
O‘lchash — o‘lchanayotgan kattalikning doimiy deb qabul qilingan boshqa kattalikka nisbatini aniqlashdan iborat bilish jarayonidir. O‘lchash kuzatish va tajriba bilan birgalikda ilmiy bilishning empirik asosini tashkil etadi. Makon va vaqtning barcha xossalarini ikki guruhga ajratish mumkin: o‘lchash bilan bog‘liq (metrik) va topologik xossalarga.
Sifat belgilarini miqdoriy tavsiflarga keltirish orqali o‘lchash miqdorlashtirish deb ataladi, tor ma’noda esa mahsulot sifatini miqdoriy baholash, — kvalimetriya deb ataladi.
Fizik kattaliklarni o‘lchash, ularning bir xilligini va talab etilgan aniqligini ta’minlash usullari hamda vositalari o‘rganiladi. Bu amaliy ilmiy fan — metrologiya. O‘lchash mavzusi falsafada qadim zamonlardan, Evklid va Aristotel davridan buyon muhim o‘rin egallaydi. O‘lchash nima ekaniga oid bir-biridan farq qiluvchi (to‘liq mos kelmaydigan, hatto o‘zaro zid) bir qancha konsepsiyalar mavjud. XXI asr boshidan buyon epistemologiya deb ataladigan falsafa sohasi o‘lchashni o‘rganishda jadal rivojlanmoqda.
Jarayon
Fizik kattalikni tajriba yo‘li bilan o‘lchash turli o‘lchash vositalari — o‘lchovlar, o‘lchash asboblari, o‘lchash o‘zgartkichlari, tizimlar, qurilmalar va hokazolar yordamida amalga oshiriladi. Fizik kattalikni o‘lchash bir necha bosqichdan iborat: 1) o‘lchanayotgan kattalikni birlik bilan taqqoslash; 2) foydalanish uchun qulay shaklga o‘zgartirish (indikatsiyaning turli usullari).
- O‘lchash prinsipi — o‘lchash asosiga qo‘yilgan fizik hodisa yoki effekt.
- O‘lchash usuli — amalga oshirilgan o‘lchash prinsipiga muvofiq o‘lchanayotgan fizik kattalikni uning birligi bilan taqqoslash usuli yoki usullari majmui. O‘lchash usuli odatda o‘lchash vositalarining tuzilishiga bog‘liq.
O‘lchash aniqligining tavsifi uning xatoligi yoki noaniqligidir.
O‘lchashlarga misollar:
- Eng oddiy holatda, bo‘linmalari bor chizg‘ichni biror detalga qo‘yib, uning o‘lchami chizg‘ichda saqlangan birlik bilan taqqoslanadi va ko‘rsatkichni o‘qish orqali kattalikning qiymati (detalning uzunligi, balandligi, qalinligi va boshqa parametrlari) olinadi.
- O‘lchash asbobi yordamida ko‘rsatkich siljishiga aylantirilgan kattalik o‘lchami ushbu asbob shkalasida saqlangan birlik bilan taqqoslanadi va ko‘rsatkich o‘qiladi.
O‘lchashni bajarish imkoni bo‘lmagan hollarda (kattalik fizik kattalik sifatida ajratilmagan yoki uning o‘lchov birligi aniqlanmagan bo‘lsa), bunday kattaliklarni shartli shkalalar bo‘yicha baholash qo‘llanadi. Masalan, Zilzilalar intensivligining Rixter shkalasi, Mohs shkalasi — minerallarning qattiqlik shkalasi.
O‘lchashning xususiy holi — miqdoriy tavsiflarni ko‘rsatmasdan taqqoslashdir.
Tarix
O‘lchashlarni standartlashtirish
1840-yil boshida Fransiyada metrik o‘lchovlar tizimi joriy etildi.
1867-yilda D. I. Mendeleyev Rossiyada metrik islohotga tayyorgarlik ko‘rishga ko‘maklashish chaqirig‘i bilan chiqdi. Uning tashabbusi bilan Peterburg fanlar akademiyasi xalqaro miqyosda o‘lchash vositalarining bir xilligini ta’minlaydigan xalqaro tashkilot tuzishni taklif qildi. 1875-yilda Metrik konvensiya. Konvensiyaning qabul qilinishi xalqaro standartlashtirishning boshlanishini belgiladi.
