Sevan ko‘li haqida

Ko‘l
Sevan
armancha Sevan ko‘li
Фотография Севана
Sevan ko‘lining surati
Morfometriya
Dengiz sathidan mutlaq balandligi1898 m
O‘lchamlari74 × 32 km
Maydoni1240 km²
Hajmi36,088 km³
Eng katta chuqurligi79,7 m
O‘rtacha chuqurligi26,8 m
Gidrologiya
Suvining tiniqligi4,5 m
Havzasi
Havza maydoni4890 km²
Quyiladigan daryolarVardenis, Martuni, Argichi, Astxadzor, Gavaraget, Tsakkar, Dzknaget
Oqib chiqadigan daryoRazdan
Joylashuvi
40°18′38″ sh. k. 45°20′57″ sh. u.HGYaO
Mamlakat
MintaqaGegarkunik viloyati
Армения
Точка
Sevan
Карта
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Sevan (armancha Sevan ko‘li), ilgari Go‘kcha, — Kavkazdagi eng katta ko‘l bo‘lib, Armaniston yassitog‘ligida, Armanistonda joylashgan. U tarixiy Armanistonning asosiy ko‘llaridan biridir. Ko‘l maydoni 1240 km².

Ko‘ldan Razdan daryosi oqib chiqadi. Sevan va Razdan suvlari Sevan GESlar kaskadida. Sevan suvini to‘ldirish uchun 48,3 km uzunlikdagi tunnel qurilgan; u orqali Arpa daryosining suvi ko‘lga keltiriladi. 1978-yilda «Sevan» milliy tabiat bog‘i tashkil etilgan..

Nomi

Yaqin vaqtgacha Sevan gidronimi hozirgi armancha «sev» — «qora» va armancha «vank» — «monastir» so‘zlari bilan, yaʼni ko‘l bo‘yida vulqon tufidan qurilgan Sevanavank monastiri devorlarining rangi bilan izohlangan. Biroq bu xalq etimologiyasi ekani aniqlangan: grabar (qadimgi arman adabiy tili)da «vank» so‘zi «van» so‘zining bosh kelishikdagi ko‘plik shaklidir. Ko‘l sohilidan topilgan va miloddan avvalgi IX—VI asrlarga oid deb sanalgan toshdagi mixxat yozuvining o‘qilishi «Sevan» nomi urartucha «sunia» — «ko‘l» so‘zidan kelib chiqqanini aniqlashga imkon berdi.

Aynan o‘rta asrlarda ko‘l arman tilida Gelam ko‘li, Gegam dengizi (qadimgi armancha Gegamay tsov yoki armancha Gegama tsov), Gegarkunik (armancha Gegarkunik) (Gelarkuni), Sevanga deb atalgan. Qadimgi arman manbalarida Sevan ko‘li «dengiz» deb ham yuritilgan.

Tarixchi Movses Xorenatsi, V asrda yashagan arman muallifi, ko‘lning qadimgi Gelam (Gegam) nomining kelib chiqishi haqidagi rivoyatni keltiradi. U Haykning — armanlarning afsonaviy bobokalonining — avlodlari qanday joylashgani haqida hikoya qilar ekan, shunday yozadi:

Yillar o‘tib, Gelam Armavirda Xarm ismli o‘g‘il ko‘rdi va uni o‘g‘illari bilan Armavirda qoldirib, o‘zi shimoli-sharqqa, boshqa bir tog‘ yonidagi kichik ko‘l bo‘yiga ketdi. U ko‘l sohilini obod qilib, odamlarni joylashtirdi va tog‘ni o‘z nomi bilan Gel, qishloqlarni esa Gelarkuni deb atadi; ko‘l ham shu nom bilan atalgan.

«Sevan» nomining kelib chiqishi haqida bir necha rivoyat mavjud.

