Tanganika ko‘li haqida

Ko‘l
Tanganika
ingl. Tanganika ko‘li, suaxili ziwa Tanganyika
Рыбацкое судно на озере Танганьика
Tanganika ko‘lidagi baliqchi kemasi
Morfometriya
Mutlaq balandlik773 m
O‘lchamlari676 × 72 km
Maydoni32 900 km²
Hajmi18 900 km³
Sohil chizig‘i1828 km
Eng katta chuqurligi1470 m
O‘rtacha chuqurligi570 m
Gidrologiya
Minerallashuv turiChuchuk suv 
Suvning tiniqligigacha 30 m
Havzasi
Havza maydoni231 000 km²
Quyiladigan daryolarRuzizi, Malagarasi
Oqib chiqadigan daryoLukuga
Joylashuvi
5°30′ j. k. 29°30′ sh. u.HGЯO
Davlatlar
Африка
Точка
Tanganika
Танзания
Точка
Tanganika
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Tanganika (ilgari baʼzan Tanganayka) — yirik tektonik kelib chiqishli ko‘l, u Markaziy Afrikada joylashgan.

Chuqurligi bo‘yicha bu ko‘l dunyoda Baykaldan keyin ikkinchi o‘rinda turadi, kelib chiqishi jihatidan ham xuddi shu ko‘l kabi juda qadimiy. Suv hajmi bo‘yicha Tanganika uchinchi o‘rinni egallaydi — Kaspiy dengizidan va Baykaldan keyin. Ko‘l sohillari to‘rtta davlatga tegishli: Kongo Demokratik Respublikasi, Tanzaniya, Zambiya va Burundi.

Tanganika ko‘li Afrikaning eng chuqur tektonik botiqlaridan birida, dengiz sathidan 773 metr balandlikda joylashgan va qadimgi Sharqiy Afrika rift tiziminingtarkibiy qismidir. Ko‘l suvosti ostonasi orqali ikkita chuqur havzaga ajraladi. U sayyoramizda suv sarfi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadigan Kongodaryosi havzasiga kiradi.

Etimologiyasi

Ko‘l 1858-yilda ingliz sayyohlari R. Byorton va J. Spiktomonidan kashf etilgan. R. Byorton Tanganika nomini «suvlarning birlashuvi» deb izohlagan. Boshqa bir sayyoh — G. Stenli — bu nomni kitonga — «ko‘l», nika — «tekislik» so‘zlaridan kelib chiqqan deb hisoblagan. Keyingi tadqiqotchilar nom tarkibida nyika (bu suaxilitilida «savanna, dasht, tashlandiq yer» degan maʼnolarni bildiradi) hamda tangaqismini ajratish mumkinligiga eʼtibor qaratishgan. Bu qism Sharqiy Afrika joy nomlarida ko‘p uchraydi (masalan, Tanzaniyaning shimoli-sharqidagi Tangashahri nomida).

Xususiyatlari va o‘ziga xos jihatlari

Tanganika ko‘lining xaritasi
Ko‘lning havodan ko‘rinishi

Tanganikaning uzunligi 676 km (dunyodagi eng uzun chuchuk suvli ko‘l), o‘rtacha kengligi esa 50 km. Eng chekka nuqtalarining koordinatalari: 3°22'—8°47' janubiy kenglik va 29°05'—31°07' sharqiy uzunlik. Ko‘l maydoni 32 900 km² — Baykalnikidan biroz kattaroq, sohil chizig‘ining uzunligi esa 1828 kilometr. Eng katta chuqurligi 1470 m, o‘rtacha chuqurligi 570 m. Suv hajmi 18 900 km3. Tanganika dengiz sathidan 773 m balandlikda joylashgan, demak, ko‘l tubi dengiz sathidan 697 m pastda. Ko‘l Albertin rift botig‘ida, yaʼni Sharqiy Afrika riftining[ingl.] Sharqiy Afrika yoriqlar zonasining g‘arbiy tarmog‘ida joylashgan. Tanganika rift vodiysidagi eng katta va eng qadimgi ko‘ldir.

