Katta adron kollayderi

Katta adron kollayderi
Фрагмент LHC, сектор 3-4
LHCning 3–4-sektoridan bir ko‘rinish
Turi Sinxrotron
Vazifasi Kollayder
Mamlakat Швейцария Shveytsariya
Франция Fransiya
Laboratoriya CERN
Faoliyat yillari 2008 — hozirgi vaqt
Tajribalar
Texnik parametrlar
Zarralar p×p, Pb82+×Pb82+
Energiya 6,8 ТэВ
Perimetri/uzunligi 26 659 м
Emitanslar 0,3 нм
Yorqinligi 2·1034 sm−2·c−1
Boshqa ma’lumotlar
Geografik koordinatalar 46°14′ shim. k. 6°03′ sharq. u.HGЯO
Veb-sayt home.web.cern.ch/… (inglizcha)
home.web.cern.ch/… (fransuzcha)
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Katta adron kollayderi, qisqacha BAK (inglizcha Katta adron kollayderi, qisqacha LHC) — zaryadlangan zarralar tezlatkichi qarama-qarshi yo‘nalishlarda harakatlanuvchi dastalarda zarralarni tezlatish uchun mo‘ljallangan protonlarni hamda og‘ir ionlarni (qo‘rg‘oshin ionlarini tezlatish va ularning to‘qnashuvi natijasida hosil bo‘ladigan mahsulotlarni o‘rganish uchun mo‘ljallangan. Qurilgan CERNda (Yevropa yadro tadqiqotlari kengashi), u Jeneva yaqinida, Shveytsariya va Fransiya chegarasida joylashgan..

BAK dunyodagi eng yirik eksperimental qurilmadir.

«Katta» deb uning o‘lchamlari (tezlatkichning asosiy halqasi uzunligi 26 659 м) sababli, «adron» deb adronlarni tezlatishi adronlarni (protonlar va atomlarning og‘ir yadrolarini), «kollayder» (inglizcha collider — to‘qnashtirgich) deb esa tezlatilgan zarralarning ikki dastasi maxsus to‘qnashuv nuqtalarida qarama-qarshi yo‘nalishda bir-biri bilan to‘qnashishi sababli atalgan. Bu nuqtalar elementar zarralar detektorlari.

BAK protonlarni umumiy energiyasi 13,6 TeV bo‘lgan to‘qnashayotgan zarralarning massa markazi sistemasida to‘qnashtirish imkonini berdi. Bu — jahon rekordi.

Qurilish va tadqiqotlarda 10 mingdan ziyod olim va muhandis 100 dan ortiq mamlakatdan ishtirok etgan va etmoqda; ular orasida Rossiyadan kelgan olimlar ham bor (Rossiyalik olimlarning ishtiroki, Yadro tadqiqotlari birlashgan instituti bundan mustasno, 2024-yildan boshlab to‘xtatilgan).

Tarixi va rejalar

BAK tezlatkichi joylashtirilishi uchun mo‘ljallangan 27 kilometrlik yerosti tunneli

Qurilish

Katta adron kollayderi loyihasi g‘oyasi 1984 yilda paydo bo‘lgan va o‘n yil o‘tib rasman ma’qullangan. Uning qurilishi 2001 yilda, avvalgi tezlatkich — Katta elektron-pozitron kollayderi.

Loyiha rahbari — Lindon Evans.

Lindon Evans

19-noyabr 2006 yilda magnitlarni sovitish uchun maxsus kriogen liniya qurilishi yakunlandi.

27-noyabr 2006 yilda tunnelga oxirgi o‘ta o‘tkazuvchan magnit.

Sinovlar va ekspluatatsiya

2008-yil. Ishga tushirilishi. Avariya

2008-yil sentabr o‘rtalariga kelib, dastlabki sinovlarning birinchi bosqichi muvaffaqiyatli yakunlandi. BAK jamoasi aylanma zarrachalar dastasini ishga tushirish va uni uzluksiz saqlab turishga muvaffaq bo‘ldi. Ishga tushirilgan proton dastalari kollayderning butun perimetri bo‘ylab soat mili yo‘nalishida ham, unga teskari yo‘nalishda ham muvaffaqiyatli harakatlandi. Bu esa 10-sentabr kuni kollayder rasman ishga tushirilganini e’lon qilish imkonini berdi. Biroq bundan 2 hafta ham o‘tmay, magnit tizimini sinash jarayonida 19-sentabr kuni avariya yuz berdi — o‘ta o‘tkazuvchanlikning keskin yo‘qolishi (quench). Natijada BAK ishdan chiqdi. O‘ta o‘tkazuvchan magnitlar orasidagi elektr kontaktlaridan biri tok kuchining ortishi natijasida yuzaga kelgan elektr yoyi ta’sirida erib ketdi. Elektr yoyi geliy sovitish tizimining (kriogen tizimning) izolyatsiyasini teshib o‘tdi. Bu konstruksiyalarning deformatsiyalanishiga, vakuum quvurining ichki yuzasi metall zarralari bilan ifloslanishiga va tunnelga qariyb 6 tonna suyuq geliy chiqib ketishiga sabab bo‘ldi. Ushbu avariya kollayderni ta’mirlash uchun to‘xtatishga majbur qildi; ta’mirlash ishlari 2008-yilning qolgan qismi va 2009-yilning katta qismini egalladi.

2009–2014-yillar. Pasaytirilgan energiyada ishlash (Run 1)

2009–2013-yillarda kollayder pasaytirilgan energiyada ishladi. Dastlab proton-proton to‘qnashuvlari BAK mezonlari bo‘yicha ancha past — har bir dasta uchun 1180 ГэВ energiyada o‘tkazildi. Shunga qaramay, bu BAKga avvalgi rekordni yangilash imkonini berdi; bu rekord avval Tevatron. Ko‘p o‘tmay dastalarning energiyasi 3,5 ТэВ gacha, keyin esa 2012-yilda 4 ТэВ gacha oshirildi. Dastalardagi protonlar energiyasi bo‘yicha rekorddan tashqari, BAKda adron kollayderlari uchun cho‘qqi yorqinligining jahon rekordi ham o‘rnatildi — 4,67⋅1032 sm−2·sek−1; avvalgi rekord ham Tevatronda o‘rnatilgan edi. Bu davrda kollayder ishining eng mashhur ilmiy natijasi Xiggs bozonining.

ochilishi bo‘ldi. Proton-proton to‘qnashuvlarida statistik ma’lumotlarni yig‘ish bosqichlari og‘ir ionlar (qo‘rg‘oshin ionlari) bilan to‘qnashuvlar bilan almashib turdi. Kollayder proton-ion to‘qnashuvlarini ham o‘tkazdi.