Rivoyatlardan biriga ko‘ra, kelinlardan biri buloq suvini to‘sib turadigan qopqoqni yopishni unutgani sababli ko‘l paydo bo‘lgan. Har tomonga yoyilgan suv uylarni bosishga boshlagan. Uylarini tashlab chiqayotgan odamlar: «Buloqni ochiq qoldirgan kishi toshga aylansin», deb qarg‘ashgan. Unutuvchan kelin shu zahoti toshga aylangan; bu tosh ko‘l yuzasida hozir ham ko‘rinib turadi va Arsnakar («kelin toshi») deb ataladi.

Boshqa bir rivoyatga ko‘ra, o‘z yurtini tark etishga majbur bo‘lgan vanlik armanlar o‘z vatanini eslatuvchi Sevan ko‘li qirg‘oqlariga ko‘chib kelgan. Ammo ularga tog‘li hududning sovuq va qattiq iqlimi yoqmagan. Ular Van ko‘lining iliq va mo‘tadil havosini eslab, afsus bilan: «Bizga qora Van (sev Van) nasib etdi, qora Van!» deb hayqirishgan.

Keyinchalik ko‘l Go‘kcha (ozarbayjoncha Göyçə gölü, Ҝөјчә ҝөлү) deb ham atalgan; bu nom turkiy tillardan tarjima qilinganda «moviy suv» («go‘k-choy») degan maʼnoni bildiradi. «Ko‘kche teniz» shaklidagi nom XIV asr boshlarida yozilgan «Jomeʼ at-tavorix» asarining ayrim qo‘lyozmalarida, fors muallifi Rashididdinning asarida uchraydi. «Gekche-deniz» shaklidagi nom XVI asr qo‘lyozmasida uchraydi, xususan, o‘g‘uzlarning qahramonlik eposi «Kitobi Dada Qo‘rqut».

Shuningdek, Yujakov ensiklopediyasida (1901) ko‘lning qadimgi forscha nomi quyidagicha qayd etilgan: Gaosravaga.

Baʼzi inqilobgacha bo‘lgan Rossiya manbalarida ko‘l Sevanga (armancha Sevanga; bu nom turkiy nom bilan birga ishlatilgan), Gyog-chay yoki Gyogchay ko‘li.

Sevan tarixda

1141-yilga oid qadimgi arman tilidagi yozuv. Unda Avanning o‘g‘li Avtantil ismli kishining ko‘lda cho‘kib ketgani xabar qilinadi. Vardenik qishlog‘i, Gegarkunik viloyati

Bu ko‘l Van va Urmiya ko‘llari bilan bir qatorda tarixiy Armanistonning asosiy ko‘llaridan biri. U tarixiy-geografik Syunik viloyatining shimolida joylashgan. Ko‘l qirg‘oqlaridan miloddan avvalgi II asrga oid Buyuk Armaniston podshosi Artashes I ning yozuvlari topilgan. Ashot I taxminan 885-yilda Armaniston podshosi deb tan olingach, Vizantiya patriarxi Fotiy unga Hayotbaxsh Xochdan bir parcha saqlangan maktub yuborgan. Linn Jonsning qayd etishicha, bu muqaddas yodgorlik Ashotning qizi Mariam asos solgan monastirda, Sevan ko‘lidagi orolda saqlangan. 921-yilda arman podshosi Temir Ashot II Sevan orolida mustahkam o‘rnashib olib, ko‘l bo‘yida lashkarboshi Beshir qo‘shinini mag‘lub etib, Arman podsholigini ajnabiy bosqinchilardan ozod qildi. Bu to‘qnashuv tarixga Sevan jangi nomi bilan kirgan. Britaniyalik tarixchi Stiven Ransimanning yozishicha, XIII asrda Sevan ko‘li atrofidagi hudud Orbelyanlar sulolasidan bo‘lgan arman knyazlariga tegishli edi. Keyinchalik ko‘l atrofida bir qancha arman melikliklari.

Fizik-geografik tavsif

Ko‘lning samolyotdan ko‘rinishi

Sevan ko‘li suv yuzasi dengiz sathidan 1898 m balandlikda joylashgan (boshqa maʼlumotlarga ko‘ra — 1916 m). Suv yuzasining maydoni 1240 km² (sathi pasaytirilishidan avval 1360 km²). O‘rtacha chuqurligi 26,8 m, eng katta chuqurligi esa 80 m.