Sohil bo‘yi landshaftlari, odatda, ulkan qoyalardan iborat, faqat sharqiy qirg‘oq nisbatan yotiq. G‘arbiy sohilda qirg‘oq chizig‘ini hosil qiluvchi Sharqiy Afrika rift zonasining tik yon devorlari 2000 m balandlikka yetadi. Sohil chizig‘i ko‘plab qo‘ltiq va ko‘rfazlar bilan kesilgan. Ularning eng kattasi — Byorton ko‘rfazi. Ko‘l bir nechta irmoqdan suv oladi, havzasining maydoni 231 ming km². Ko‘lga quyiladigan eng yirik daryo — Ruzizi bo‘lib, uning deltasi ko‘lning shimoliy qismida joylashgan. Ko‘lga sharqdan quyiladigan daryo — Malagarasi[ingl.]. Malagarasi kelib chiqishiga ko‘ra Tanganikadan qadimiyroq bo‘lib, ilgari to‘g‘ridan-to‘g‘ri Kongo daryosiga quyilgan. Ko‘ldan oqib chiqadigan yagona daryo — Lukuga (Lukuga) — g‘arbiy sohilning o‘rta qismidan boshlanib, g‘arbga oqadi va Kongo daryosiga qo‘shiladi. Kongo esa Atlantika okeaniga quyiladi.

Ko‘lga yil davomida 64,8 km3 suv keladi; shundan 40,9 km3 qismi yog‘inlarga (63 %), 23,9 km3 qismi esa irmoqlarga (37 %) to‘g‘ri keladi. Suv sarfining asosiy ulushini bug‘lanish — 61,2 km3 (94,4 %) tashkil etadi. Lukuga orqali oqib chiqadigan suv hajmi 3,6 km3 (5,6 %) deb baholanadi. Suv yuzasining o‘rtacha harorati 25 °C, pH ko‘rsatkichi o‘rtacha 8,4. Ko‘lning nihoyatda chuqurligi va tropik mintaqada joylashgani sababli unda suv qatlamlari to‘liq aylanib aralashmaydi, yaʼni bu meromiktik suv havzasi bo‘lib, uning quyi suv qatlami yuqori qatlamlar bilan aralashmaydi. Kislorodsiz suvlar[ingl.] hajmi bo‘yicha Tanganika dunyoda ikkinchi o‘rinda — Qora dengizdan keyin.

Bundan tashqari, tarixning turli davrlarida Tanganikaga hozirgidan boshqa daryolar quyilgan va undan boshqa oqimlar chiqqan bo‘lishi mumkin. Unga Rukvako‘lidan suv kelgan, undan esa Malaviko‘li hamda Nil tomonga suv oqib chiqqan bo‘lishi mumkin. Ko‘lga keladigan suv miqdori yetarli emasligi sababli iqlim o‘zgarishi tufayli harorat va bug‘lanishning har qanday ortishi ko‘l sathining nihoyatda tez pasayishiga olib kelishi mumkinligi haqida xavotirlar bildirilmoqda.

Ko‘l uchta katta havzaga bo‘linadi: shimolda eng katta chuqurligi 1310 metr bo‘lgan Kigoma havzasi, markazda chuqurligi 885 metrgacha yetadigan Kungve havzasi va janubda maksimal chuqurligi 1410 metr bo‘lgan Kipili havzasi.

Hayvonot dunyosi

Tanganika ko‘li chuqurligining Kaspiy dengizi va Baykal ko‘li chuqurliklari bilan taqqoslanishi

Ko‘l faunasida 2 mingdan ortiq tur, jumladan, qariyb 600 ta endemik tur. Ko‘lda yashovchi 200 dan ortiq baliq turining qariyb 170 tasi endemikdir. Bu yerda begemotlar, timsohlar, suv qushlari, qisqichbaqasimonlar, qorinoyoqli mollyuskalar, mayda meduzalar, turli ovlanadigan baliqlar ham uchraydi. Sohilbo‘yi mamlakatlari xo‘jaligida akvarium baliqlarini ovlash alohida o‘rin tutadi.

Yashash zonalari

Tanganikada tirik organizmlar taxminan 200 m chuqurlikkacha uchraydi; undan pastda kislorod ham, hayot ham yo‘q. Ko‘l suvi hajmining qariyb 90 % qismi tarkibida vodorod sulfid mavjud.