2013–2014-yillarning deyarli barchasi kollayderni modernizatsiya qilishga sarflandi; bu davrda to‘qnashuvlar o‘tkazilmadi.

2015–2018-yillar (Run 2)

2015-yilda protonlar 6,5 ТэВ energiyagacha tezlatildi va to‘qnashuvlarning to‘liq energiyasi — 13 ТэВ da ilmiy ma’lumotlar yig‘ish boshlandi. Har yili qishki tanaffuslar bilan proton-proton to‘qnashuvlari bo‘yicha statistik ma’lumotlar yig‘ib borildi. Yil oxiri odatda og‘ir ionlar fizikasiga ajratiladi. Masalan, 2016-yil noyabr va dekabr boshlarida qariyb bir oy davomida protonlar qo‘rg‘oshin yadrolari bilan to‘qnashtirildi. 2017-yil kuzida ksenon yadrolarini to‘qnashtirish bo‘yicha sinov seansi o‘tkazildi, 2018-yil oxirida esa bir oy davomida qo‘rg‘oshin yadrolari to‘qnashtirildi.

2018–2022-yillar. Texnik tanaffus (LS2)

Uzoq texnik tanaffus (Long Shutdown 2 — LS2) 10-dekabr 2018-yilda boshlandi. Bu davrda BAK va CERNning butun tezlatkich majmuasiga texnik xizmat ko‘rsatish hamda ularni modernizatsiya qilish rejalashtirildi. Modernizatsiyaning maqsadi Yuqori yorqinlikka ega Katta adron kollayderi loyihasini amalga oshirish bo‘lib, u yorqinlikni 10 baravar oshirishi kerak. Yuqori yorqinlikka ega Katta adron kollayderi taxminan 2030-yilga kelib ishga tushishi kerak. Uni ishga tushirishdan oldin, 2020-yillarda LS3 texnik tanaffusini o‘tkazish rejalashtirilgan.

2022-yil (Run 3)

BAK 22-aprel 2022-yilda yangilangan maksimal energiya — 6,8 ТэВ bilan qayta ishga tushirildi; bu ko‘rsatkichga 25-aprelda erishildi. Ishning ushbu bosqichi 2026-yilgacha davom etishi kutilmoqda.

2022-yil iyul oyida Katta adron kollayderi tajribalarning uchinchi bosqichini boshlashga tayyor bo‘ldi. Endi energiya darajasi 13,6 ТэВ ni tashkil etadi.

2022-yil noyabr oyida CERN energiyani tejash maqsadida BAK faoliyatini to‘xtatdi. The Wall Street Journal nashrining yozishicha, eng yuqori yuklama soatlarida CERN o‘zi joylashgan Jenevani elektr energiyasi bilan ta’minlash uchun zarur bo‘lgan energiyaning qariyb uchdan bir qismini iste’mol qiladi.

2024yilda LHC 25-apreldan 16-oktabrgacha davom etgan protonlar bilan ishlash bosqichini yakunladi. ATLAS va CMS tajribalarida erishilgan integrallangan yorqinlik 124 fb⁻¹ ni tashkil etdi; bu ko‘rsatkich taxminan 11% yuqori bo‘lib, rejalashtirilgan qiymat 110 fb⁻¹ edi.

Rossiyalik hammualliflarga qarshi norozilik

2022-yil mart oyida, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan, ayrim G‘arb va ukrainalik olimlar CERN jamoasining umumiy tarkibining qariyb 7 % ini tashkil etuvchi rossiyalik va belaruslik hamkasblari bilan hamkorlikda tayyorlangan ishlarga hammuallif bo‘lishdan bosh tortishni taklif qildi. Rossiyalik olimlar bilan hamkorlikni to‘xtatish foydasiga keltirilgan muhim dalillardan biri — Rossiya rektorlari ittifoqining Ukrainadagi urushni qo‘llab-quvvatlagan murojaati edi.

Bu holat ilmiy hamjamiyatning nashrga tayyor bo‘lgan qo‘shma ishlar muallifligi borasida kelishuvga erisha olmasligiga olib keldi: 70 ta tadqiqot arXiv preprintlar portalida mualliflar va homiylar ro‘yxatisiz joylashtirildi.

2023-yil dekabr oyida CERN 2024-yil noyabridan boshlab Rossiya bilan hamkorlikni to‘xtatishini e’lon qildi. Ovoz berish natijasida Rossiya CERN hamkorlari ro‘yxatidan chiqarilishi, shuningdek, Rossiya ilmiy-tadqiqot institutlari va oliy ta’lim muassasalariga mansub olimlarning kollayderdagi faoliyati yakunlanishi belgilandi (Yadro tadqiqotlari birlashgan instituti bundan mustasno: u Dubnada joylashgan bo‘lsa-da, xalqaro tashkilot hisoblanadi).

Loyihani moliyalashtirish

2001-yilda loyihaning umumiy qiymati tezlatkichning o‘zi uchun (detektorlarsiz) taxminan 4,6 mlrd Shveytsariya franki (3 mlrd yevro), tajribalarni o‘tkazish uchun esa 1,1 mlrd Shveytsariya franki (700 mln yevro) miqdorida baholangan; bu ulush CERNning tajribalarni o‘tkazishdagi hissasi (ya’ni detektorlarni qurish va ularga xizmat ko‘rsatish xarajatlari) edi.

BAK qurilishi 1995 yilda 2,6 mlrd Shveytsariya franki (1,6 mlrd yevro) va tajribalar uchun (ya’ni detektorlar, ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlash uchun) qo‘shimcha 210 mln Shveytsariya franki (140 mln yevro) budjet bilan ma’qullandi. 2001-yilda bu xarajatlar tezlatkich qismi uchun 480 mln frankka (300 mln yevro), tajribalar qismi uchun esa 50 mln frankka (30 mln yevro) oshirildi. Bu xarajatlar bevosita CERN zimmasiga tushgan. CERN budjetining qisqarishi sababli ishga tushirishning rejalashtirilgan muddati 2005-yildan 2007-yil apreliga.

2009-yil noyabr holatiga ko‘ra, qurilmani barpo etish loyihasining budjeti 6 mlrd AQSh dollarini tashkil etdi; qurilish yetti yil davom etdi. Zarralar tezlatkichi CERN rahbarligida yaratildi. Loyihada Rossiyadan qariyb 700 nafar mutaxassis qatnashib, BAK detektorlarini ishlab chiqishda ishtirok etdi. Ayrim baholashlarga ko‘ra, Rossiya korxonalari olgan buyurtmalarning umumiy qiymati 120 mln AQSh dollariga yetgan.