Sevan ko‘li suv yig‘ish havzasining maydoni 4750 km² (eskiroq maʼlumotlarda — 4890 km²). Suv hajmi (2009-yil boshida) — 36,088 km³.

Ko‘lga 28 ta daryo quyiladi, undan esa bitta daryo — Razdan ( Araksning irmog‘i).

Ko‘l kelib chiqishiga ko‘ra ham tektonik, ham tabiiy to‘g‘onli ko‘ldir. Shu nomdagi botiq tektonik yo‘l bilan hosil bo‘lgan, to‘g‘on esa golotsen davridagi lavalar.

oqimi natijasida vujudga kelgan. Sevan atrofini shimoldan Pambak va Areguni, shimoli-sharqdan Shahdog‘ (Sevan), g‘arbdan Gegam, janubdan Vardenis.

tog‘ tizmalari o‘rab turadi. Shorjaning suvosti tizma-ostonasi, Artanish yarimoroli va Noratus burni ko‘l ichiga turtib kirib, Sevanni ikki qismga — Kichik Sevan (g‘arbiy) va Katta Sevan (sharqiy) qismlarga ajratadi. Kichik Sevan chuqurroq bo‘lib, qirg‘oq chizig‘i ko‘proq egri-bugridir. Ko‘ldagi suvning katta qismi aynan shu yerda jamlangan. Sevanning eng chuqur joyi Areguni tizmasi etaklari yaqinida joylashgan. Katta Sevanning tubi tekis, qirg‘oqlari kam parchalangan, chuqurligi 30 metrdan oshmaydi.

Sevan chuchuk suvli ko‘l bo‘lib, uning suv yuzasi moviy-zangori tusda. Suvning minerallashuv darajasi 700 mg/l gacha, quruq qoldiq miqdori 0,5 g/l ni tashkil etadi.

Ko‘l sathining o‘zgarishi

Ko‘l Giyom Delil xaritasida, 1723-yil
1899-yil xaritasi

Sevan ko‘li — Armanistondagi yagona yirik, kafolatlangan chuchuk suv manbai va butun Kavkazdagi eng katta chuchuk suv manbaidir. Shu bois ko‘lning suv resurslaridan samarali foydalanish masalasi qadimdan qo‘yilgan.

1848-yilda ko‘l suvidan Razdanning.

chap qirg‘og‘idagi yerlarni sug‘orish uchun foydalanish vazifasi qo‘yilgan. XX asr boshlarida ko‘l suvidan amaliy maqsadlarda foydalanishga doir bir qancha takliflar paydo bo‘ldi. Jumladan, 1910-yilda Manaseryan ko‘l sathini pasaytirish loyihasini taklif etdi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, ko‘lga kirib keladigan jami suvning 95 % i suv yuzasining katta maydoni tufayli bug‘lanar, shu sababli suv resurslarining salmoqli qismi go‘yoki «behuda yo‘qolar» edi. Ko‘l chuqurligini 45 metrga kamaytirib, bo‘shagan suv resurslaridan Ararat tekisligini sug‘orish va elektr energiyasi ishlab chiqarishda foydalanish taklif etildi.

1923-yildan boshlab suvdan xalq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun foydalanish rejalari ishlab chiqildi. Shu maqsadda 1926—1930-yillarda Sevan ko‘li havzasining tabiiy sharoitini Zakavkazye komissiyasi (SSSR Fanlar akademiyasi) o‘rgandi. O‘sha paytda ko‘lning o‘rtacha sathi 1935 m balandlikda edi (1927-yil).

1931-yilda ko‘l sathini pasaytirishning dastlabki sxemasi ishlab chiqildi. Unga ko‘ra, 50 yil ichida ko‘l sathi 55 metrga tushirilishi, qirg‘oq chizig‘ining uzunligi 80 km, suv hajmi esa 5 km³ bo‘lishi kerak edi. Bunda butun Sevandan Kichik Sevan o‘rnida maydoni 299 km² bo‘lgan kichik ko‘l qolishi ko‘zda tutilgan. Bo‘shagan yerlarga yong‘oq, eman va boshqa daraxtlar ekish rejalashtirilgan edi.