Baliq zaxiralari

Tanganikadagi baliq zaxiralari qadim zamonlardan buyon mintaqaning tub aholisi uchun oziq-ovqat taʼminoti, iqtisodiy va ijtimoiy farovonlikning asosiy omili bo‘lib kelgan. Bir qarashda Tanganika suvlari oligotrof, yaʼni ozuqa moddalari kam bo‘lgan suvlardir. Buni ko‘plab belgilar tasdiqlaydi: ko‘l suvi odatda Sekki diski bo‘yicha yuqori tiniqlikka ega, suv o‘tlari biomassasi kam, quyi qatlamlarda kislorod yetishmaydi. Shunga qaramay, ko‘ldan juda ko‘p baliq ovlanadi va nisbiy ko‘rsatkichlarda bu miqdor ko‘plab yirik ko‘llardagidan yuqori (odatda ko‘llardagi baliq zaxiralari 0,02 dan 0,2 % gacha ulushni tashkil qiladi va bu ulush birlamchi biologik mahsuldorlikka nisbatan hisoblanadi, Tanganikada esa nihoyatda yuqori — 0,45 % bo‘lib, dengiz biotizimlaridagi darajaga yaqin). Ko‘lning birlamchi biologik mahsuldorligi bo‘yicha 1980-yillarning boshiga oid baholar 0,1 dan 3,1 гК/(м²×д) gacha bo‘lgan (yaʼni har kvadrat metrdan bir kunda hosil bo‘ladigan organik bog‘langan uglerod grammlari). Biroq bu ko‘rsatkich o‘sha davrdagi 125 kg/ga baliq ovini taʼminlash uchun yetarli emas.

Taxminlarga ko‘ra, yetishmaydigan ozuqa moddalari daryo va irmoqlar orqali kelishi, shuningdek, so‘nggi o‘n yilliklarda aniqlangan suv massalarining aylanish xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, ko‘lning trofik tarmog‘idengiznikiga o‘xshashi, oziqlanish zanjiriningasosini esa qisqichbaqasimonlartashkil etishi taxmin qilingan. Ular bilan dengiz baliqlariga o‘xshash turlar oziqlanadi. Natijada organik bog‘langan uglerod planktondato‘planish bosqichidan o‘tmaydi. Ko‘lning uzoq asrlar davomida yopiq tizim sifatida mavjud bo‘lgan tarixiy rivojlanishi evolyutsiya orqali samarali, qisqa oziqlanish zanjirlari shakllanishiga imkon bergan.

Asosiy ovlanadigan baliqlar — ikkita turdagi seldsimon sardina: limnotrissa miodon[ingl.] va Tanganika stolotrissasi[ingl.], shuningdek, to‘rtta tur — Centropomidae oilasiga mansub Lates[ingl.]: Lates stappersii[ingl.], Lates angustifrons[ingl.], Lates mariae[ingl.] va Lates microlepis[ingl.].

Suv

Ko‘lning sharqiy qirg‘og‘i

Ko‘lning yuqori qatlamida harorat 23 °C dan 29 °C gacha o‘zgaradi; 200 m chuqurlikda u taxminan 23 °C bo‘lib, chuqurlashgan sari pasayadi.

Tanganika suvi tiniq (5 m dan 23 m gacha).

Azot, kislorod, kremniy va fosfor kabi ozuqa moddalarining miqdori chuqurlikka qarab keskin farq qiladi. Bu ko‘lning meromiktiktabiati bilan bog‘liq. Shu bilan birga, Tanganikaning yuqori suv qatlamida ozuqa moddalarining ko‘pligi — bu yerda katta miqdorda baliq ovlanishini tushuntirishi kerak bo‘lgan holat — bunday turdagi ko‘llar uchun juda noodatiydir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ehtimoliy sabablardan biri termoklinninghavo harorati pasaygan va janubiy passat shamollari esgan davrlarda zaiflashuvidir. Termoklin zaiflashganda chuqurlikdagi ozuqa moddalari epilimnionga (ko‘lning yuqori qatlamlariga) ko‘tarilishi mumkin. Shunday qilib, ko‘l iqlim sharoitlariga kuchli bog‘liq. Ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi ziddiyat ayrim tadqiqotchilarni ko‘lni psevdo-evtrofikatsiyalangan ko‘llar qatoriga kiritishga undagan.

