| Ko‘l | |
| Chad | |
|---|---|
| frans. Lac Tchad, ingl. Lake Chad, arab. بحيرة تشاد | |
Chad ko‘li sohilidagi Kamerun qishlog‘i | |
| Morfometriya | |
| Dengiz sathidan mutlaq balandligi | taxminan 240 m |
| Maydoni | 1350 (2005-y.) km² |
| Hajmi | 72 km³ |
| Sohil chizig‘i | 500—800 km |
| Eng katta chuqurligi | 10—11 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 1,5 m |
| Havzasi | |
| Havza maydoni | taxminan 1 mln km² |
| Quyiluvchi daryo | Shari |
| Oqib chiquvchi daryo | Bahr al-G‘azal |
| Joylashuvi | |
| 13°12′27″ shim. keng. 14°01′36″ sharq. uzun.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
Chad (ko‘l), Afrika | |
Chad (frans. Lac Tchad, ingl. Lake Chad, arab. بحيرة تشاد Buhayra Tshad) — odatda tashqariga oqib chiqmaydigan relikt ko‘l bo‘lib, Markaziy Afrikada to‘rtta davlat hududida joylashgan: Chad, Kamerun, Niger va Nigeriya. Ko‘l sathi juda kamdan-kam kuzatiladigan g‘ayrioddiy darajada ko‘tarilganida, suv Bahr al-G‘azal o‘zani orqali oqib boradi va quyidagi botiqqa yo‘naladi: Bodele.
Chad ko‘li Grinvich meridianidan 12½ va 14½° shimoliy kengliklar hamda 13—15° sharqiy uzunliklar oralig‘ida, keng botiqning janubiy qismida, dengiz sathidan taxminan 240 m balandlikda joylashgan.
Ko‘lning maydoni va undagi suv sathi yildan yilga juda katta o‘zgarib turadi va, asosan, ko‘lni to‘yintiradigan daryolardan keladigan suv miqdoriga bevosita bog‘liq. Chunki ko‘l iqlimi nihoyatda quruq hududda joylashgan bo‘lib, yog‘inlar ko‘lga kelib tushadigan jami suv hajmining 1/5 qismidan kamrog‘ini ta’minlaydi. 1960-yillargacha Chad ko‘lining maydoni 10 mingdan 26 ming km² gacha o‘zgarib turgan, biroq keyinchalik uning hajmi keskin qisqara boshlagan va 2000-yillarning o‘rtalariga kelib ko‘l maydoni 1350 km² gacha kamaygan.
Chad ko‘li Chad botig‘idagi eng yirik suv havzasi bo‘lib, uning markaziy qismining janubida joylashgan. Ko‘l havzasi taxminan 1 million km² maydonni egallaydi, shundan qariyb 700 ming km² Shari daryosi havzasiga to‘g‘ri keladi. Ko‘l qirg‘oqlari bo‘ylab tropik Afrikadagi eng yiriklaridan biri hisoblangan botqoqliklar tarmog‘i yoyilgan.
Nomi
Bu nom kanuri tilida so‘zlashuvchi bornu-kanurilarining tilidagi so‘zdan kelib chiqqan bo‘lib, u katta suv, bepoyon suvlik degan ma’noni anglatadi. Chad Respublikasi o‘z nomini Chad ko‘lidan olgan.
Tarixi

Milodiy II asrda yashagan yunon geografi Tirlik Marin qoldirgan ma’lumotlarga ko‘ra (uning asaridan parchalar Klavdiy Ptolemey asarida saqlangan), taxminan milodiy 85—87-yillarda Septimiy Flakk, ba’zi tadqiqotchilar uni Swelliy Flakk bilan aynanlashtiradilar, Rimning pretori Kirenaikada bo‘lib xizmat qilgan davrda, garamantlar va «efioplar»ga qarshi harbiy yurishi davomida, ehtimol, Kavar vohasigacha yetib borgan. Oradan biroz vaqt o‘tib, milodiy 87—92-yillar oralig‘ida rimlik Yuliy Matern savdo ekspeditsiyasi «efioplar yurti Agisimba» deb atalgan o‘lkagacha yetib borgan. Zamonaviy tadqiqotchilar bu o‘lkani Chad ko‘li atrofiga joylashtiradilar. Ushbu ekspeditsiya antik davrda yevropaliklarning Afrika ichkarisiga qilgan eng uzoq yurishi hisoblanadi. Klavdiy Ptolemey Chad ko‘lini «vaqti-vaqti bilan paydo bo‘ladigan Nuba botqog‘i» deb bilgan.