O‘lchashlar birliligi
O‘lchov birliklari
Fizikada va texnikada o‘lchov birliklari (fizik kattaliklar birliklari, kattalik birliklari) o‘lchash natijalarini standartlashtirilgan tarzda ifodalash uchun qo‘llanadi. Rossiyaning me’yoriy hujjatlarida o‘lchov birligi atamasi o‘rniga «kattalik birligi» atamasi ishlatiladi. Metrologiyaga oid nashrlarda quyidagicha ta’kidlanadi: «fizik kattalikning o‘lchov birligi yoki o‘lchov birligi atamalarini standartlashtirilgan fizik kattalik birligi yoki birlik atamalari o‘rnida qo‘llashga yo‘l qo‘yilmaydi, chunki «o‘lchash» tushunchasi «birlik» tushunchasi orqali ta’riflanadi. Quyidagicha yozish kerak: amper — elektr toki kuchining birligi, kvadrat metr — yuza birligi va quyidagicha yozish mumkin emas: amper — elektr toki kuchining o‘lchov birligi, kvadrat metr — yuzaning o‘lchov birligi». Biroq «o‘lchov birligi» atamasi ilmiy adabiyotlarda keng qo‘llanadi. fizik kattalikning son qiymati o‘lchangan qiymatning o‘lchov birligi bo‘lib xizmat qiladigan muayyan standart qiymatga nisbatidan iborat. O‘lchov birligi ko‘rsatilgan son nomlangan deb ataladi. Asosiy va hosilaviy birliklar farqlanadi. Muayyan birliklar tizimida asosiy birliklar tegishli fizik kattaliklar tizimida asosiy deb tanlangan fizik kattaliklar uchun belgilanadi. Masalan, Xalqaro birliklar tizimi (SI) quyidagi tizimga asoslangan: Xalqaro kattaliklar tizimi (inglizcha Kattaliklarning xalqaro tizimi, ISQ), unda yettita asosiy kattalik mavjud: uzunlik, massa, vaqt, elektr toki, termodinamik harorat, modda miqdori va yorug‘lik kuchi. Shunga muvofiq, SI tizimida asosiy birliklar sifatida ko‘rsatilgan kattaliklarning birliklari olinadi. Asosiy birliklarning o‘lchamlari tegishli birliklar tizimi doirasida kelishuv asosida belgilanadi va ular etalonlar (prototiplar) yordamida yoki fundamental fizik doimiylarning son qiymatlarini belgilash orqali qayd etiladi.
Xalqaro birliklar tizimi

Fizik kattaliklar birliklari tizimi — metrik tizimning zamonaviy varianti. SI dunyoda eng keng qo‘llanadigan birliklar tizimi bo‘lib, kundalik hayotda ham, ilm-fan va texnikada ham qo‘llanadi. Hozirgi vaqtda SI dunyoning aksariyat mamlakatlarida asosiy birliklar tizimi sifatida qabul qilingan va kundalik hayotda an’anaviy birliklar ishlatiladigan mamlakatlarda ham texnikada deyarli har doim qo‘llanadi. Bunday mamlakatlarning oz sonlisida (masalan, AQSH) an’anaviy birliklarning ta’riflari tegishli SI birliklari bilan qat’iy koeffitsiyentlar orqali bog‘lanadigan qilib o‘zgartirilgan. SI tizimi bo‘yicha rasmiy xalqaro hujjat — SI broshyurasi (fransuzcha SI broshyurasi, inglizcha SI broshyurasi) bo‘lib, 1970-yildan buyon nashr etiladi. 1985-yildan boshlab u fransuz va ingliz tillarida nashr etiladi, shuningdek, boshqa bir qancha tillarga tarjima qilingan. 2006-yilda 8-nashri chop etilgan.
