, ular sayyoraning eng shimoliy aholi punktlarida joylashgan, ya’ni: Yurika va Alert Kanadada (xususan, Alert Shimoliy qutbdan bor-yo‘g‘i 817 km (508 mil)uzoqlikdagi dunyoning eng shimoliy doimiy aholi punktidir), Tiksi Rossiyada va Barrou Alyaskada (AQSh) joylashgan.
2016-yilda Laptevlar dengizining Xatanga qo‘ltig‘i sohilida, Xastir ko‘li yaqinida «AANII» federal davlat budjet muassasasi tomonidan mintaqadagi ilk ilmiy-tadqiqot poligoni tashkil etildi. Bazaning o‘ziga xos jihati — yil bo‘yi muz va meteorologiya tadqiqotlarini o‘tkazish imkoniyatidir. Uning joylashuvi tekis va deformatsiyalangan muzlarning mustahkamlik xususiyatlari bo‘yicha noyob ma’lumotlar qatorini olishga imkon berdi. Tahlillar daryo va dengiz suvlari aralashadigan sayoz hududlardagi muzning mustahkamligi g‘ayrioddiy yuqori bo‘lib, daryo va dengiz muzidan 1,5-2 marta mustahkamroq ekanini ko‘rsatdi. 2017—2018-yillar qish mavsumida vertolyotdan tushirilgan tadqiqotchilar Laptevlar dengizining markaziy qismidagi muz uyumlari va st'amuxalarni (qirg‘oqqa yoki tubga tiralgan muz uyumlari) o‘rgandi.
Ifloslanish
Suvning ifloslanishi nisbatan past bo‘lib, asosan Lena, Yana va Anabar daryolari bo‘yidagi ko‘plab zavod va konlar faoliyati bilan bog‘liq. Bu korxonalarning chiqindilarida fenollar (0,002-0,007 mg/l), mis (0,001-0,012 mg/l) va rux (0,01-0,03 mg/l) mavjud bo‘lib, ular daryo suvlari bilan doimiy ravishda dengizga oqib tushadi.
Yana bir doimiy ifloslanish manbai — Tiksi shaharchasi. Kema qatnovi davrida va neft qazib olish jarayonida vaqti-vaqti bilan neft to‘kilishlari.
sodir bo‘ladi. Ifloslanishning yana bir yirik manbai — o‘nlab yillar davom etgan yog‘ochni daryo oqimi bo‘ylab oqizib tashish natijasida suvga tushgan, cho‘kkan yoki suv yuzida suzib yurgan, chiriyotgan yog‘ochlardir. Shu sababli Laptevlar dengizida fenollar konsentratsiyasi Arktikaning barcha suv havzalari orasida eng yuqoridir.
Adabiyotlar
- Maslennikov B. G. Dengiz xaritasi hikoya qiladi / Tahriri ostida: N. I. Smirnov. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Voyenizdat, 1986. — 386 b. — 35 000 nusxa.
- Laptevlar dengizi: ensiklopediya / muallif va tuzuvchilar I. S. Zonn, A. G. Kostyanoy. — M.: Xalqaro munosabatlar, 2014. — 193, [1] b.: rasmlar, portretlar, xaritalar. — Bibliografiya: 191—192-betlar (43 nom). — 1000 nusxa.
- Laptevlar dengizi // Qozog‘iston. Milliy ensiklopediya. — Olmaota: Qazaq ensiklopediyasi, 2005. — J. III. — B. 404. — ISBN 9965-9746-4-0. (CC BY-SA 3.0)