1933-yilda loyiha tasdiqlangach, sunʼiy suv chiqarish yo‘llarini yaratish va Razdan daryosining o‘zanini chuqurlashtirish ishlari boshlandi. Suv chiqarish yo‘llari 40 metr chuqurlikda qurilgan tunnellardan iborat edi. 1937-yildan ko‘l suvidan jadal foydalanila boshlandi. Sevan—Razdan sug‘orish-energetika majmuasining ishga tushirilishi Armaniston SSR iqtisodiyoti rivojiga kuchli turtki berdi. 1933-yil oxiriga kelib ko‘l sathi 10 metrga (1925 m gacha) pasaydi.

Biroq Ulug‘ Vatan urushi boshlanishi bilan ishlar to‘xtatildi va faqat 1949-yilda yakunlandi. O‘sha davrda suv sathi har yili bir metrdan ko‘proqqa pasayib borgan.

Ko‘l sathining pasayishi va oqova suvlar chiqarilishining ko‘payishi moddalar biokimyoviy aylanishiga salbiy taʼsir ko‘rsatdi, ekotizimning tabiiy faoliyatini buzdi. Bu oxir-oqibat evtrofikatsiya — suvda organik moddalar to‘planishining 25 ming tonnadan (1930-yillar) 150 ming tonnagacha (1999-yil) ko‘payishi jarayoniga olib keldi. Evtrofikatsiya ko‘l suvining vaqti-vaqti bilan «gullashi»da namoyon bo‘ladi. Bu suv sifatining yomonlashishi hamda uni ichimlik va xo‘jalik ehtiyojlari uchun yaroqsiz holga keltirish xavfini tug‘diradi.

1950-yillar oxirida ko‘l sathini pasaytirish loyihasi qayta ko‘rib chiqila boshlandi. Bunga bir qancha sabablar bor edi:

  1. Bo‘shagan yerlardan foydalanishda qiyinchiliklar yuzaga keldi, chunki ular mutlaqo unumsiz.
  2. bo‘lib chiqdi. Razdanda qurilgan gidroelektr stansiyalarni yangi issiqlik elektr stansiyalari bilan almashtirish imkoni paydo bo‘ldi. Buning ustiga, avvalgilari Armaniston xalq xo‘jaligi ehtiyojlarini qondira olmas edi.
  3. Suv resurslariga talab ortib borayotgan sharoitda Sevan respublikadagi yagona zaxira chuchuk suv manbai bo‘lib qolayotgan edi.
Solishtirma morfometrik maʼlumotlar
Ko‘rsatkichlar19362000
Eng katta chuqurlik (m)98.779.7 (-19 %)
O‘rtacha chuqurlik (m)41.326.8 (-35 %)
Suv yuzasi maydoni (km²)1416.21238.8 (-12.5 %)
Hajmi (km³)58.4833.20 (-43.2 %)
Sath (m)1915.971896.65 (-19,32 m)
Suv tunnellari va Vorotan—Arpa—Sevan kaskadi

1961-yilda Armaniston SSR Fanlar akademiyasining maʼruzasi eʼlon qilindi. Unda sathi allaqachon 13,7 m ga pasaygan ko‘l suvining kamayishini to‘xtatish zarurligi aytilgan. Sevan—Razdan kaskadi quvvatlaridan to‘liq foydalanilmayotgani sababli ko‘lga Vorotan va Arpa daryolaridan suv keltirishga qaror qilindi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, suv sathining eng ko‘p pasayishi 18 m bo‘lishi kerak edi.

