| Zambezi | |
|---|---|
| port. Rio Zambeze | |
| 2018-yil iyulida Zambiya va Zimbabve chegarasidagi Zambezi daryosi | |
| Tavsifi | |
| Uzunligi | 2660 km |
| Havzasi | 1 330 000 km² |
| Suv sarfi | 7000 m3/s (quyilish joyida) |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | |
| • Balandligi | 1500 m |
| • Koordinatalari | 11°22′13″ j. k. 24°18′30″ sh. u.HGYaO |
| Quyilish joyi | Hind okeani |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 18°34′14″ j. k. 36°28′13″ sh. u.HGYaO |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Hind okeani |
|
|
|
| Mamlakatlar | |
Zambezi (eskirgan nomi Zambeze) — Janubiy Afrikaning eng yirik daryosi, qitʼada havzasi maydoni bo‘yicha to‘rtinchi, shuningdek, Kongo va Niger daryolaridan keyin sersuvligi bo‘yicha uchinchi o‘rinda turadi[manba 1009 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Etimologiyasi
Daryo XVI asrda ilk bor portugallar tomonidan kashf etilgan. Uning nomi xaritalar va hujjatlarda turlicha yozilgan. D. Livingstone, XIX asrda daryoga tashrif buyurib, quyidagi shakllarni keltirgan: Zembeze, Ambezi, Luambezi va boshqalar. Dastlabki shakl — Ambezi — «katta daryo» degan maʼnoni anglatadi. Luambezi variantida lu- old qo‘shimchasi ishlatilgan bo‘lib, u bantu tillaridagi daryo nomlari uchun xosdir; Zambezi variantida esa old qo‘shimcha kuch va ulug‘vorlikni ifodalaydi, yaʼni oddiy «katta daryo» emas, balki «ulug‘, qudratli daryo» maʼnosini bildiradi.
Tavsifi
Daryoning uzunligi taxminan 2660 km, havzasining maydoni — 1 330 000 km². Daryoning quyilish joyi yaqinidagi o‘rtacha suv sarfi 7000 m3/s. 9 va 20° janubiy kenglik hamda 18 va 36° sharqiy uzunlik oralig‘ida joylashgan Zambezi havzasi Afrika hududining qariyb 5 % ini egallaydi. Bu qitʼada maydoni bo‘yicha to‘rtinchi ko‘rsatkichdir.
Daryoning boshlanish joyi Zambiyada joylashgan. So‘ng daryo Angola orqali oqib, Namibiya, Botsvana, Zambiya va Zimbabve chegaralari bo‘ylab Mozambikka yo‘naladi va u yerda Hind okeaniga quyiladi. Havzasining kichik bir qismi Tanzaniya.
Zambezi daryosining eng mashhur diqqatga sazovor joyi — Viktoriya sharsharasi bo‘lib, u dunyodagi eng yirik sharsharalardan biridir. Shuningdek, Chavuma sharsharasi Zambiya bilan Angola chegarasida, Ngambve sharsharasi esa G‘arbiy Zambiyada joylashgan.
Daryoda 2 ta yirik gidroelektr stansiya qurilgan — Kariba GESi va Kabora-Bassa GESi (Mozambikda).
Daryoning oqimi

Zambezi vodiysining landshafti mavsumiy suv toshqinlariga moyil, nisbatan tekis pasttekisliklardan iborat bo‘lib, ular sharshara va ostonalarning tik qismlari bilan uzilib turadi. Daryoni har biri o‘ziga xos geomorfologik xususiyatlarga ega uch asosiy qismga bo‘lish mumkin. Birinchisi — yuqori oqim — boshlanish joyidan Viktoriya sharsharasigacha (1078 km) davom etadi. O‘rta oqim yuqoridan sharshara, quyi tomondan esa Mozambikdagi Kaxora-Basa suv omboridan pastda boshlanadigan qirg‘oqbo‘yi tekisligi bilan chegaralanadi (853 km). Nihoyat, quyi oqim delta orqali Hind okeaniga quyiladi (593 km).