BAK loyihasining rasmiy qiymatiga CERNda avvaldan mavjud bo‘lgan infratuzilma va ishlanmalar qiymati kiritilmagan. Masalan, BAKning asosiy uskunalari ilgari mavjud bo‘lgan LEP kollayderi tunneliga o‘rnatilgan, bunda SPS halqasining bir necha kilometrlik qismi dastlabki tezlatkich sifatida ishlatilgan. Agar BAKni noldan qurishga to‘g‘ri kelganida, uning qiymati ancha yuqori bo‘lardi.[manba ko‘rsatilmagan, 3854 kun].

Rivojlanish rejalari

Uzoq muddatli rejalar

Shuningdek, protonlar va elektronlarning to‘qnashuvlarini o‘tkazish imkoniyati ham muhokama qilinmoqda (LHeC). Buning uchun elektronlarni tezlatish liniyasini qo‘shish kerak bo‘ladi. Ikki variant muhokama qilinmoqda: chiziqli elektron tezlatkichini qo‘shish yoki halqasimon tezlatkichni LHC bilan bir tunnelga joylashtirish. LHeCning amalda qurilgan eng yaqin o‘xshashi Germaniyadagi elektron-proton kollayderi — HERA. Ta’kidlanishicha, proton-proton to‘qnashuvlaridan farqli ravishda, elektronning protonga sochilishi juda «toza» jarayon bo‘lib, protonning parton tuzilishini ancha sinchiklab va aniq o‘rganish imkonini beradi.

Barcha modernizatsiyalarni hisobga olganda, LHC 2034-yilgacha ishlashi mumkin deb hisoblanadi. Biroq 2014-yildayoq CERNda yuqori energiyalar fizikasi sohasida rivojlanishning keyingi variantlarini ishlab chiqish to‘g‘risida qaror qabul qilingan. Perimetri 100 km gacha bo‘lgan kollayder qurish imkoniyati o‘rganila boshlandi. Loyiha FCC (Future Circular Collider) deb nomlandi. U avval dastada 45–175 ГэВ energiyaga ega elektron-pozitron qurilmasi (FCC-ee)ni yaratishni — Z va W bozonlari, Xiggs bozoni hamda t-kvarkni o‘rganish uchun — keyin esa shu tunnelning o‘zida energiyasi 100 ТэВ gacha bo‘lgan adron kollayderi (FCC-hh)ni qurishni nazarda tutadi.

Vazifalar va natijalar

Belgilangan vazifalar

Katta adron kollayderining asosiy vazifasi — hech bo‘lmaganda biror ishonchli og‘ishni aniqlashdir: Standart modeldan — fundamental zarralar va o‘zaro ta’sirlar haqidagi zamonaviy tasavvurlarni tashkil etuvchi nazariyalar majmuasidan iborat. Afzalliklariga qaramay, bu modelning qiyinchiliklari ham bor: u gravitatsion o‘zaro ta’sirni, qorong‘i modda va qorong‘i energiya mavjudligini tushuntirib bera olmaydi. Kollayder Standart model.

doirasida yechimi topilmagan savollarga javob berishga yordam berishi kerak.

Standart model barcha fundamental o‘zaro ta’sirlarni yagona tarzda tavsiflamaydi. Nazariyotchilarning fikricha, u mikrodunyo tuzilishining yanada chuqurroq nazariyasining bir qismi bo‘lishi kerak. Bunday nazariya kollayderlarda energiya darajasi 1 ТэВdan past bo‘lgan tajribalarda namoyon bo‘ladi. Katta adron kollayderining asosiy vazifasi esa yuqoriroq energiyalar mavjud bo‘lgan sharoitda ana shu chuqurroq nazariya nima ekaniga hech bo‘lmaganda dastlabki ishoralarni topishdir. Bunday nazariya uchun ko‘plab nomzodlar ishlab chiqilgan — ular «Yangi fizika» deb ataladi. Shuningdek, so‘nggi yillarda olamning tuzilishi haqida ilgari surilgan ko‘plab noodatiy g‘oyalarni o‘z ichiga olgan «ekzotik modellar» ham muhokama qilinadi. Ularga energiyasi taxminan 1 ТэВ miqyosida kuchli gravitatsiya mavjudligini nazarda tutuvchi nazariyalar, deb ataluvchi Buyuk birlashuv nazariyalari, fazoviy o‘lchamlari ko‘p bo‘lgan modellar, preon modellari (ularda kvarklar va leptonlar ham o‘z navbatida zarralardan tashkil topgan deb qaraladi), o‘zaro ta’sirning yangi turlari va yangi zarralarni nazarda tutuvchi modellar kiradi. Bu modellarning barchasi mavjud eksperimental ma’lumotlarga zid emas, biroq ko‘p jihatdan [nima?] bu ma’lumotlarning cheklanganligi bilan bog‘liq. BAKda olingan natijalar turli nazariyalarning bashoratlarini tasdiqlash yoki rad etishga yordam berishi kutilmoqda.

Supersimmetriyani izlash

Barcha fundamental o‘zaro ta’sir qonunlarini yagona nazariya doirasida birlashtirish yo‘llaridan biri — «supersimmetriya» gipotezasi bo‘lib, uning doirasida mavjud bo‘lishi taxmin qilinadigan yanada og‘irroq hamkor har bir ma’lum elementar zarra uchun. Ushbu gipotezaga asoslangan nazariyalar «Yangi fizika» sohasida eng mashhurlaridan hisoblanadi (xususan, supersimmetrik zarralar qorong‘i moddaning faraziy zarralari sifatida ko‘riladi). Shu sababli ularning mavjudligini eksperimental tasdiqlash BAK faoliyatining asosiy vazifalaridan biridir.

Elektrokuchsiz simmetriyaning buzilishida Xiggs mexanizmini o‘rganish

Feynman diagrammalari, ularda tug‘ilishining mumkin bo‘lgan variantlari ko‘rsatilgan W va Z bozonlari, ular birgalikda neytral Xiggs bozonini
hosil qiladi. Xiggs bozonining CMS detektorida tug‘ilish jarayonini modellashtirish

Standart modeldan mukammalroq nazariya sari yo‘ldagi muhim masalalardan biri — Xiggs mexanizmini elektrokuchsiz o‘zaro ta’sir simmetriyasining buzilishi jarayonini o‘rganishdir. Bu jarayonni, o‘z navbatida, Xiggs bozonini kashf etish va o‘rganish orqali eng qulay tarzda tadqiq qilish mumkin. U deb ataluvchi Xiggs maydonining kvanti hisoblanadi; zarralar shu maydon orqali o‘tganda o‘z massasiga ega bo‘ladi. Xiggs bozonining mavjudligi 1964 yilda bashorat qilingan va uni izlash BAK loyihasining asosiy maqsadlaridan biriga aylangan. 2012-yilda ushbu zarra kashf etilgani uzoq kutilgan holda e’lon qilingach, LHCning ilmiy dasturida uning xususiyatlarini batafsil o‘rganishga qaratilgan ko‘plab vazifalar belgilandi.