| Kattalik | Birlik | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Nomi | O‘lchamligi | Nomi | Belgisi | |||
| ruscha | fransuzcha/inglizcha | ruscha | xalqaro | |||
| Uzunlik | L | metr | metr (mètre/metre) | м | m | |
| Massa | M | kilogramm | kilogramm (kilogramme/kilogram) | кг | kg | |
| Vaqt | T | sekund | sekund (seconde/second) | с | s | |
| Elektr toki kuchi | I | amper | amper (ampère/ampere) | А | A | |
| Termodinamik harorat | Θ | kelvin | kelvin | К | K | |
| Modda miqdori | N | mol | mol (mole) | mol | mol | |
| Yorug‘lik kuchi | J | kandela | kandela (candela) | кд | cd | |
Metrik o‘lchovlar tizimi
Xalqaro o‘nli birliklar tizimining umumiy nomi bo‘lib, unda metr va kilogrammdan foydalaniladi. So‘nggi ikki asr davomida metrik tizimning turli variantlari mavjud bo‘lgan; ular asosiy birliklarni tanlashiga ko‘ra farqlanadi. Hozirgi vaqtda xalqaro miqyosda tan olingan tizim — SI. Metrik tizimning ilgari qo‘llanilgan an’anaviy tizimlardan asosiy farqi o‘lchov birliklarining tartiblangan to‘plamidan foydalanishidadir. Har qanday fizik kattalik uchun faqat bitta asosiy birlik va ulushli hamda karrali birliklar to‘plami mavjud bo‘lib, ular standart tarzda o‘nli old qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi. Shu tariqa, ko‘plab turli birliklardan foydalanish (masalan, dyuym, fut, fatomlar, mil va hokazo) hamda ular orasidagi murakkab o‘tkazish qoidalari bilan bog‘liq noqulaylik bartaraf etiladi. Metrik tizimda o‘tkazish 10 sonining darajasiga ko‘paytirish yoki bo‘lishga keltiriladi, ya’ni vergulni o‘nli kasrda oddiygina siljitish orqali amalga oshiriladi.
SGS tizimi
O‘lchov birliklari tizimi bo‘lib, Xalqaro birliklar tizimi (SI) qabul qilinishidan oldin keng qo‘llangan. Boshqa nomi — mutlaq fizik birliklar tizimi. SGS doirasida uchta mustaqil o‘lchamlik (uzunlik, massa va vaqt) mavjud; qolgan barcha o‘lchamliklar ularga ko‘paytirish, bo‘lish va darajaga (jumladan, kasr darajaga) ko‘tarish orqali keltiriladi. Uchta asosiy o‘lchov birligi — santimetr, gramm va sekund, SGS tizimida asosiy birliklardan hosil bo‘ladigan bir qator qo‘shimcha o‘lchov birliklari ham mavjud. Ayrim fizik konstantalar o‘lchamsiz bo‘ladi. SGSning elektr va magnit birliklarini tanlash hamda elektromagnetizmning turli qonunlaridagi konstantalar qiymati bilan farqlanadigan bir nechta varianti mavjud (SGSE, SGSM, Gauss birliklar tizimi). SGS SI tizimidan faqat aniq o‘lchov birliklarini tanlash bilan farqlanmaydi. SI tizimiga SGSda bo‘lmagan elektromagnit fizik kattaliklar uchun qo‘shimcha asosiy birliklar kiritilgani sababli, ayrim birliklarning o‘lchamliklari boshqacha. Shu bois bu tizimlarda ayrim fizik qonunlar turlicha yoziladi (masalan, Kulon qonuni). Farq koeffitsiyentlarda bo‘lib, ularning aksariyati o‘lchamlikka ega. Shuning uchun SGS tizimida yozilgan formulalarga SI birliklarini shunchaki qo‘yish noto‘g‘ri natijalarga olib keladi. Bu SGSning turli variantlariga ham tegishli: SGSE, SGSM va Gauss birliklar tizimida bir xil formulalar turlicha yozilishi mumkin.
Tarixiy o‘lchov tizimlari
Amaliyot asosida vaqt o‘tishi bilan shakllangan birliklar tizimlari Britaniya ensiklopediyasida evolyutsion tizimlar deb ataladi. Evolyutsion tizimlarning ayrim birliklari vaqt o‘tishi bilan xalqaro standart xususiyatlariga ega bo‘lgan. Ular orasida qadimgi Misrning tirsagi yoki kubiti, keyinroq shampan tirsagi (fransuzcha aun (aune)) uzunlik birliklari sifatida, Bobilning talanti, mina va shekeli massa birliklari sifatida va hokazolar bo‘lgan. Imperiyalar ta’sirining kengayishi bilan ularning dastlab mahalliy bo‘lgan o‘lchov birliklari ham tarqalgan.