Loyiha 1981-yilda amalga oshirila boshlandi. O‘sha yili 48,3 km uzunlikdagi tunnel qurildi; u Kechut suv omboridan Arpa daryosi orqali Artsvanist qishlog‘i yaqinidagi ko‘lga yetib boradi. Shundan so‘ng 21,6 km uzunlikdagi Vorotan—Arpa tunneli qurila boshlandi. 1988-yilda respublikadagi iqtisodiy vaziyat yomonlashgani tufayli qurilish to‘xtatildi va faqat 2003-yilda yakunlandi. Tunnel 26-aprel 2004-yilda rasman foydalanishga topshirildi.

2006-yil boshida suv sathi oldingi yilga nisbatan 41 sm ga ko‘tarildi. 2006—2010-yillarda ko‘l sathi yiliga 25—35 sm ga oshib bordi.

2012—2016-yillarda ko‘l sathi 0,36 m ga (yiliga o‘rtacha 7,2 sm) ko‘tarildi. Bu qonunda belgilangan ko‘rsatkichdan 0,72 m kam (besh yil uchun 1,08 m, yiliga 21,6 sm).

2018-yilda Arpa—Sevan tunnelidagi taʼmirlash va qurilish ishlarini 2019-yilda yakunlash rejalashtirilayotgani xabar qilindi. Shundan so‘ng tunnel orqali Sevanga keladigan suv hajmi 100—150 mln m³ ga ortib, yiliga 200—250 mln m³ ni tashkil etishi ko‘zda tutilgan.

28-sentabr 2018-yilda ekologiya vaziri Sevan ko‘li sathi 3 sm yuqori ekanini, bu ko‘rsatkich 2017-yilning shu davriga nisbatan olinganini maʼlum qildi. Shuningdek, u Arpa—Sevan tunneli 2019-yildan ishga tushirilishini va buning natijasida ko‘lga qo‘shimcha 270 mln kub metr suv yetkazish mumkin bo‘lishini taʼkidladi.

13-may 2019-yilda suv sathi 1900 m 64 sm bo‘lib, 3 sm ga kam edi — 2018-yilning shu davridagi ko‘rsatkich bilan solishtirganda.

2021-yil yanvar—fevral oylarida Sevan ko‘li sathi so‘nggi 5 yildagi eng yuqori ko‘rsatkichga yetdi.

Boshqa muammolar

2002-yil holatiga ko‘ra, «Sevan» milliy bog‘ida o‘rmon barpo etish uchun ajratilgan hududning qariyb 35 % i (umumiy maydoni 12 800 ga) daraxt kesish maydoniga aylantirilgan edi.

Sevan qirg‘oqbo‘yi hududida 4,5 mingga yaqin noqonuniy qurilma bor. 2021-yilda 1903,5 m belgisidan pastda 1600 ta noqonuniy inshoot va qurilishi tugallanmagan bino sanalgan. Bu inshootlarni buzish ishlari olib borilmoqda.

2011-yilda Sevan suvining oqova suvlar va og‘ir metallar bilan ifloslanishi, ko‘lning botqoqlanishi, baliq zaxiralarining yo‘qolishi, biologik xilma-xillik va baliq turlarining o‘zgarishi, konchilik korxonalarining noqonuniy faoliyati kabi muammolar qayd etilgan. Armaniston Respublikasi Milliy Majlisi deputati, «Meros» partiyasidan bo‘lgan Larisa Alaverdyan hukumat bilan parlament muhokamasi chog‘ida bu muammolardan tashvish bildirdi. Bosh vazir Tigran Sargsyan savolni tabiatni muhofaza qilish vaziri Aram Arutyunyanga yo‘naltirdi. Biroq Arutyunyan eʼtirozlarni rad etib, Sevanda suv qatlamining tiniqligi oshgani ko‘l holati yaxshilanayotganidan dalolat berishini bildirdi. U tez orada Sevan havzasidagi uch shaharda tozalash inshootlari qurilishini, shuningdek, Geopromayning-Gold kompaniyasi Sotkda qurgan maydalash-saralash majmuasi Sevan milliy bog‘i hududiga kirmasligini aytdi.

Hayvonot dunyosi

Suv hayvonot dunyosi

Ishxan 2007-yilgi tangada

Ko‘lda endemik baliq turlari uchraydi: Sevan beglusi (mo‘ylovli baliq) (Barbus goktschaicus), Sevan xramulyasi (Varicorhinus capoeta sevangi), Sevan foreli (yoki ishxan, Salmo ischchan).