Quruq mavsumda (may–sentyabr) janubiy passat shamollari taʼsirida suv janubdan shimolga siljib, chuqurlikdagi suvlarning apvellingini(ko‘tarilishini) va ko‘l shimolida iliq suv massalarining to‘planishini yuzaga keltiradi. Shamol kam esadigan iliq mavsumda, oktyabrdan maygacha, suvning teskari qayta taqsimlanishi va epilimniondagi haroratning tenglashishi sodir bo‘ladi. Suv barqarorlashgach, ko‘lning yuqori qatlamida seyshlar paydo bo‘ladi. Biroq ular shakllangan qatlamlarning aralashishiga kam taʼsir ko‘rsatadi va chuqurlikdan ozuqa moddalarining ko‘tarilishiga deyarli sabab bo‘lmaydi.

Muhofaza qilinishi va tahdidlar

Tanganika suvlariga, ayniqsa, ko‘lning shimoliy qismida, Burundi qirg‘oqlari yaqinida sanoat, qishloq xo‘jaligi va maishiy chiqindilar muntazam tashlanadi. Suv taʼminoti va kanalizatsiya yo‘qligi sababli sohilbo‘yi qishloqlari aholisi ko‘pincha tabiiy ehtiyojlarini bevosita ko‘lga chiqaradi, ayni paytda uy-ro‘zg‘or uchun suvni ham shu ko‘ldan oladi. Shu sababli Burundida yuqumli kasalliklar, ayniqsa, vabo kasalligi tez-tez avj oladi.

So‘nggi vaqtlarda ko‘lga yangi o‘simlik turlarining tarqalishi Tanganika ekotizimiga yana bir xavf tug‘dirmoqda. Olimlar fikricha, ular orasida eng xavflisi suv giatsinti (lot. Eichhornia crassipes). Juda tez o‘sadigan bu o‘simlik ko‘l yuzasini qalin gilamdek qoplab, quyosh nurlarining suvga kirishini to‘sadi va suv havzasidagi tabiiy kislorod rejimini buzadi. Natijada ko‘ldagi organizmlar boshqa joyga ko‘chadi yoki nobud bo‘ladi. Bundan tashqari, kemalar qatnoviga ham to‘sqinlik qiladi.

Iqtisodiy ahamiyati

Tanganikadagi baliqchilar, Burundi

Tanganika atrofidagi davlatlar uchun hayotiy ahamiyatga ega. Ko‘l ichimlik suvi va oziq-ovqat manbai, shuningdek, transport yo‘lidir. Hudud ekoturizmuchun katta salohiyatga ega, chunki ko‘l sohillari bo‘ylab ko‘plab toza plyajlar, chiroyli qoyali joylar, orollar va qo‘ltiqlar bor.

1995-yilda ko‘lda qariyb 45 ming kishi baliq ovlash bilan shug‘ullangan, baliqchi kemalar soni deyarli 20 mingtani tashkil etgan. Asosiy ovlanadigan baliqlar — ndagala (sardinalarga o‘xshash seldsimon baliqlar), Nil olabug‘asi, tilapiya.

Sohilbo‘yi infratuzilmasi va turizm

Tanganika bo‘yidagi eng yirik port shahri — Bujumbura, aholisi qariyb 500 000 kishi. Ahamiyati jihatidan keyingi port shaharlari — Kalemi (Kongo) va Kigoma (Tanzaniya). Kigoma Dorussalom shahri bilan temiryo‘l orqali bog‘langan; Dorussalom Hind okeani sohilida joylashgan. Ushbu shaharlarda kemalar qatnovi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, u orqali ko‘l sohilidagi ko‘plab aholi punktlari o‘zaro bog‘lanadi. Infratuzilma ko‘lning shimoliy va janubiy qismlarida eng yaxshi rivojlangan. Shimolda sohil bo‘ylab asfalt yo‘l qurilgan. Zambiya sohilida ham kam mablag‘li sayyohlarga mo‘ljallangan bir nechta kichik, arzon mehmonxonalar mavjud. Mehmonxonalar Kasaba, Ndole, Nkamba va Isanga kabi manzarali qo‘ltiqlarda joylashgan. Ularga o‘tgan asr boshlarida nemislar qurgan temiryo‘l orqali borish eng oson.

Kongo DR qirg‘og‘ida asosan ekzotik sayohat ixlosmandlariga mo‘ljallangan, o‘ziga xos uslubdagi kichik xususiy kulbalarni uchratish mumkin.