Yaqin davrlarda keng tarqalgan evolyutsion o‘lchov tizimlari orasida inglizcha yoki imperiya tizimi ajralib turadi; uning turli variantlari Buyuk Britaniya, AQSH va boshqa mamlakatlarda qabul qilingan. Bir xil kattaliklar turli hududlarda turlicha qiymatga ega bo‘lishi mumkin, bu esa keyingi standartlashtirish zaruratini tug‘diradi. 1960-yillarning oxiridan boshlab AQSHda metrik tizimga bosqichma-bosqich o‘tish boshlandi; massaning va uzunlikning metrik birliklari afzal deb tan olindi, biroq ularga o‘tish majburiy emas, ixtiyoriy bo‘lib qoldi.
Maxsus tizimlar
Ayrim kasblarda SI birliklariga aniq tarzda o‘tkazib bo‘lmaydigan o‘ziga xos o‘lchov birliklari saqlanib qolgan. Xususan, astronomik kattaliklar majmuasining asosiy elementi astronomik birlik (2012-yildan boshlab uning qiymati aniq 149 597 870 700 м) deb qabul qilingan. Quyosh tizimidan tashqaridagi masofalarni o‘lchash uchun parsek (astronomik birlik bir yoy burchagini bir sekundga teng qilib ko‘rsatadigan masofa) va yorug‘lik yili (yorug‘likning vakuumda bir Yulian yili davomida bosib o‘tadigan masofasi — taxminan 63 241 astronomik birlik). Tizimga shuningdek, astronomik massa birligi ham kiradi, u Quyosh massasiga teng (shartli ravishda 1,9891×1030 kg) deb qabul qilinadi; tizimga astronomik sutka (SI bo‘yicha 86 400 sekund) ham kiradi. Zargarlik sohasida XXI asrgacha tizimdan tashqari tarixiy massa birligi — karat.
O‘lchash vositasi
O‘lchash uchun mo‘ljallangan, me’yorlangan metrologik tavsiflarga ega bo‘lgan texnik vosita; u fizik kattalik birligini qayta hosil qiladi va (yoki) saqlaydi, bunda birlikning o‘lchami ma’lum vaqt oralig‘ida o‘zgarmas deb qabul qilinadi (belgilangan xatolik doirasida). Rossiya Federatsiyasi «O‘lchashlar birliligini ta’minlash to‘g‘risida»gi qonuniga ko‘ra, o‘lchash vositasi o‘lchash uchun mo‘ljallangan texnik vosita sifatida ta’riflangan. Texnik vositani o‘lchash vositalari qatoriga kiritish haqidagi rasmiy qarorni Texnik jihatdan tartibga solish va metrologiya bo‘yicha federal agentlik qabul qiladi. Tasnifi:
- texnik vazifasiga ko‘ra
- avtomatlashtirish darajasiga ko‘ra
- o‘lchash vositalarini standartlashtirish darajasiga ko‘ra
- qiyoslash sxemasidagi o‘rniga ko‘ra
- o‘lchanayotgan fizik kattalikning ahamiyatiga ko‘ra
- o‘lchanadigan fizik-kimyoviy parametrlariga ko‘ra
Aniqlik
- O‘lchash vositasining aniqligi — o‘lchash asbobi ko‘rsatkichlarining o‘lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymatiga moslik darajasi. Farq qancha kichik bo‘lsa, asbob aniqligi shuncha yuqori bo‘ladi. etalonning yoki o‘lchovning aniqligi xatolik yoki qayta hosil qilish darajasi bilan tavsiflanadi. Etalon bo‘yicha kalibrlangan o‘lchash asbobining aniqligi har doim etalon aniqligidan past yoki unga teng bo‘ladi.
- O‘lchash natijasining aniqligi — o‘lchash sifatini tavsiflovchi ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, o‘lchash natijasi xatoligining nolga yaqinligini ifodalaydi: o‘lchash natijasining xatoligi.