Daryoning yuqori oqimi
Zambezi Markaziy Afrika yassitog‘ligining yotiq yonbag‘rida, dengiz sathidan 1524 metr balandlikda, shimoli-g‘arbda, Zambiyada (Ikelenge tumani[ingl.], Shimoli-g‘arbiy provinsiya) boshlanadi. Bu yerda Zambezi va Kongo daryolari havzalari suvayirg‘ichi joylashgan: Kongo havzasi daryolari shimol va shimoli-g‘arb tomon oqib, oxir-oqibat Atlantika okeaniga quyiladi. Dastlab Zambezi ham Kongo irmoqlari singari shimolga oqadi, ammo taxminan 30 km dan keyin janubi-g‘arbga burilib, Kalene[ingl.] balandligini aylanib o‘tadi. Keyin daryo Angola hududiga kirib, yana qariyb 200 km janubi-g‘arbga oqadi va shundan so‘ng janubi-sharqqa, Hind okeani tomon buriladi.
Angolada daryoga ko‘plab kichik irmoqlar quyiladi, ulardan eng kattasi o‘ng irmoq — Luena[ingl.] bo‘lib, Kalaxari qumlaridan boshlanadi. Chavuma[ingl.] sharsharasi yaqinida Zambezi ostonalardan o‘tib, Angoladan Zambiyaga qaytadi. Bu yerda, chap irmoq Kabompo va o‘ng irmoq Lungvebungu qo‘shilishidan biroz yuqorida daryo kengayib, keng allyuvial qayirni hosil qiladi. U Barotse[ingl.] nomi bilan tanilgan. Bu uzunligi 180 dan 240 km gacha bo‘lgan juda yotiq, sayoz va sekin oqimli hudud. Noyabrdan aprelgacha yomg‘irli mavsumda daryo eni 30—40 km gacha kengayadi. O‘zanning ikki tomonida botqoqlashgan o‘tloqli vodiylar bilan o‘ralgan, vaqtincha qurib qoladigan ko‘plab ko‘llar bor. Bunday vodiylar dambo[ingl.]. Toshqin paytida bu ko‘llar Zambezi suv yig‘ilishining, jumladan Lungvebungu va boshqa yuqori irmoqlardan keladigan suvning katta qismini o‘ziga singdiradi. Barotse hududida, Lungvebunguning Zambeziga quyilish joyidan 80 kilometr pastda yana bir muhim irmoq — Luanginga[ingl.] daryosi quyiladi. Zambezi Ngonye sharsharasidan biroz yuqoriroqda yana torayadi.
Ngonye sharsharasidan quyida taxminan 130 km uzunlikdagi daryo qismi Katima-Mulilo shahrigacha cho‘ziladi. Bu hududda Kalaxari qumlari qisman yemirilib, bir qator ostonalar Zambezining qumtosh va kvarsit qatlamlari orasidan o‘tishini ko‘rsatadi.
Keyin Zambezi qirg‘oqlari tekislashadi, oqim sekinlashib, asta-sekin janubi-sharqqa buriladi. Savanna, daryo oqib o‘tadigan hududda, bush butazorlariga va palmyra palmalariga o‘rin bo‘shatadi. Sharqdan daryoga ko‘plab kichik irmoqlar quyiladi, ammo 240 km davomida, Kvandoga qo‘shilguncha, g‘arbdan (o‘ngdan) birorta ham irmoq kelmaydi. Kvando quyilishidan avval daryo bir qator ostonalar va tez oqar joylardan o‘tib, Ngambve sharsharasini hosil qiladi. Shu sababli bu qismda kemalar qatnay olmaydi. Ngambve sharsharasidan janubda Zambezi bo‘ylab Zambiya va Namibiya chegarasi o‘tadi. Bu yer shimoldan Kaprivi yo‘lagi — Namibiyaning asosiy hududidan sharqqa, Zambezi daryosigacha cho‘zilgan tor va uzun hudud bo‘lib, Botsvana va Angola.
hududlarini ajratib turadi. Kvando quyilgach, Zambezi keskin sharqqa buriladi. Bu yerda keng va sayoz daryo sekin oqadi. Sharqqa, Markaziy Afrika katta platosining chetiga yetganda daryo yoriqdan pastga quyilib, Viktoriya sharsharasini hosil qiladi.