Suriyalik arab olimi Abul Fido (1273—1331) o‘zining «Mamlakatlarni tartibga solish» nomli geografik asarida Chad ko‘lini quyidagi nom bilan tilga olgan: Kuar.
XVII asr xaritalarida, jumladan, Afrikaning Olfert Dapper tomonidan 1668-yilda tuzilgan xaritasi va G‘arbiy Afrikaning Nikola Sanson tomonidan 1679-yilda chizilgan xaritasida hozirgi Chad ko‘li o‘rnidagi suv havzasi quyidagi nom bilan belgilangan: Borno (Borno).
XIX asrda ko‘l haqidagi dastlabki ma’lumotlarni quyidagi sayohatchilar bergan: Xyu Klapperton, Dikson Denxem va Uolter Odni (1823); Overveg (1851-yilda) ko‘lni orollar guruhigacha aylanib chiqqan. Ko‘lni yanada batafsil quyidagi tadqiqotchilar o‘rgangan: Genrix Bart (1852) va Gustav Naxtigal (1870—1872).
1893—1894-yillarda Chad ko‘li ta’sir doiralari bo‘yicha Angliya, Fransiya va Germaniya o‘rtasida taqsimlangan: Barruadan Mbulugacha bo‘lgan g‘arbiy sohil inglizlar ta’sir doirasiga, Shari daryosigacha bo‘lgan janubiy sohil nemislar ta’sir doirasiga, ko‘lning sharqiy va shimoliy qismlari esa fransuzlar ta’sir doirasiga o‘tgan.
Ko‘lning tavsifi


Hozirgi ko‘l qadimda undan ancha katta bo‘lgan Mega-Chad yoki Paleo-Chad suv havzasining qoldig‘idir. Uning suv bilan qoplangan maydoni 300—400 ming km² ga yetgan. Mega-Chadning aniq yoshi tadqiqotlar, xususan, radiouglerod tahlili yordamida aniqlashtirilmoqda. Biroq so‘nggi 12 ming yil davomida Chad ko‘lining maydoni kamida uch marta juda keskin kengaygani ma’lum. 7 ming yil avval, suv eng ko‘p yoyilgan davrda, Mega-Chad shimoli-sharqqa yuz kilometrgacha (taxminan Faya-Larjogacha) cho‘zilib, taxminan 1 million km² maydonni egallagan va Atlantika okeani bilan quyidagi daryolar orqali tutashgan: Mayo-Kebi→Benue→NigerBu bog‘liqlik ko‘lda quyidagi sutemizuvchilarning qanday paydo bo‘lganini ham tushuntiradi: lamantinlar.
Chad ko‘li juda sayoz: shimoli-g‘arbiy qismida o‘rtacha chuqurlik 4—8 metr bo‘lib, ko‘lning eng chuqur nuqtasi ham shu yerda joylashgan va atigi 10—11 metrga yetadi; janubi-sharqida o‘rtacha chuqurlik 2—4 m. Butun ko‘l bo‘yicha o‘rtacha chuqurlik taxminan 1,5—2 m ni tashkil qiladi. Ko‘l yuzasining maydoni doimiy emas, ammo XX asrning 60-yillarigacha odatda 27 ming km² atrofida bo‘lgan; yomg‘irli mavsumda 50 ming km² gacha kengaygan, quruq mavsumda esa 11 ming km² gacha qisqargan. Janubdan ko‘lga keng va sayoz deltaga ega Shari hamda suvi kam Mbuli (Mbulu) daryolari, g‘arbdan Komadugu-Yobe daryosi quyiladi; sharqdan esa ko‘lga vadi Bahr al-G‘azal yaqinlashadi. Ko‘l suvi asosan unga quyiladigan daryolar hisobiga to‘ldiriladi. Ularning eng kattasi Shari bo‘lib, daryolar orqali keladigan suvning qariyb 98 % ini ta’minlaydi. Ko‘l sathining yillik o‘rtacha tebranish amplitudasi odatda 0,6—0,8 m, sersuv yillarda esa 2 m va undan ko‘proqqa yetadi. Suv sathi eng yuqori bo‘ladigan davr dekabr — yanvar (noyabr — dekabr) oylariga to‘g‘ri keladi. Bu paytda Shari daryosining suv sarfi eng yuqori darajaga chiqadi, so‘ng suv sathi asta-sekin pasayib, iyun — iyul oylarida eng past darajaga yetadi. Ko‘lning shimoli-g‘arbiy, janubiy va janubi-sharqiy qismlaridagi ochiq suv maydonlarini sayozliklar (qisman suv ostida qolgan qadimgi qumtepalar) ajratib turadi.