O‘lchash xatoligi
Baholash — o‘lchangan kattalik qiymatining uning haqiqiy qiymatidan og‘ishi. O‘lchash xatoligi o‘lchash aniqligini tavsiflovchi (o‘lchovchi) ko‘rsatkichdir. Kattalikning haqiqiy qiymatini mutlaq aniqlik bilan topish imkoni bo‘lmagani sababli, o‘lchangan qiymatning haqiqiy qiymatdan og‘ish miqdorini ham ko‘rsatib bo‘lmaydi. (Bu og‘ish odatda o‘lchash xatosi deb ataladi. Ayrim manbalarda, masalan, Katta sovet ensiklopediyasida, o‘lchash xatosi va o‘lchash xatoligi atamalari sinonim sifatida ishlatiladi, biroq RMG 29-99 ga ko‘ra, o‘lchash xatosi atamasini kamroq maqbul bo‘lgani uchun qo‘llash tavsiya etilmaydi). Bu og‘ish miqdorini, masalan, statistik usullar yordamida baholash mumkin. Amaliyotda haqiqiy qiymat o‘rniga kattalikning amaldagi qiymati xд, ya’ni tajriba yo‘li bilan olingan va haqiqiy qiymatga shu qadar yaqin bo‘lgan fizik kattalik qiymati ishlatiladi: u muayyan o‘lchash masalasida haqiqiy qiymat o‘rnini bosishi mumkin. Bunday qiymat odatda bir qator o‘lchash natijalarini statistik qayta ishlash orqali olingan o‘rtacha qiymat sifatida hisoblanadi. Bu qiymat aniq emas, balki eng ehtimolli qiymatdir. Shuning uchun o‘lchashlarda ularning aniqligi ko‘rsatilishi kerak. Buning uchun olingan natija bilan birga o‘lchash xatoligi ham beriladi. Masalan, T=2,8±0,1 s. degani, kattalikning haqiqiy qiymati T quyidagi oraliqda joylashganini anglatadi: 2,7 s. dan 2,9 s. gacha, muayyan kelishilgan ehtimollik bilan (qarang: ishonch oralig‘i, ishonchlilik ehtimoli, standart xato).
Adabiyotlar
- Kushnir F. V. Radioelektron o‘lchashlar: aloqa texnikumlari uchun darslik. — Moskva: Svyaz, 1980
- Nefedov V. I., Xahin V. I., Bityukov V. K. Metrologiya va radioo‘lchashlar: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. — 2006
- Pronkin N. S. Metrologiya asoslari: metrologiya va o‘lchashlar bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar. — Moskva: Logos, 2007
- Vorontsov Yu. I. Makroskopik o‘lchashlar nazariyasi va usullari. — Moskva: Nauka, 1989. — 280 b. — ISBN 5-02-013852-5
- Pityev Yu. P. Tajribani talqin qilishning matematik usullari. — Moskva: Oliy maktab, 1989. — 351 b. — ISBN 5-06-001155-0
- Shlaudt, Oliver, 2020: “O‘lchash”. In: Kirchhoff, Thomas (tahr.): Tabiat falsafasi onlayn ensiklopediyasi. Geydelberg: Geydelberg universiteti kutubxonasi, o‘lchash.
- Tal, Era, 2020: “Fandagi o‘lchash”. In: Zalta, Edward N. (tahr.): Stenford falsafa ensiklopediyasi (2020-yil kuzgi nashri), Fandagi o‘lchash.
- O‘lchov birliklari lug‘ati Arxivlandi 6 oktabr 2018 yilda.
- “Metrologiya — qisqacha” 3-nashr, 2008-yil iyul ISBN 978-87-988154-5-7
Me’yoriy-texnik hujjatlar
- RMG 29-2013 GSI. Metrologiya. Asosiy atamalar va ta’riflar Arxiv nusxasi 15-oktabr 2018-yilda Wayback Machine
- GOST 8.207-76 GSI. Ko‘p martalik kuzatishlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchashlar. Kuzatish natijalarini qayta ishlash usullari. Asosiy qoidalar
- MI 2427-97 Sinov va o‘lchash laboratoriyalarida o‘lchashlar holatini baholash Arxiv nusxasi 21-sentabr 2013-yilda Wayback Machine