O‘rta Zambezi


Viktoriya sharsharasi yuqori va o‘rta Zambezi o‘rtasidagi chegara hisoblanadi. Undan quyida daryo qariyb 200 km sharqqa oqib, 200—250 metr balandlikdagi tepaliklar orasidan o‘tadi hamda 20-60 metrli tik bazalt devorlarni yorib o‘tib, ko‘plab ostonalar va tez oqar joylarni yengib o‘tadi. Bu qismda suv sathi 250 metrga pasayadi.
Nihoyat, daryo Kariba suv omboriga (suv ombori Kariba) quyiladi. Bu suv ombori 1959-yilda Kariba gidroelektr stansiyasi to‘g‘oni qurilgach paydo bo‘lgan. Suv ombori dunyodagi eng yirik sunʼiy ko‘llardan biri bo‘lib, Kariba GESi asosan Zambiya va Zimbabveni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi.
Luangva va Kafue — Zambezining ikkita asosiy chap irmog‘i. Kafue eni taxminan 180 m bo‘lgan chuqur, sokin oqim bilan Zambeziga qo‘shiladi. Luangva bilan qo‘shilish joyida Zambezi Mozambik hududiga o‘tadi.
O‘rta Zambezi daryoning Kaxora-Bassa suv omboriga quyilish bilan yakunlanadi. Suv ombori 1974-yilda to‘g‘on qurilishi bilan barpo etilgan; bu to‘g‘on — Kabora-Bassa GESi.
Quyi Zambezi

Zambezining quyi oqimidagi 650 km lik qismi Kabora-Bassa GESidan Hind okeanigacha kemalar qatnoviga yaroqli. Biroq quruq mavsumda ko‘plab sayozliklar paydo bo‘ladi, chunki daryo keng vodiydan o‘tib, suvi katta maydonga yoyiladi. Faqat ayrim joylarda, masalan, quyilish joyidan 320 km uzoqlikdagi Lupata darasida Zambezi kanyon bo‘ylab baland tepaliklar orasidan oqadi. Bu yerda daryoning eni 200 metrdan oshmaydi. Boshqa joylarda eni 5 dan 8 km gacha yetadi va oqimi juda sekin bo‘ladi. O‘zan bu qismda qumli. Ayrim davrlarda, ayniqsa yomg‘irli mavsumda, turli o‘zanlar birlashib, keng va tez oqadigan yagona oqimni hosil qiladi.
Okeandan taxminan 160 km uzoqlikda Zambezi Shire orqali Nyasa ko‘lidan suv oladi. Hind okeaniga yaqinlashganda daryo ko‘plab tarmoqlarga bo‘linib, keng delta hosil qiladi. To‘rtta asosiy tarmoq — Mileymb, Kongoun, Luabo va Timbv — yirik qum cho‘kindilari sababli kema qatnoviga yaroqsiz. Kema qatnovi uchun faqat shimoliy Chaynd tarmog‘idan foydalaniladi. Uning eng kichik chuqurligi boshlanishida 2 metr, keyingi qismida esa 4 metrni tashkil etadi.
Hozirgi Zambezi deltasi avvalgidan ikki baravar kichik. Bunga Kariba va Kabora-Bassa GESi qurilishi sabab bo‘lib, ular daryo suv sarfining mavsumiy o‘zgarishlarini yumshatgan.
Irmoqlari
Zambezining ko‘plab irmoqlari bor. Quyida ularning eng muhimlari boshlanish joyidan quyilish joyigacha qo‘shilish tartibida tavsiflanadi.
Kabompo daryosi Zambezi va Kongo havzalarini sharqdan ajratadigan balandliklardan boshlanadi. U Yuqori Kabompo va biroz kattaroq Lunga daryolari qo‘shilishidan vujudga kelib, Lakalu shahridan shimolroqda Zambeziga quyiladi. Kabompo qo‘shilishidan biroz janubda g‘arbdan yana bir daryo — Langvebangu daryosi yuqori oqimida eni 200 m ga yetadi va siyrak o‘rmon hamda oq qumlar oralig‘idagi vodiydan oqadi. Daryo qayirining toshqin paytida vaqti-vaqti bilan suv bosadigan qismining kengligi taxminan 3 km.