So‘nggi o‘n yilliklarda kuzatilayotgan ko‘l maydonining keskin qisqarishi ko‘plab omillar bilan izohlanadi. Ularning asosiylari quyidagilar:
- Ko‘lga quyiladigan daryolar olib keladigan qattiq cho‘kindilar miqdorining ortishi va natijada ko‘lning cho‘kindilar bilan tezroq to‘lishi. Bunga kuydirib dehqonchilik qilish usuli qo‘llangani va chorvaning me’yoridan ortiq boqilishi oqibatida daraxtzorlar yo‘qolishi hamda tuproq eroziyasining kuchayishi sabab bo‘lgan.
- Aholi sonining uzluksiz o‘sishi sababli ichimlik va xo‘jalik suviga bo‘lgan ehtiyojni qondirish hamda dalalarni sug‘orish uchun ko‘lning o‘zidan va uni to‘yintiruvchi daryolardan olinadigan suv hajmining keskin ko‘payishi.
- Iqlimning o‘zgarishi. Masalan, 1970-yillarda ko‘l maydonining qisqarishiga Sahel va Afrikaning boshqa ayrim hududlarini qamrab olgan ko‘p yillik qurg‘oqchilik ham sabab bo‘lgan.
Ko‘lning o‘lchamlari o‘zgaruvchan bo‘lgani uchun qirg‘oq chizig‘ining shakli doimo almashinib turadi, ammo ayrim asosiy xususiyatlar saqlanib qoladi. G‘arbiy va janubiy qirg‘oqlar nisbatan tekis bo‘lib, faqat bir nechta yirik yarimorolga ega. Shimoliy, ayniqsa sharqiy qirg‘oqlar esa juda parchalangan; ular bo‘ylab yarim suv ostida qolgan qumtepalardan iborat ko‘plab orollar joylashgan. Ko‘l qirg‘oqlari yotiq, ko‘p joylari botqoqlashgan. Shimol tomonida qumtepalar bor, shimoli-sharqidagi yerlar dasht ko‘rinishiga ega, faqat janubiy qirg‘oq serob tropik o‘simliklari bilan ajralib turadi.
Ko‘ldagi chuchuk suv unga quyiladigan daryolarning quyilish joylari yaqinida to‘plangan; boshqa joylarda suv biroz sho‘r, chuqurlikda esa uning minerallashuv darajasi suv yuzasidagidan ancha yuqori. Chad ko‘li okeanga oqib chiqadigan daryoga ega bo‘lmagani va cho‘l chegarasida joylashgani sababli, suvining sho‘rligi nima uchun nisbatan pastligicha qolishi uzoq vaqt jumboq bo‘lib kelgan. Bu savolga faqat suvning shimoli-sharqqa, Bodele botig‘i tomon yer osti orqali sizib chiqishi mavjudligi tasdiqlanganidan so‘ng uzil-kesil javob topilgan. Bunday oqim borligini ilgariroq Naxtigal taxmin qilgan edi. Suv minerallashuvini kamaytirishda ko‘lning shimoli-sharqida sodir bo‘ladigan tuzlarning kristallanish jarayoni ham muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, yomg‘irli mavsumda juda ko‘p yog‘in yog‘ib, bu nihoyatda kam uchraydigan holatda ko‘l sathi haddan tashqari ko‘tarilsa, vaqtinchalik yer usti oqimi hosil bo‘ladi. U ham shimoli-sharq tomon vadi Bahr al-G‘azal orqali Soro va Bodele botiqlari tomon oqadi. So‘nggi bir yarim asr davomida bu hodisa faqat ikki marta kuzatilgan. Birinchi marta 1870-yilda Chad ko‘lidan chiqqan suv vadi bo‘ylab 100 km masofaga oqib borgan. Ikkinchi marta 1950-yillarda, ya’ni 80 yildan ko‘proq vaqt o‘tib, ko‘l havzasining janubidagi kuchli yomg‘irlar Chad ko‘li sathini 1 m ga ko‘targan va natijada Bahr al-G‘azal o‘zani suvga to‘lgan.