Ishxanning ilgari 4 ta kenja turi bo‘lgan. Hozirga kelib ulardan qishki baxtak va bojak kenja turlari qirilib ketgan. Ishxanning mavjudligi xavf ostida.

Insonning xo‘jalik faoliyati tufayli ko‘l sathi pasayib, Sevan forelining uvildiriq tashlash joylari ancha qisqargan. Qirilib ketgan ikki kenja turdan tashqari, 2019-yilda yana bir kenja tur yo‘qolib ketish arafasida edi. To‘rtinchi kenja tur baliqchilik xo‘jaliklarida yetishtiriladi.

Introduksiya qilingan turlar

O‘tkinchi sig balig‘i (Coregonus lavaretus), u Ladoga va Chud ko‘llaridan, kumush tovonbaliq (Carassius gibelio) va ingichka qisqichli daryo qisqichbaqasi (Astacus leptodactylus).

1927-yilda ko‘lda 3 ta baliqchilik zavodi ishlagan. Ularda (bahorgi mavsumda) 600 dan ortiq kishi band bo‘lgan va yiliga 750 tonna baliq ovlangan. Ko‘l ixtiologiya stansiyasining 1928-yilgi maʼlumotiga ko‘ra, baliq ovlash hajmi yiliga 475—690 tonna deb baholangan.

Sanoat miqyosidagi baliq ovining 90 % i Armaniston hududida Sevan ko‘lida amalga oshiriladi va ayrim yillarda 2000 tonnagacha yetgan. 2002-yilda Sevan ko‘lidagi baliq zaxiralari 36 mln dramga baholangan.

Ko‘l sathi pasayishidan oldin asosiy ovlanadigan turlar forel, kogak bo‘lgan, sath pasayganidan keyin esa sig, kumush tovonbaliq ustunlik qilgan. Ko‘l sohilida baliq yetishtirish xo‘jaliklari tashkil etilib, ularda forel sunʼiy ko‘paytirilgan. Sevan ko‘lida ishxan yo‘qolib ketish xavfi ostida.

2020-yilda Armaniston Atrof-muhit vazirligi ko‘lning biologik resurslaridan foydalanishni tartibga solishga qaratilgan yangi loyiha tayyorladi va 15 yillik taqiqdan so‘ng Sevanda sig baliqlarini sanoat miqyosida ovlashga ruxsat berdi.

Qushlar

Sevan ko‘li havzasida to‘rtta qo‘riqxona va o‘nta buyurtma qo‘riqxona joylashgan «Sevan» milliy bog‘i tashkil etilgan. Ko‘l arman chaykasi (Larus armenicus populyatsiyasining muhim markazidir; bu yerda uning soni 4000—5000 juftga yetadi. Ko‘lda to‘xtab o‘tadigan boshqa qushlar — Amerika oqqushi (Cygnus columbianus), Kichik oqpeshona g‘oz (Anser erythropus), Qiziltumshuq sho‘ng‘uvchi o‘rdak (Netta rufina), Oqko‘z sho‘ng‘uvchi o‘rdak (Aythya nyroca) va qorabosh chayka (Larus ichthyaetus).

Qirg‘oqbo‘yi

Ko‘l sathi pasayishi natijasida ochilgan hududlarning katta qismi (taxminan 17 ming ga) sunʼiy ekilgan o‘simliklar bilan qoplangan. Ular qarag‘ay, terak, jiyda, chakanda va boshqa daraxt hamda butalardan iborat. Bufer hududida tabiiy daraxt-buta turlaridan archa, naʼmatak, chetan, zirk o‘sadi. Bu yerda astragal va akantolimon o‘simliklari ko‘p uchraydi; ularning orasida noyob va yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar ham bor. Sevan havzasida tabiiy holda saqlanib qolgan eman, grab, zarang, archa va aralash o‘simlik jamoalarining kichik uchastkalari ham mavjud.