Kvando — daryoning eng katta g‘arbiy irmog‘i bo‘lib, Angolaning markaziy platosidan boshlanadi, so‘ng Zambiya va Angola o‘rtasidagi chegarani hosil qiladi va sharqqa, Zambezi tomon buriladi. Keyin daryo 110 km ga cho‘zilgan allyuvial orollar joylashgan keng botqoqliklardan o‘tadi. Burilishning janubida unga toshqin paytida Okavangodan ortiqcha suv oladigan Magvekvan daryosi qo‘shiladi. Bu ortiqcha suv ko‘l va Kvandodagi suv sathini yuqoridagi bir necha kilometr masofada ko‘taradi. Kvandoning quyi oqimida Makololo qabilasining vayronaga aylangan poytaxti joylashgan.
O‘rta Zambezining eng katta irmog‘i — Kafue — Shimoliy Zambiyada, 1350 metr balandlikdagi keng o‘rmonli hududda boshlanadi. Yuqori oqimida unga Langa yoki Luanga daryosi qo‘shiladi. Iteji-Teji to‘g‘oni — Kafue daryosida gidroelektr energiyasi ishlab chiqaradigan muhim inshootdir. Daryo ko‘plab qo‘riqlanadigan tabiat hududlaridan oqib o‘tadi. Ularning eng yirigi Kafue milliy bog‘i Zambiyada joylashgan. Quyi oqimida daryo sharsharalar va ostonalardan o‘tib, 25 km masofada bir necha yuz futga pastlaydi.
Keyingi yirik chap irmoq — Luangva bo‘lib, Malavi ko‘lining shimoli-g‘arbiy qirg‘og‘i yaqinidan boshlanadi. Yuqori oqimida Malavi ko‘lining g‘arbiy sohiliga parallel oqadi. Luangva tik yonbag‘irli plato vodiysidan oqadi. Uning Lansemfva va Lakazashi irmoqlari Zambiya g‘arbiy platosining katta maydonidan suv to‘playdi. Luangva Zambo shahridan biroz yuqorida Zambeziga quyiladi.
Luangva vodiysi yovvoyi tabiatni muhofaza qilishning muhim hududidir. U Shimoliy va Janubiy milliy bog‘larni — Luangva bog‘larini o‘z ichiga oladi. Luangva Zambiya va Mozambik chegarasini Zambeziga quyilishigacha taxminan 75 km davomida belgilaydi.
O‘rta Zambezining yirik o‘ng irmoqlari — Shangani, Sanyati, Xanyani va Mazoe bo‘lib, oxirgisi Mashonalandda boshlanib, Kaxora-Bassa to‘g‘onidan pastda Zambeziga quyiladi.
Daryoning o‘rganilishi
Kamida XII asr boshlaridan buyon Zambezi qirg‘oqlarida tonga xalqi yashab kelgan. VIII asrdan Sharqiy Afrika qirg‘oqlarida arablar faoliyat yuritgan. Xususan, ular hozirgi Mozambik hududida Sofala portiga asos solib, suaxili savdogarlaridan oltin, fil suyagi va kamroq miqdorda qullar sotib olgan, evaziga hind kelib chiqishiga ega munchoqlar va paxta matolari bergan. Suaxililar esa bu mahsulotlarni materikning ichkarisidan — Zambezi va Limpopo daryolari oralig‘idagi, Monomotapa imperiyasi deb atalgan hududdan olib kelgan. XVI asr boshlaridan arablar o‘rnini portugallar egalladi. Ular ham oltin olishga, imkon qadar islomni qabul qilgan suaxili vositachilarisiz savdo qilishga intilgan. Aynan Afrikaning ichki hududlariga yo‘l topish maqsadida portugaliyalik Antoniu Fernandesh (António Fernandes) 1514—1516-yillarda yevropaliklar orasida birinchi bo‘lib Save va Zambezi daryolarining quyi oqimini o‘rgangan.