Ko‘lning mashhur xususiyatlaridan biri — suzuvchi orollardir.
Iqlim
Ko‘l atrofida yiliga o‘rtacha 200—500 mm yog‘in tushadi.
O‘simliklar dunyosi
Ko‘lda suv o‘tlarining 1000 dan ortiq turi aniqlangan. Sayoz joylarini qamish va papirus o‘simliklari qoplagan. Chad ko‘li va uning atrofidagi suv havzalari dunyoda ushbu suv o‘tining tabiiy tarqalish hududi saqlanib qolgan sanoqli joylardandir: spirulina.
Hayvonot dunyosi
Chad ko‘li havzasida baliqlarning 179 turi uchraydi. Ular orasida endemik turlar atigi 25 ta bo‘lib, qolgan turlar quyidagi daryolar havzalarida ham uchraydi: Nil, Kongo va Niger.
Ko‘lda lamantinlar, begemotlar, timsohlar yashaydi; suv va botqoqlik qushlari ham juda xilma-xil.
Aholisi
Ko‘lning sharqiy qismidagi Buduma, Karka va Kuri orollari guruhlarida qo‘shni qabilalardan (Buduma, Kuri, Kanemba, Kanuri, Bulala va Datsa) kelib chiqqan aholi yashaydi.
Foydali qazilmalar
Chad ko‘lining shimoli-sharqiy sohilida tabiiy soda (6 mln t) konlari bor. Bu yerda tuz va kaustik soda (natron) qazib olinadi. 1970-yillarda ko‘l atrofida Chevron, Conoco, Exxon va Shell kompaniyalari neft va gaz qidiruv ishlarini olib borgan, natijada Sediji, Kanem va Kumiya nomli uchta neft koni topilgan.
Xo‘jalik ahamiyati

Mahalliy aholi qadimdan spirulinani oziq-ovqat sifatida ishlatib keladi. Uni an’anaga ko‘ra Chad ko‘li atrofidagi ko‘plab ko‘l va hovuzlardan yig‘ib, so‘ng suv o‘tlari massasini dihé deb ataladigan kulchalarga siqib tayyorlaydi. Keyinchalik bu kulchalar bevosita iste’mol qilinadi yoki sho‘rva pishirishda masalliq sifatida ishlatiladi.
Ko‘l hududida baliq ovlash juda rivojlangan, baliq yil bo‘yi tutiladi (XX asrning ikkinchi yarmida yillik baliq ovlash hajmi — taxminan 100 ming tonna). Ko‘ldan Shari va Komadugu-Yobe daryolari quyilish joylari o‘rtasida kema qatnovi uchun foydalaniladi. Ko‘l suvi atrofdagi hududlarni suv bilan ta’minlashda katta ahamiyatga ega.
Hozirgi holati

1960-yillarning boshidan iqlim o‘zgarishi hamda odamlarning maishiy ehtiyojlari va qishloq xo‘jaligida ko‘l suvidan faol foydalanishi oqibatida ko‘l maydoni keskin qisqarmoqda. 1963-yilda ko‘l maydoni 25 ming km² deb baholangan bo‘lsa, 1973-yilga kelib 15,4 ming km² ga, 1982-yilda 2,3 ming km² dan biroz kamroqqa, 1994-yilda esa 1,7 ming km² ga tushgan. 1980-yillarda va 1990-yillarning boshlarida ko‘l suvidan sug‘orishda foydalanish to‘rt baravar oshgan.