Tarixiy yodgorliklarning eng mashhuri — Sevanavank monastiri bo‘lib, u ko‘lning shimoli-g‘arbiy qismida, Sevan shahri yaqinidagi yarimorolda joylashgan. Dastlab monastir orolda bo‘lgan, biroq suv sathining pasayishi natijasida orolni quruqlikka tutashtirgan bo‘yin hosil bo‘lgan. G‘arbiy yonbag‘irda joylashgan yana bir monastir — Ayrivank. Ko‘l bo‘yidagi Artsvanist qishlog‘ida X asrga oid Vanevan monastiri bor. Ko‘l qirg‘og‘ida Noratus qishlog‘i joylashgan bo‘lib, u eng yirik qabristoni xachkarlar bilan mashhur: qabristonda turli davr va uslubga mansub qariyb 900 ta xachkar mavjud. Xachkarlar janubiy qirg‘oqdagi Nerkin Getashen qishlog‘ida ham uchraydi. Suv sathi pasaygach, yoshi 2000 yil va undan katta bo‘lgan ko‘plab arxeologik topilmalar (ularning baʼzilari bronza davriga oid) aniqlangan. Bu ashyolarning aksariyati Yerevan muzeylarida saqlanadi. Ko‘lning g‘arbiy qirg‘og‘ida vertolyot qo‘nish maydonchasi.

Sevanda kema qatnovi

1921-yilda Armanistonga ko‘chib kelgan tajribali uzoq masofali kema kapitani Yervand Gasparyan rahbarligida Sevan qirg‘oqlarida kema qatnovi uchun zarur muhandislik inshootlari, jumladan bir nechta bandargoh barpo etildi. Yuk va yo‘lovchi tashish Kaspiy dengizi kemachiligidan va Batumidan sotib olingan bir necha kichik motorli qayiq yordamida tashkil etildi. Tashish hajmi oshgani sababli yirikroq transport vositalariga ehtiyoj tug‘ildi. Suv sig‘imi 1230 tonna bo‘lgan teploxod korpusi 1934-yil mayda Armaniston mashinasozlik zavodi hovlisidagi vaqtinchalik stapelda yig‘ildi. Yakuniy yig‘ish Sevan sohilidagi stapellarda amalga oshirildi. 1935-yilda «Mikoyan» teploxodi kemachilik vakillariga topshirildi va ko‘l sathi pasayishi tufayli kema qatnovi tugatilguniga qadar xizmat qildi.

Cho‘kib ketgan yog‘och kema

26-iyul 2012-yilda Sevan tubida, taxminan 16 metr chuqurlikda, cho‘kib ketgan 18 metr uzunlikdagi yog‘och kema topildi. Kashfiyotchilarning xabariga ko‘ra, topilmaning bir qismi deyarli butunligicha saqlangan, boshqa qismi esa shikastlangan. Kema topilgan joyda suvosti arxeologik qazishmalarini o‘tkazish rejalashtirilgan.