Top-kvarklarni o‘rganish

Top-kvark — eng og‘ir kvark va hozirgacha kashf etilgan elementar zarralar orasida ham eng og‘iridir. Uning massasi katta bo‘lgani (demak, uni hosil qilish uchun katta energiya talab etilgani) sababli Katta adron kollayderigacha u faqat bitta tezlatkichda — Tevatronda, so‘nggi (2016 yil) natijalariga ko‘ra, top-kvarkning massasi 174,30 ± 0,65 ГэВ/c². Bu qiymatning boshqa barcha kvarklar massasidan ancha katta ekani top-kvarklarning elektrokuchsiz simmetriyaning buzilish mexanizmida muhim rol o‘ynashi mumkinligidan dalolat beradi. Bundan tashqari, top-kvarklar Xiggs bozonini o‘rganishda ham qulay vosita bo‘lib xizmat qiladi. Uni hosil qilishning eng muhim kanallaridan biri top-kvark va antikvark jufti bilan birgalikda tug‘ilishidir. Bunday hodisalarni fon jarayonlaridan ishonchli ajratish uchun top-kvarklarning o‘z xususiyatlarini ham sinchiklab o‘rganish zarur.

Kvark-glyuon plazmasini o‘rganish

Proton-proton to‘qnashuvlaridan tashqari, Katta adron kollayderining ish dasturida (yiliga taxminan bir oy davomida) og‘ir ionlarni to‘qnashtirish ham ko‘zda tutilgan. Ikki o‘ta relyativistik yadro to‘qnashganda yadro moddasining zich va nihoyatda issiq bo‘lagi — kvark-glyuon plazmasi. Ilk Koinotdagi modda aynan shu holatda bo‘lgan. Shu holatga o‘tish jarayonida yuz beradigan hodisalarni va keyinchalik modda sovib, kvarklar bog‘langan holatga kelishini tushunish kuchli o‘zaro ta’sirlarning mukammalroq nazariyasini yaratish uchun zarur. Bunday nazariya yadro fizikasi bilan bir qatorda astrofizika.

uchun ham foydalidir.

Proton, elektr zaryadiga ega bo‘lgani sababli, elektrostatik maydon bilan o‘ralgan. Bu maydonni virtual fotonlar buluti sifatida tasavvur qilish mumkin. O‘ta relyativistik proton o‘ziga yaqin uchib boradigan, deyarli haqiqiy fotonlar oqimini hosil qiladi; yadro to‘qnashuvlari rejimida bu oqim yanada kuchayadi. Ushbu fotonlar qarama-qarshi yo‘nalishda kelayotgan protonga bilan to‘qnashib, odatiy foton-adron to‘qnashuvlarini yuzaga keltirishi, hatto o‘zaro to‘qnashishi ham mumkin. Shunday qilib, protonlar to‘qnashuvini tadqiq etish orqali yuqori energiyali fotonlarning modda bilan o‘zaro ta’siri ham bilvosita o‘rganiladi. Bu hodisa nazariy fizika uchun katta qiziqish uyg‘otadi.

Antimoddani o‘rganish

Antimodda paydo bo‘lishi kerak edi, bu Katta portlash paytida oddiy modda bilan bir xil miqdorda, biroq hozir Koinotda u kuzatilmaydi. Bu hodisa Koinotning barion assimetriyasi deb ataladi. Katta adron kollayderidagi tajribalar bu hodisani tushuntirishga yordam berishi mumkin.

Xavfsizlik masalalari

Jamoatchilik va ommaviy axborot vositalari vakillarining e’tibori katta darajada BAK faoliyati bilan bog‘liq holda yuz berishi mumkin bo‘lgan falokatlar muhokamasiga qaratilgan. Eng ko‘p muhokama qilinadigan xavf — mikroskopik qora tuynuklarning paydo bo‘lishi va ularning atrofdagi moddani zanjirli reaksiya orqali yutishi, shuningdek, strangeletlarning (strangelets), ular faraziy jihatdan Koinotning butun moddasini strangeletlarga.

aylantirishga qodir.

Avvalgi kollayderlarga qaraganda yuqoriroq energiya tufayli BAK ilgari erishib bo‘lmagan energiyalar sohasini «ko‘zdan kechirish» va bir qator nazariy modellarga cheklovlar qo‘yuvchi ilmiy natijalarni olish imkonini berdi.

Kollayderda olingan ilmiy natijalarning qisqacha ro‘yxati:

  • kashf etildi: Xiggs bozoni, uning massasi 125,09 ± 0,21 ГэВ deb aniqlandi;
  • 8 gacha bo‘lgan energiyalarda ТэВ da quyidagi asosiy statistik xususiyatlar o‘rganildi: proton to‘qnashuvlarida hosil bo‘lgan adronlar soni, ularning tezlik bo‘yicha taqsimoti, Boze–Eynshteyn korrelyatsiyalari mezonlarning uzoq masofali burchak korrelyatsiyalari va protonning to‘xtab qolish ehtimoli;
  • protonlar va antiprotonlar o‘rtasida assimetriya yo‘qligi ko‘rsatildi;
  • bir-biridan sezilarli darajada farq qiluvchi yo‘nalishlarda uchib chiqayotgan protonlar orasida noodatiy korrelyatsiyalar aniqlandi;
  • kvarklar o‘rtasida bo‘lishi mumkin bo‘lgan kontakt o‘zaro ta’sirlariga cheklovlar qo‘yildi;
  • yadro to‘qnashuvlarida kvark-glyuon plazmasi hosil bo‘lishining oldingi tajribalarga qaraganda ishonchliroq belgilari olindi;
  • adron oqimlarining hosil bo‘lish hodisalari o‘rganildi; ;
  • top-kvarkning mavjudligi tasdiqlandi; u ilgari faqat Tevatronda;
  • ikkita yangi parchalanish kanali aniqlandi: Bs-mezonlari, shuningdek, B va Bs-mezonlarining myuon-antimyuon juftlariga o‘ta kam uchraydigan parchalanish ehtimollari baholandi;
  • nazariy jihatdan bashorat qilingan yangi zarralar kashf etildiχb(3P), Ξb∗0, Λb0∗(5912) va Λb0∗(5920);
  • proton-ion to‘qnashuvlari bo‘yicha rekord energiyada dastlabki ma’lumotlar olindi; proton-proton to‘qnashuvlarida ilgari kuzatilgan burchak korrelyatsiyalari aniqlandi;
  • zarra kuzatilgani e’lon qilindi: Y(4140), u ilgari faqat Tevatronda 2009-yilda kuzatilgan edi.