2006-yilga kelib ko‘l yigirma olti baravar kichraygan va qurishda davom etgan. Bu holat Yer yuzasini kuzatuvchi xalqaro tizim olib borgan monitoring tufayli ma’lum bo‘lgan: «Disaster Monitoring Constellation».
Chad ko‘lining qurib borayotgani haqida NASA xodimlari ham xabar bergan: ular 2001-yilda kosmosdan olingan tasvirlarni 38 yil avvalgi tasvirlar bilan taqqoslagan.
Chad ko‘li so‘nggi ming yil davomida yettinchi marta qurib borayotgani ma’lum. Olim-paleontologlar buni shu yerda topilgan hayvon qoldiqlari orqali aniqlagan.
Nigeriyaning birinchi sun’iy yo‘ldoshi NigeriaSat-1 orqali olingan tasvirlar Nigeriya poytaxti Abuja shahrida tashkil etilgan «Qurib borayotgan ko‘l tarixi» ko‘rgazmasining bir qismi bo‘lgan.
Kongo havzasidan (xususan, Ubangi daryosidan) yiliga 15 dan 100 km³ gacha suvni boshqa havzaga yo‘naltirish loyihalari ishlab chiqilmoqda.
San’atda
Jyul Vern o‘zining «Havo sharida besh hafta» (1863) romanida Chad ko‘lini shunday tasvirlaydi: «Ko‘l qirg‘oqlarini deyarli o‘tib bo‘lmaydigan botqoqliklar qoplagan — u yerda Bart sal qolsa halok bo‘lardi. Qamish va papirus bilan qoplangan, balandligi o‘n besh fut bo‘lgan bu botqoqliklarni ko‘l suvi vaqti-vaqti bilan bosadi. Hatto qirg‘oqdagi shaharlar ham tez-tez suv ostida qoladi, xuddi 1856-yilda Ngornu shahri bilan sodir bo‘lganidek; begemotlar va alligatorlar endi yaqindagina Bornu aholisining uylari turgan joylarda sho‘ng‘ib yuribdi. Quyoshning ko‘zni qamashtiruvchi nurlari ko‘lning shimolda ufqqa tutashib ketgan jimjit suvlariga yog‘ilar edi. Doktor suvni tatib ko‘rmoqchi bo‘ldi — bu suv uzoq vaqt sho‘r deb hisoblangan…» (31-bob)
Adabiyotlar
- Barth, «Reisen und Entdeckungen in Nord- und Centralafrika» («Shimoliy va Markaziy Afrikaga sayohatlar va kashfiyotlar»; Gota, 1855—58);
- Beadle L. C., The inland waters of tropical Africa («Tropik Afrikaning ichki suvlari»), London, 1974.
- Nachtigal, «Sahara und Sudan» («Sahro va Sudan»; Berlin va Leypsig, 1879—89).
- Dmitrevskiy Yu. D. Afrikaning ichki suvlari va ulardan foydalanish / Mas’ul muharrir M. S. Rozin. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1967. — 384 bet — 800 nusxa
- Dmitrevskiy Yu. D., Oleynikov I. N. Afrika ko‘llari. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1979. — 184, [32] bet — 35 000 nusxa
- Chad // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1903. — J. XXXVIII. — B. 362.
- Chad // Katta sovet ensiklopediyasi : 66 jildda (65 jild va 1 qo‘shimcha) / bosh muharrir O. Yu. Shmidt. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1926—1947.
- Chad (ko‘l) // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
Havolalar
- Kempbell, Robert Uellman. Chad ko‘li, G‘arbiy Afrika: 1963, 1973, 1987, 1997, 2007. (ingl.). USGS (2008). Murojaat qilingan sana: 14-yanvar 2010. Arxivlangan 8-fevral 2012-yil.
- Chad ko‘li (ingl.). International Lake Environment Committee. Murojaat qilingan sana: 14-yanvar 2010. Asl manbadan 6-fevral 2010-yilda arxivlangan.
- Chad ko‘lining Apollon-7 dan 1968-yilda ko‘rinishi. earthobservatory.nasa.gov. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2019.