Galereya

Adabiyotlar

  • Gulyelmi M. Go‘kcha ko‘li va undagi baliq ovchiligi. 1888.
  • Gulyelmi M. Go‘kcha havzasining fizik holati. «Baliqchilik xabarnomasi», 1889.
  • Go‘kcha ko‘li havzasi / Tuzuvchi: kon muhandisi M. Mitte. — Sankt-Peterburg: A. Transhel shirkatining bosmaxonasi va xromolitografiyasi, 1891. — [1], 41 bet, 1 xarita varag‘i; 27 sm. — 4, 5 va 6-sonlardan. elib.uraic.ru. Murojaat sanasi: 6-dekabr 2019-yil. ««Konchilik jurnali»ning 1891-yilgi sonlaridan olingan.
  • Sevan gidrometeorologiya byurosi: Sevan ko‘li va uning havzasini tadqiq etish materiallari / Tahrirchilar: V. G. Glushkov va V. K. Davidov. — Leningrad, 1932—1938. — I—XVIII qismlar.
  • Sevan muammosi yuzasidan kompleks tadqiqotlar natijalari / Armaniston SSR Fanlar akademiyasi, Suv muammolari instituti. — Yerevan, 1961—1962. — 1—3-jildlar.
  • Sevan ko‘lining suv balansi bo‘yicha yillik maʼlumotnomalar / Armandavlatgidromet. — 1962—2007.
  • Mxiteryan A. M.Sevan ko‘lining kelajakdagi suv balansi va uning faol suv berish hajmidagi o‘zgarishlar // Armaniston SSR Fanlar akademiyasi axborotnomasi, «Mexanika» turkumi. — 1967. — 20-jild, № 4. — 12-28-betlar.
  • Sekoyan V. Sevan ko‘li: Sayyohlik qo‘llanmasi. — Yerevan, 1969.
  • Bagdasaryan A. B., Chilingaryan L. A.Sevan ko‘li muammosi haqida // Suv resurslari. — 1979. — № 1. — 74-81-betlar.
  • Aynbund M. M., Asarin A. Ye., Safarova A. M., Smirnov V. A.Sevan ko‘lining suv balansi va uni aniqlashtirish yo‘llari haqida // Davlat gidrologiya instituti ishlari. — 1981. — 274-son. — 10-21-betlar.
  • Savvaitova K. A. va boshqalar Sevan ko‘lining forellari. — Zoologiya instituti ishlari. — Leningrad., 1989. — Jild. 204.
  • Sayadyan Yu. V., Milanovskiy Ye. Ye., Aslanyan A. T., Sevastyanov D. V., Treshnikov A. F. Sevan, Issiqko‘l, Balxash, Zaysan va Orol ko‘llari tarixi / D. V. Sevastyanov tahririda. — SSSR ko‘llari tarixi. — Leningrad.: Nauka, 1991. — 301 bet. — ISBN 502024578X. — ISBN 9785020245785.
  • Chilingaryan L. A.Sevan ko‘li sathining ko‘tarilishi va suv xo‘jaligi balansi ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi prognozi. — Yerevan: Ayastan, 1992.
  • Sevan ko‘lini tiklash, muhofaza qilish, ko‘paytirish va undan foydalanish bo‘yicha yillik va kompleks chora-tadbirlar dasturi / Armaniston Respublikasining 14-dekabr 2001-yildagi qonuni. (armancha)
  • Mnatsakanyan B. P.Armanistonning suv balansi. — Yerevan: Zangak, 2005.
  • Chilingaryan L. A., Mnatsakanyan B. P.Yirik ko‘l-suv ombori sathining uzoq yillar davomidagi ko‘tarilishini prognozlash (Sevan ko‘li misolida) // «ETEVK» xalqaro kongressi maʼruzalari to‘plami; 24-27-may 2005-yil. — Yalta, 2005. — 515—518-betlar.
  • Babayan G. G.Gidrologik rejim o‘zgarishi munosabati bilan Sevan ko‘li suvi sifatidagi taxmin qilinayotgan ayrim o‘zgarishlar haqida // Xalqaro ekologiya va tabiatdan foydalanish akademiyasi axborotnomasi. — Yerevan, 2006. — 11-jild, № 8. — 107—110-betlar.
  • Chilingaryan L. A., Mnatsakanyan B. P. Sevan ko‘li sathi pasayganda suv balansidagi o‘zgarishni baholash // Suv: ekologiya va texnologiya, EKVATEK-2008. — Moskva., 2008. — 94-bet. Arxivlangan 16 2012-yil dekabr oyida.
  • Babayan G. G., Agababyan K. A.Armaniston Respublikasi suv obyektlarining hozirgi ekologik holati // Suv resurslari. — Moskva, 2008. — 35-jild, № 2. — 245—250-betlar.
  • Babayan G. G., Agababyan K. A. Hozirgi vaqtda Sevan ko‘li suvining sifati yomonlashishining ayrim sabablari haqida // Suv taʼminoti va kanalizatsiya. — 2009. — № 1. — 9—15-betlar. Arxivlangan 16 2012-yil dekabr oyida.

Havolalar