Shuningdek, quyidagi faraziy obyektlarni aniqlashga urinishlar amalga oshirildi:

Ushbu obyektlarni izlash muvaffaqiyatsiz yakunlangan bo‘lsa-da, ularning har biri uchun mumkin bo‘lgan eng kichik massaga nisbatan yanada qat’iy cheklovlar olindi. Statistik ma’lumotlar ko‘paygani sari sanab o‘tilgan obyektlarning minimal massasiga qo‘yiladigan cheklovlar ham kuchayib bormoqda.

Boshqa natijalar

  • Tajriba natijalari LHCf, BAK ishga tushirilganidan keyingi dastlabki haftalarda ishlagan ushbu tajriba shuni ko‘rsatdiki, fotonlarning noldan 3,5 ТэВ gacha bo‘lgan sohadagi energiya taqsimoti mazkur jarayonni modellashtiruvchi dasturlar yordamida yaxshi tavsiflanmaydi. Natijada haqiqiy va model ma’lumotlari o‘rtasida 2–3 baravar tafovut yuzaga keladi (fotonlarning eng yuqori energiyasi — 3 dan 3,5 ТэВ gacha bo‘lgan holatda barcha modellar haqiqiy ma’lumotlardan qariyb bir tartib darajasida yuqori bashoratlar beradi).
  • 15-noyabr 2012-yilda CMS hamkorligi Y(4140) zarrachasi kuzatilganini e’lon qildi. Uning massasi 4148,2 ± 2,0 (stat) ± 4,6 (sist) МэВ/c² (statistik ahamiyati 5σ dan yuqori) bo‘lib, u ilgari faqat Tevatronda 2009-yilda kuzatilgan edi. Kuzatuvlar 5,2 фб−1 protonlarning 7 ТэВ energiyadagi to‘qnashuvlari bo‘yicha statistik ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida amalga oshirildi. Ushbu zarrachaning J/ψ-mezonga va fi-mezonga parchalanishi Standart model doirasida izohlanmaydi.
  • 5-iyul 2022 LHCb uchta yangi ekzotik zarrachani aniqladi: ilgari noma’lum bo‘lgan pentakvarklar turi va dunyoda ilk bor aniqlangan tetrakvarklar, uning tarkibiga tetrakvarklarning yangi turi ham kiradi.

Tuzilishi, tarkibiy qismlari va xususiyatlari

Tuzilishi

Katta adron kollayderining joylashuvini ko‘rsatuvchi xarita
Oktantlar, asosiy detektorlar, dastlabki tezlatkichlar va tezlatkichlar ko‘rsatilgan BAK tezlatkich halqasining sxemasi.
Detektorlar TOTEM va LHCf, sxemada ko‘rsatilmagan bo‘lib, mos ravishda CMS va ATLAS detektorlari yaqinida joylashgan

Tezlatkich ilgari Katta elektron-pozitron kollayderi egallagan tunnelning o‘zida joylashgan. Aylana uzunligi 26,7 км bo‘lgan tunnel Fransiya va Shveytsariya hududida yer ostidan o‘tkazilgan. Bunday joylashuv qurilish qiymatini kamaytirish, landshaft elementlarining tajribalarga ta’sirini minimallashtirish va radiatsiyadan himoyani yaxshilash zarurati bilan izohlanadi. Tunnel 50 metrdan 175 metrgacha chuqurlikda joylashgan; metr, tunnel halqasi yer yuzasiga nisbatan taxminan 1,4 % qiyalikda joylashgan. Bu ham asosan iqtisodiy sabablarga ko‘ra amalga oshirilgan.

Tezlatkich halqasi 8 ta yoydan (sektor deb ataladi) va ular orasidagi to‘g‘ri uchastkalardan iborat bo‘lib, bu uchastkalarning uchlarida o‘tish zonalari joylashgan. Bitta ishchi uchastka oktant deb ataladi — u markazida to‘g‘ri ulanish qismi bo‘lgan qo‘shni yoylar o‘rtasidagi hududdir; shu tariqa halqa 8 ta oktantdan iborat. Halqa tor vakuum quvuridan tashkil topgan. Undagi zarralar harakati elektromagnit qurilmalar — buruvchi va fokuslovchi magnitlar hamda tezlatkich rezonatorlari yordamida boshqariladi.

Magnit tizimi

Sektorlarga buruvchi dipol magnitlar o‘rnatilgan (har bir sektorda 154 ta, jami 1232 ta). Ularning magnit maydoni tufayli protonlar dastalari tezlatkich halqasi ichida qolgan holda doimiy ravishda burilib turadi. Bu magnitlar 36 tagacha o‘tkazgich tolasi bo‘lgan kabeldan o‘ralgan chulg‘amdan iborat; ularning har biri 15 millimetr qalinlikda. Har bir o‘tkazgich tolasi, o‘z navbatida, 6000–9000 ta alohida tolachalardan tashkil topgan bo‘lib, ularning diametri 7 мкм. Kabellarning umumiy uzunligi 7600 км, alohida o‘tkazgich tolalarining uzunligi esa 270 000 км. Kabellar past haroratli o‘ta o‘tkazgich niobiy-titandan tayyorlangan va 1,9 К (−271,3 °C) haroratda ishlashga mo‘ljallangan; bu harorat o‘ta oquvchan geliy yordamida saqlanadi. Har bir kabel 11,85 kiloamper tokka bardosh bera oladi va magnit maydon induksiyasini 8,33 tesla ga yetkazadi. Bu maydon halqa tekisligiga perpendikulyar yo‘nalgan. Bunga erishish uchun chulg‘am tezlatkichning vakuum quvuri atrofida emas, balki uning bo‘ylama yo‘nalishi bo‘ylab o‘raladi. Bitta magnitda to‘plangan umumiy energiya taxminan 10 МДж ni tashkil etadi. Har bir dipol magnitning uzunligi 15 metr, og‘irligi esa qariyb 35 tonna.