Ingliz kartografi Robert Morden[ingl.] atlasida daryo Kuana (Cuana) yoki Zambere (Zambere) deb ko‘rsatilgan.

Yuqori Zambeziga tashrif buyurgan birinchi yevropalik — Devid Livingston edi. U 1851 va 1853-yillar oralig‘ida Bechuanalenddan safar qilayotib daryoga yetib borgan. Ikki yoki uch yil o‘tgach, u Zambezi bo‘ylab pastga suzgan va shu safar davomida Viktoriya sharsharasini kashf etgan. 1858—1860-yillarda Jon Kirk hamrohligida Livingston daryoning yuqori oqimi bo‘ylab Kongoun sharsharalarigacha borgan va Malavi ko‘lini ham kashf etgan.
kashf etgan. Keyingi 35 yil davomida daryo bo‘yicha bir qator tadqiqotlar o‘tkazildi. 1889-yilda daryo deltasining asosiy tarmoqlaridan shimolda joylashgan Chaynd kanali topildi. A. S. Xill-Gibbon boshchiligidagi ikki ekspeditsiya (1895—1896) Livingston tomonidan daryoning yuqori havzasi va o‘rta oqimida boshlangan tadqiqotlarni davom ettirdi. Portugaliyalik tadqiqotchi Serpa Pintu daryoning g‘arbiy irmoqlaridan ayrimlarini o‘rganib, Viktoriya sharsharasining 1878-yilda o‘lchagan.
Yovvoyi tabiat

Zambezi ko‘plab yovvoyi hayvonlar populyatsiyalari uchun yashash muhitidir.
Begemotlar daryoning sokin qismlarida yashaydi; bu yerda juda ko‘p timsohlar ham uchraydi. Varanlar, shuningdek turli qushlar, jumladan qarqara, pelikan, oq qarqara va Afrika burguti ham yashaydi.
Daryo bo‘yidagi o‘rmonlarda yirik hayvonlar podalari — buyvollar, zebralar, jirafalar va fillar yashaydi. Biroq yirik sutemizuvchilar soni toshqinlar tartibi buzilishi va suv bosadigan yaylovlar qisqarishi sabab kamaymoqda. Bunga daryodagi gidroelektr stansiyalar, ayniqsa Kariba va Kabora-Bassa GESlari sabab bo‘lgan.
Zambezida bir necha yuz turdagi baliqlar yashaydi, ulardan baʼzilari endemiklardir. Eng muhimlari — sixlidlar, laqqabaliqlar, tishli baliqlar, teraponlar va boshqalar. Daryoda buqa akulasi (to‘mtoq burunli akula) ham yashaydi. U Zambezi akulasi nomi bilan ham maʼlum, biroq boshqa mamlakatlarda ham uchraydi. Bu akulalar faqat sohilbo‘yi dengiz suvlarida emas, balki Zambezining materik ichkarisidagi qismlari va uning irmoqlarida ham yashaydi.
Iqtisodiyot

Zambezi vodiysining aholisi taxminan 32 million kishini tashkil qiladi. Vodiyning qariyb 80 % aholisi qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanadi va qayirlar daryoning yuqori oqimida unumdor tuproq bilan taʼminlaydi.
Baliq ovlash juda keng tarqalgan, chunki mahalliy baliqchilarga oilasini boqish uchun qurg‘oqchil hududlardan uzoq yo‘l bosib keladigan odamlar ham qo‘shiladi. Zambiyaning ayrim shaharlarida mamlakatning boshqa qismlaridan kelganlarga daryoga olib boruvchi yo‘llarda norasmiy baliq ovlash soliqlari solinadi. Oziq-ovqat uchun ovlash singari, sport maqsadida baliq ovlash ham daryoning ayrim qismlarida iqtisodiyotning muhim yo‘nalishidir.
Mongu va Livingston oralig‘ida baliqchi sayyohlarga xizmat ko‘rsatuvchi bir nechta safari maskanlari mavjud. Bu yerlarda baliq sotish uchun ham ovlanadi, jumladan, xaridorlar — akvarium ishqibozlari.