Transport

Eng muhim portlar — Bujumbura (Burundi), Kigoma (Tanzaniya), Kalemi (Kongo DR). Kigoma Dorussalom, Hind okeani qirg‘og‘idagi port shahri bilan temiryo‘l orqali bog‘langan.

Tarixi

Ko‘lga kelgan dastlabki g‘arblik kashfiyotchilar J. Spik va R. Byorton bo‘lib, ular 1858-yilda bu yerga yetib kelgan. Ular Nil daryosi manbasini qidirib, shu hududda to‘xtashgan. Spik izlanishni davom ettirib, haqiqiy manba — Viktoriya ko‘lini topgan. Keyinroq D. Livingston ham ko‘lga tashrif buyurgan. U ko‘lning Liemba deb atalishini ham qayd etgan. Bu so‘z, ehtimol, fipa tilidan o‘zlashgan.

Birinchi jahon urushi davrida ko‘lda ikkita mashhur jang bo‘lib o‘tgan.

Nemislar Graf von Götzen paromi yordamida (u sobiq Germaniya Sharqiy Afrikasi gubernatori Gustav Adolf fon Gyotsen sharafiga nomlangan edi) urushning dastlabki bosqichidayoq, G‘arbiy Afrika kampaniyasi davrida ko‘lni nazoratga olgan. Kemalar qurol-yarog‘ va qo‘shinlarni qarama-qarshi sohilga yetkazish hamda ittifoqchilar qo‘shinlariga kutilmagan hujumlar qilish uchun ishlatilgan (ular orasida Buyuk Britaniya va Belgiya).

Shu bois ittifoqchilar uchun ko‘lni egallash muhim edi. Jeffri Spayser-Simpson qo‘mondonligida Britaniya harbiy-dengiz kuchlarig‘ayrioddiy natijaga erishdi: ular Mimi va Toutoumotorli qayiqlarini temiryo‘l va daryo orqali Kalemishahriga yetkazib, ularni 1915-yil dekabrigacha shu yerda saqlashdi, so‘ng nemislarga kutilmaganda hujum qilishdi: 11 kishini o‘ldirib, bitta paroxodni qo‘lga olishdi. Bunda Belgiya tomonida atigi bitta[nima?] yo‘qotish qayd etilgan, birorta ham askar halok bo‘lmagan. Ko‘l ittifoqchilar nazoratida qoldi.

Ko‘ldagi mavqei mustahkamlanganidan foydalanib, ittifoqchilar quruqlik orqali Kigomatomon yurishni boshladilar. Belgiyaliklar esa Albertvilning g‘arbiy sohilida aviabaza tashkil etishdi. 1916-yil iyunida aynan shu yerdan Kigoma va uning atrofidagi nemis pozitsiyalarini bombardimon qilish uchun samolyotlar uchirilgan. Götzenkemasi zararlanganmi-yo‘qmi nomaʼlum (belgiyaliklar uni shikastlaganini taʼkidlagan, nemislar esa buni inkor etgan). Biroq nemislarning ruhi tushib, kema harbiy xizmatdan chiqarilgan.

Ko‘lni tadqiq etish

1992-yildan buyon «Tanganika ko‘lini tadqiq etish loyihasi» (The Lake Tanganyika Research Project, LTR) amalga oshirilmoqda. Bu loyiha BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti tomonidan tuzilgan. 1995-yildan yana bir loyiha — «Tanganika ko‘li bioxilma-xilligi loyihasi» ish boshlagan bo‘lib, unga mablag‘ Global ekologik jamg‘arma (BMT Taraqqiyot dasturi)orqali ajratiladi. LTR loyihasi Tanganikaning baliq zaxiralarini baholash va o‘rganish, aholi farovonligini taʼminlash hamda zaxiralarni saqlash uchun ulardan samarali foydalanish modellarini ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi.

Loyihaning bosh qarorgohi Bujumbura (Burundi) shahrida joylashgan bo‘lib, uning tarkibiga Suv departamenti vakillari hamda Uvira, Kongo, Kigoma(Tanzaniya), Mpulungu[ingl.](Zambiya)dagi milliy tadqiqot institutlari vakillari kiradi.

Adabiyotlar