Maxsus fokuslovchi magnitlar (jami 392 ta kvadrupol magnit) protonlarning ko‘ndalang tebranishlarini cheklab, ularning diametri 5 см bo‘lgan tor vakuum quvuri devorlariga tegishiga yo‘l qo‘ymaydi. To‘qnashuv nuqtalari oldida dastalarni bir necha yuzdan bir millimetrgacha fokuslash ayniqsa muhim, chunki bu kollayderning yuqori yorqinliginini ta’minlaydi. Kvadrupollar oddiy optik linzadan farqli ravishda dastani vertikal tekislikda fokuslab, gorizontal tekislikda yoyishi yoki aksincha ishlashi mumkin. Shu sababli dastani har ikki yo‘nalishda fokuslash uchun ta’siri turlicha bo‘lgan bir nechta kvadrupol magnitdan foydalanish kerak. Uzunligi uch metrdan ortiq bo‘lgan bu magnitlar vakuum quvuri ichida 223 тесла/метр magnit maydon gradientini hosil qiladi.

Nihoyat, protonlarni LHC halqasiga kiritish nuqtalarida (2- va 8-oktantlarda), shuningdek, dastani chiqarib yuborish nuqtasida (6-oktantda) maxsus magnitlar — kikerlar (inglizcha kickers) va septumlar (inglizcha septa) o‘rnatilgan. BAK normal ishlayotgan paytda ular o‘chirilgan bo‘ladi. Faqat protonlarning navbatdagi dastasi dastlabki tezlatkichdan kollayderga kiritilayotganida yoki dasta tezlatkichdan chiqarilayotganida ishga tushadi. Bu magnitlarning asosiy xususiyati shundaki, ular taxminan 3 mikrosoniya ichida ishga tushadi — bu dastaning LHC bo‘ylab bir marta to‘liq aylanishi uchun ketadigan vaqtdan ancha qisqa. Masalan, dasta nazorati tizimi uning boshqaruvdan chiqib ketganini aniqlasa, bu magnitlar 6-oktantda ishga tushib, dastani tezda tezlatkichdan chiqaradi.

Kollayderda zarralarni tezlatish

Tezlatkich protonlarning umumiy energiyasi 14 ТэВ bo‘lgan to‘qnashayotgan zarralarning massa markazi sistemasida to‘qnashuvlarini, shuningdek, qo‘rg‘oshin yadrolarining energiyasi 1150 ТэВ yoki 10 ТэВ bo‘lib, har bir to‘qnashayotgan nuklonlar juftiga to‘g‘ri keladi. Zarralar bunday yuqori energiyagacha bir necha bosqichda tezlatiladi:

  • Protonlar gazsimon vodoroddanionlashtirish yordamida olinadi. . Qo‘rg‘oshin atomlari ham ionlashtiriladi — elektr toki ta’sirida, bug‘ holatida bo‘lganida 800 °C gacha qizdiriladi. Bunda turli zaryad holatlari hosil bo‘ladi, biroq asosan Pb ionlari paydo bo‘ladi; 29+keyingi tezlatish uchun aynan shu ionlar ajratib olinadi.
  • Past energiyali chiziqli tezlatkich Linac 2[inglizcha] tezlatadi protonlarni 50 МэВ energiyagacha, bu 0,314 c tezlikka mos keladi.. Qo‘rg‘oshin ionlari esa avval boshqa chiziqli tezlatkich — Linac 3 yordamida 4,2 МэВ/nuklon energiyagacha tezlatiladi. Keyin ular uglerod folgadan o‘tayotganda yana ionlashtirilib, Pb holatigacha keltiriladi.54+.
  • Dastalarga birlashtirilgan protonlar proton sinxrotroni (PS) kuchaytirgichiga kiritiladi va u yerda 1,4 ГэВ (0,916 c) energiyaga ega bo‘ladi. Pb54+ dastasi uchun PSga tushishdan oldingi keyingi tezlatish bosqichi — 72 МэВ/nuklongacha tezlatish — past energiyali ion halqasida[inglizcha].
  • amalga oshiriladi. PSning o‘zida protonlar energiyasi 25 ГэВ gacha (bu 0,9993 c ga mos keladi), qo‘rg‘oshin ionlariniki esa 5,9 ГэВ/nuklongacha yetkaziladi.
  • Zarralarni tezlatish halqasimon SPS (proton super-sinxrotroni) tezlatkichida davom etadi. Bu yerda proton dastasidagi har bir zarra 450 ГэВ (0,999998 c) energiyaga ega bo‘ladi. Ion dastasi esa ikkinchi folgadan o‘tib, Pb29+ holatigacha to‘liq ionlashtirilgach, SPSda 177 ГэВ/nuklon energiyagacha tezlatiladi.
  • Shundan so‘ng proton yoki ion dastasi asosiy 26,7 kilometrlik halqaga — soat mili yo‘nalishida yoki unga teskari yo‘nalishda — o‘tkaziladi. Protonlar energiyasi maksimal 7 ТэВ gacha (0,999999991 c) 20 daqiqa ichida yetkaziladi. Tezlatish protonlar 4-oktantda joylashgan bir nechta rezonator orqali o‘tayotganida amalga oshadi. Ionlar esa asosiy halqada 2,56 ТэВ/nuklon energiyagacha tezlatiladi.

Shundan so‘ng dastalar LHCning asosiy halqasida bir necha soat davomida odatiy rejimda aylanishi mumkin; ulardagi dastachalar bir-biriga nisbatan doimiy holatda joylashadi. Halqa to‘liq to‘ldirilganda, qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanuvchi ikkala proton dastasining har birida 2808 tadan dasta bo‘lishi mumkin. Har bir dastachada esa 100 milliardtadan proton mavjud. Dastachalar tezlatkich halqasini 0,0001 sekunddan kam vaqtda to‘liq aylanib chiqadi, ya’ni sekundiga 10 ming martadan ortiq aylanishni amalga oshiradi. Tezlatish jarayonida protonlarga ortiqcha yuklanishlar ~1020 g. Har bir ion dastachasida 70 millionta qo‘rg‘oshin yadrosi mavjud; ularning asosiy halqadagi eng ko‘p soni 700 tani tashkil etadi. Belgilangan vaqtda qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanayotgan dastalar halqaning muayyan nuqtasida to‘qnashishi uchun og‘diriladi; bu nuqta zarur detektor ichida joylashishi kerak. Detektor to‘qnashuv natijasida hosil bo‘lgan zarralarni qayd etadi. Zarralarning ko‘ndalang tekislikda ideal trayektoriyadan chetga chiqishi salbiy oqibatlarga olib kelmasligi uchun dasta atrofida hosil bo‘ladigan halo kolimatorlar yordamida mexanik tarzda kesib tashlanadi. Dastani tozalash tizimlari 3- va 7-oktantlarda joylashgan. 6-oktantda dastani chiqarib yuborish tizimi mavjud: unda zarurat tug‘ilganda bir necha mikrosoniya davomida ishga tushadigan tezkor magnitlar joylashgan. Ular dastani biroz og‘diradi, natijada protonlar aylana orbitasidan chiqadi. Keyin dasta fokusdan chiqariladi, maxsus kanal orqali tezlatkichdan olib chiqiladi va alohida zalda yirik uglerod-kompozit bloklar yordamida xavfsiz tarzda yutiladi. Dastani chiqarish boshqaruv magnit tizimidagi nosozlik yoki dasta trayektoriyasining hisoblangan yo‘ldan haddan tashqari og‘ishi kabi favqulodda holatlarda ham, tezlatkich normal ishlayotganida dasta kuchsizlanib qoladigan har bir necha o‘n soatda bir marta odatiy tartibda ham zarur bo‘ladi.