Daryoda 2 ta yirik gidroelektr stansiya qurilgan — Kariba GESi elektr energiyasi bilan Zambiyani va Zimbabveni taʼminlaydi; Kabora-Bassa GESi esa Mozambikda joylashgan bo‘lib, Zimbabve va Janubiy Afrika Respublikasini elektr energiyasi bilan taʼminlaydi.
Shuningdek, shaharda kichik elektr stansiya ham mavjud: Livingston (Zambiya).
Transportdagi ahamiyati
Daryo ko‘plab ostonalar va tez oqar joylardan o‘tadi, shu sababli unda boshidan oxirigacha uzluksiz kema qatnovi mumkin emas. Ammo qisqa masofalarda tez-tez toshqin yuvib ketadigan tuproq yo‘llardan ko‘ra qayiqda suzish qulayroq. Ayrim qishloqlarga faqat suv yo‘li bilan borish mumkin.
Daryoning butun uzunligi bo‘ylab bir nechtagina ko‘prik qurilgan. Viktoriya-Fols shaharchasidagi ko‘prik birinchisi bo‘lib, qurilishi 1905-yil aprelida tugallangan. Dastlab u Sesil Rods rejalashtirgan Keyptaundan Qohiragacha temiryo‘l liniyasi uchun mo‘ljallangan edi. Hozir undan avtomobil qatnoviga mo‘ljallangan transafrika Qohira—Keyptaun avtomagistrali ham o‘tadi. Ko‘prikning umumiy uzunligi 198 m, yagona oraliq qismining uzunligi 156,5 m, suv sathidan balandligi 128 m.
Keyinchalik ko‘priklar Chirundu[ingl.] shahrida, Zambiyada (1939-yilda qurilgan, 2003-yilda qayta qurilgan), Mozambikdagi Tete shahrida (1960-yillarda) va Zambiya shimolidagi Chinvingida (1970-yillarda, piyodalar ko‘prigi) qurilgan. 1959-yilda Kariba GESi bunyod etilib, uning to‘g‘oni ustidan avtomobillar Zambezining bir qirg‘og‘idan ikkinchisiga o‘tishi mumkin bo‘ldi.
2004-yilda Sesheke shahri (Zambiya) va Katima-Mulilo (Namibiya) o‘rtasidagi ko‘prik qurib bitkazildi. Bu Transkaprivi avtomagistralining so‘nggi bo‘lagi bo‘lib, Lusakani Zambiya hududidan Namibiya sohilidagi Uolfish-Bey shahri bilan bog‘ladi. 10-may 2021-yilda Kazungula ko‘prigi[ingl.]da, Zambiya va Botsvana chegarasida transport harakati ochildi.
Ekologiya

Daryoga oqova suvlarning oqizilishi shaharlar atrofida suv ifloslanishining asosiy sababidir. Tozalash inshootlari bo‘lmagani uchun bu suvlar hech qanday tozalashsiz bevosita daryoga tashlanadi. Natijada og‘ir kasalliklar tarqaladi: vabo, toshmali terlama va dizenteriya.
Ikkita yirik to‘g‘onning qurilishi daryo oqimini tartibga solgan bo‘lsa-da, Zambezining quyi oqimidagi yovvoyi tabiat va aholi yashaydigan hududlarga jiddiy taʼsir ko‘rsatdi. 1973-yilda Kabora-Bassa GESi to‘g‘oni qurilgach hosil bo‘lgan suv ombori tavsiyaga ko‘ra kamida ikki yil davomida emas, atigi bir yomg‘irli mavsumda to‘ldirilgan.
Suv oqimining keskin kamayishi 40 % ga qisqarishga olib keldi: mangrov o‘rmonlari hududi kichraydi, qirg‘oqdagi eroziya kuchaydi va krevetka ovi 60 % ga kamaydi; krevetkalar daryo quyilish joyida kamroq ovlanmoqda, chunki bu hududga loyqa cho‘kindilar va minerallar kamroq yetib keladi.
Asosiy aholi punktlari
Daryoning katta qismi bo‘ylab aholi siyrak joylashgan. Uning bo‘yida quyidagi shaharlar bor:
- Mongu
- Lakalu
- Katima-Mulilo (Namibiya), Sesheke (Zambiya)
- Livingston (Zambiya), Viktoriya-Fols (Zimbabve)
- Kariba
- Songo
- Tete
- Lilui (Zambiya)
Astronomiyada
Zambezi sharafiga asteroid (1242) Zambeziya ham nomlangan. Uni 28-aprel 1932-yilda janubiy afrikalik astronom Siril Jekson Yoxannesburg rasadxonasida kashf etgan.
Adabiyotlar
- Geografik to‘plam «Mamlakatlar va xalqlar», «Sharqiy va Janubiy Afrika» jildi, Moskva, «Misl» nashriyoti, 1981.
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / Muharrir: R. A. Ageyeva. — M.: Astrel, AST, 2002. — 504 b. — ISBN 5-89216-029-7.
- Allanson, B. R.; Hart, R. C.; O'Keeffe, J. H.; Robarts, R. D. Janubiy Afrikaning ichki suvlari: ekologik yondashuv. — Springer, 1990. — 472 b.
- Balek, J. Tropik Afrika gidrologiyasi va suv resurslari. — Elsevier Science, 1977. — Jild. 8. — 5997 b.
- Boxer, C. R. Portugaliyaning to‘rt asrlik ekspansiyasi, 1415-1825: qisqacha sharh. — University of California Press, 1965. — 102 b.
- Cai, Xueliang; Altchenko, Yvan; Chavula, Geoffrey. Suv resurslarining mavjudligi va ulardan foydalanish // Zambezi daryosi havzasi: suv va barqaror rivojlanish / (tahr.). — Routledge, 2017. — 280 b.
- Dube, Timothy; Musasa, Tatenda; Dalu, Tatenda. Afrikaning asosiy daryo tizimlari va ularning irmoqlari: umumiy sharh // Afrotropik mintaqa soylari va daryolari: tuzilishi, ekologik jarayonlar va boshqaruv / Dalu, Tatenda; Masese, Frank (tahr.). — Elsevier, 2024. — 830 b.
- Danver, Steven L. Dunyoning tub xalqlari: guruhlar, madaniyatlar va zamonaviy masalalar ensiklopediyasi. — Routledge, 2014. — Jild. I. — 1030 b.
- Davies, B. R. Zambezi daryo tizimi // Daryo tizimlarining ekologiyasi / Davies, Bryan R.; Walker, Keith F. (tahr.). — Dr W. Junk Publishers, 1986.
- Hughes, R. H.; Hughes, J. S.; Bernacsek, G. M. Afrikadagi botqoqliklar maʼlumotnomasi. — IUCN, 1992. — 820 b.
- Jenkins Jr., Everett. Musulmon diasporasi (1-jild, 570-1500): Islomning Osiyo, Afrika, Yevropa va Amerikada tarqalishining batafsil xronologiyasi. — McFarland, 2010. — 440 b.
- Lugomela, George V.; Chavula, Geoffrey; Mwedzi, Tongayi. Zambezi daryosi havzasining gidrologiyasi // Zambezi daryosi havzasidagi ekologik o‘zgarishlar / Ndebele-Murisa, Mzime; Kimirei, Ismael Aaron; Mubaya, Chipo Plaxedes; Bere, Taurai (tahr.). — Codesria Book Series, 2021. — 222 b.
- Moore, Andy; Cotterill, Fenton. Viktoriya sharsharasi: Mosi-oa-Tunya — Gumburlagan tutun // Dunyoning geomorfologik landshaftlari / Migon, Piotr (tahr.). — Springer, 2009. — 387 b.
- Moore, Andy E.; Cotterill, Fenton P. D.; Main, Mike P. L.; Williams, Hugh B. Zambezi: Yerning eng qadimiy daryo tizimining kelib chiqishi va merosi // Yirik daryolar: geomorfologiya va boshqaruv / Gupta, Avijit (tahr.). — 2-nashr. — Wiley-Blackwell, 2022. — 1040 b.
- Shahin, M. Afrikaning gidrologiyasi va suv resurslari. — Springer, 2002. — 680 b.
- Thomas, David; Shaw, Paul A. Kalaxari tabiiy muhiti. — Cambridge University Press, 1991. — 298 b.