Detektorlar

BAKda 4 ta asosiy va 3 ta yordamchi detektor ishlaydi:

  • ALICE (Katta ion kollayderi tajribasi; A Large Ion Collider Experiment)
  • ATLAS (Toroidal LHC apparati; A Toroidal LHC ApparatuS)
  • CMS (Ixcham myuon solenoidi; Compact Muon Solenoid)
  • LHCb (Katta adron kollayderida b-kvarkni o‘rganish tajribasi; The Large Hadron Collider beauty experiment)
  • TOTEM (Umumiy elastik va difraksion kesimni o‘lchash; TOTal Elastic and diffractive cross section Measurement)
  • LHCf (Katta adron kollayderining oldinga yo‘nalgan qismi; The Large Hadron Collider forward)
  • MoEDAL (LHCdagi monopollar va ekzotik zarralar detektori; Monopole and Exotics Detector At the LHC).

ATLAS, CMS, ALICE va LHCb — dasta to‘qnashadigan nuqtalar atrofida joylashgan yirik detektorlardir. TOTEM va LHCf detektorlari yordamchi hisoblanadi: ular mos ravishda CMS va ATLAS detektorlari egallagan dastalar kesishish nuqtalaridan bir necha o‘n metr uzoqlikda joylashgan va asosiy detektorlar bilan birga ishlatiladi.

ATLAS va CMS detektorlari umumiy maqsadli detektorlar bo‘lib, ular Xiggs bozonini va «nostandart fizika» hodisalarini, xususan, qorong‘i moddani izlashga mo‘ljallangan. ALICE esa kvark-glyuon plazmasini og‘ir qo‘rg‘oshin ionlarining to‘qnashuvlarida o‘rganish uchun, LHCb , LHCb esa b-kvarklar fizikasini o‘rganish , bu esa modda va antimodda o‘rtasidagi farqlarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. TOTEM esa zarralarning kichik burchaklarga sochilishini o‘rganishga mo‘ljallangan. Bunday sochilish zarralar to‘qnashmasdan, bir-biriga yaqin masofadan uchib o‘tganda yuz beradi (bular «to‘qnashmaydigan zarralar», inglizcha forward particles deb ataladi). Bu protonlarning o‘lchamini aniqroq o‘lchash va kollayder yorqinligini nazorat qilish imkonini beradi. Nihoyat, LHCf kosmik nurlarni, ularni xuddi shu to‘qnashmaydigan zarralar yordamida modellashtirish orqali o‘rganadi.

BAK faoliyati bilan bog‘liq yana bir — yettinchi — detektor (tajriba) MoEDAL ham mavjud. Budjeti va murakkabligi jihatidan u juda kichik bo‘lib, sekin harakatlanuvchi og‘ir zarralarni izlashga mo‘ljallangan.

Kollayder ishlayotgan paytda, tezlatilayotgan zarralar turidan (protonlar yoki yadrolar) qat’i nazar, dastalar kesishadigan to‘rtta nuqtaning barchasida bir vaqtning o‘zida to‘qnashuvlar o‘tkaziladi. Bunda barcha detektorlar bir vaqtda statistik ma’lumotlarni yig‘adi.

Energiya iste’moli

Kollayder ishlayotgan paytda hisob-kitoblarga ko‘ra, energiya iste’moli 180 МВт. Butun CERNning 2009-yildagi taxminiy energiya sarfi, ishlayotgan kollayderni ham hisobga olganda, 1000 ГВт·ч ni tashkil etgan. Shundan 700 ГВт·ч tezlatkich hissasiga to‘g‘ri kelgan. Bu energiya sarfi taxminan 10% ni tashkil etadi Jeneva kantonining yillik umumiy energiya iste’molining. CERNning o‘zi elektr energiyasi ishlab chiqarmaydi; uning faqat zaxira dizel generatorlari.

bor. 2022-yil sentabrida The Wall Street Journal CERN elektr energiyasi taqchilligi va Rossiya gaz yetkazib berishining to‘xtashi sababli elektr energiyasiga talab eng yuqori bo‘lgan davrlarda ayrim zarralar tezlatkichlarini yoki hatto Katta adron kollayderini o‘chirish rejalari haqida xabar bergan edi.

Taqsimlangan hisoblashlar

BAK tezlatkichi va detektorlaridan keladigan ma’lumotlarni boshqarish, saqlash va qayta ishlash uchun taqsimlangan hisoblash tarmog‘i LCG (inglizcha LHC Computing GRID nomli tarmoq yaratilmoqda. U grid texnologiyasidan foydalanadi. Muayyan hisoblash vazifalari (protonlarning magnit maydonidagi harakatini modellashtirish orqali magnit parametrlarini hisoblash va sozlash) uchun taqsimlangan hisoblashlar loyihasi — LHC@home. Shuningdek, LHC@home loyihasidan olingan eksperimental ma’lumotlarni qayta ishlashda foydalanish imkoniyati ham ko‘rib chiqilgan, biroq asosiy qiyinchilik uzoqdagi kompyuterlarga uzatilishi kerak bo‘lgan ma’lumotlarning katta hajmi (yuzlab gigabayt) bilan bog‘liq. LHC@Home 2.0 (Test4Theory) taqsimlangan hisoblash loyihasi doirasida proton dastalari to‘qnashuvlari modellashtiriladi va olingan model ma’lumotlari eksperimental natijalar bilan taqqoslanadi.

San’atda aks etishi

  • Fantast yozuvchi Maks Ostroginning «Katta qizil tugma» kitobida kollayder to‘liq quvvatda ishga tushirilganidan keyin qiyomat yuz berishi haqida hikoya qilinadi.[manba ko‘rsatilmagan, 2025 kun].
  • CERNda filk guruhi Les Horribles Cernettes faoliyat yuritadi. Bu guruh nomining qisqartmasi BAK (LHC) qisqartmasiga mos keladi. Jamoaning «Collider» nomli ilk qo‘shig‘i kollayder yaratish ishlariga berilib ketib, sevgilisini unutgan yigit haqida edi.
  • Ilmiy-fantastik teleserialning to‘rtinchi mavsumida «Lexx» bosh qahramonlari Yerga kelib qoladi. Ma’lum bo‘lishicha, Yer rivojlanishining so‘nggi bosqichidagi «13-tur» sayyoralardan biri ekan. 13-turdagi sayyoralar doimo o‘zini o‘zi yo‘q qiladi: bunga urushlar yoki o‘ta kuchli elementar zarralar tezlatkichida Xiggs bozonining massasini aniqlash bo‘yicha muvaffaqiyatsiz tajriba sabab bo‘lishi mumkin.
  • o‘n uchinchi mavsumning oltinchi qismida «Janubiy park» multserialida Qarag‘ay o‘rmoni derbisi (Pinewood Derby) musobaqasida Katta adron kollayderi magniti yordamida yorug‘lik tezligidan yuqori tezlikka erishiladi.
  • Den Braunning «Farishtalar va jinlar» » kitobida antimodda Katta adron kollayderidan o‘g‘irlangan edi. O‘g‘rilar undan Vatikanni portlatish uchun foydalanmoqchi bo‘lgan.
  • «Dunyoning oxiri» filmida (BBC tomonidan suratga olingan) qiyomatning eng ehtimoliy to‘rtta ssenariysidan oxirgisi eng yangi elementar zarralar tezlatkichi ishga tushirilganda yuz beradigan portlash va uning oqibatida qora tuynuk hosil bo‘lishi edi. Biroq taklif etilgan ekspertlarning ta’kidlashicha, falokat ehtimoli «sariq matbuot» tomonidan bo‘rttirilgan. Aslida, sunami yuz berishi, asteroid qulashi yoki halokatli epidemiya tarqalishi ehtimoli ancha yuqori.
  • Ilmiy-fantastik serialning 13-qismida, 1-mavsumda «Odisseya 5» bosh qahramonlari CERNga borib qoladi. U yerda mahalliy olimlar va xodimlar dastlabki hisob-kitoblarga asoslanib, BAK mutlaqo xavfsiz ekanini ta’kidlaydi. Biroq keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, kiberong shakllaridan biri CERNning bosh kompyuteriga buzib kirib, umumiy hisob-kitoblarni soxtalashtirgan. Olimlar yangi va to‘g‘ri hisob-kitoblarga asoslanib, kollayderda strangeletlar (strangelets) paydo bo‘lish ehtimoli yuqori ekanini aniqlaydi. Bu esa muqarrar ravishda dunyoning oxiriga olib keladi.
  • Ispaniyaning «Kema» teleserialida va uning Rossiyada ishlangan «Kema» talqinida BAK portlashi sababli barcha qit’alar suv ostida qoladi. «Amerikalik dada» multserialining bir qismida ham adron kollayderi sababli dunyoning oxiri kelishi mumkin, biroq bu holatda quruqlikning hech bir qismi suv ostida qolmaydi.
  • «Steins;Gate» vizual romanida, animesida va mangasida BAK quvvati inson miyasi ma’lumotlarini siqish, keyinchalik esa ularni vaqt bo‘ylab ko‘chirish vositasi sifatida ishlatilgan. Shuningdek, CERN vaqt mashinasini yaratuvchi antagonist tashkilot sifatida tasvirlanadi.
  • «Futurama» multserialida professor Farnsvort kollayderni «PIKEA»dan sotib oladi. Biroz vaqt o‘tgach, u shunday deydi: «superkollayder juda qattiq portladi (boshqa holatda sayyora oddiygina „chertish“ bilan yo‘q bo‘lib ketardi)».
  • Jo Xoldemanning «Cheksiz olam» asarida, jumladan, ishga tushirilishi Katta portlashga olib kelishi, natijada yangi Koinot paydo bo‘lib, mavjud Koinot yo‘q bo‘lishi kerak bo‘lgan ulkan tezlatkichni yaratish jarayoni tasvirlanadi.
  • «Yevrika!» kompyuter o‘yinidagi maqsadlardan biri BAKni Yerga qaytarishdir.[manba ko‘rsatilmagan, 3854 kun].
  • 2009 yilda Nikolay Polisskiy bilan birga Nikola-Lenivets artelimarkaziy maydonida, Lyuksemburgdagi MUDAM zamonaviy san’at muzeyida yog‘och va tok novdalaridan installyatsiya yaratdi. Unga «Katta adron kollayderi».
  • Adron kollayderini «Rise of Nations».
  • BAK serialining beshinchi mavsum birinchi qismida tilga olingan «Breaking Bad».
  • Teleserialda «Katta portlash nazariyasi» teleserialida bosh qahramon-fiziklar BAKni borishni juda istaydigan joy sifatida tez-tez tilga oladi. Ulardan ayrimlari hatto Shveytsariyaga borib, kollayderni ko‘rishga ham muvaffaq bo‘lgan.
  • Shahar qurish simulyatorida Cities: Skylines o‘yinida adron kollayderi yodgorlik sifatida paydo bo‘ladi.
  • Redshift qo‘shig‘i videoklipida Britaniyaning Enter Shikari guruhi BAKni qora tuynuk yaratuvchisi sifatida tasvirlaydi.
  • Amerikaning Megadeth metall guruhi o‘zining o‘n to‘rtinchi studiyaviy albomini Super Collider deb nomlagan. Albom muqovasida ham BAK tasvirlangan.

Ilmiy-ommabop filmlar

  • «BBC: Katta portlash mashinasi» (inglizcha The Big Bang Machine) — — ilmiy-ommabop film, BBC, 2008 yil.
  • «Katta adron kollayderi. Halqa birodarligi» — ilmiy-ommabop film, 5-kanal, 2010 yil.
  • «BBC. Horizon: Xiggs bozonini ovlash — maxsus son» / (inglizcha The Hunt for the Higgs — A Horizon Special) — ilmiy-ommabop film, 2012 yil.
  • «Science 2.0. O‘zaro ta’sir nuqtasi. CERN» — ilmiy-ommabop film, Butunrossiya davlat teleradiokompaniyasi, 2012 yil.
  • «Zarralarga ehtiros / Particle Fever» — hujjatli film, 2013-yil.
  • «Science 2.0. Chegaradan narida. Kollayder» — hujjatli film, 2017-yil.
  • Google Street View 2013-yil sentabridakollayderning panoramali suratlarini oldi.

Adabiyotlar

Havolalar