Janubiy Koreya haqida

Koreya Respublikasi
kor. 대한민국
Shior: «널리 인간 세계를 이롭게 하라»
«Butun insoniyat farovonligi uchun»
Madhiya: «애국가»
«Vatanparvarlik qo‘shig‘i»
Республика Корея на карте.  Светло-зелёным обозначена территория КНДР, на которую претендует Республика Корея
Koreya Respublikasi xaritada.
  Och yashil rangda KXDR hududi ko‘rsatilgan, unga da’vo qiladi Koreya Respublikasi
Tashkil etilgan 15-avgust 1948-yil
Mustaqillik sanasi 15-avgust 1945-yil ( Yaponiya imperiyasidan)
Rasmiy tillar koreys tili, koreys imo-ishora tili
Poytaxt Seul
Yirik shaharlari Seul, Pusan, Chonnam-Kvanju, Inchxon, Tegu, Tejon, Suvon, Ulsan, Chxanvon, Koyan, Yon’in, Sonnam
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Prezident Li Chje Myon
Bosh vazir Xan Son Suk
Milliy majlis raisi Cho Chon Sik
Davlat dini dunyoviy davlat
Hudud
 • Jami 100 449 km² (dunyoda 107-o‘rin)
Aholi
 • Baholash (2026) ▼ 51 609 121 kishi (30-o‘rin)
 • Zichlik 515,19 kishi/km² (13-o‘rin)
YAIM (XQP)
 • Jami (2025) ▲3,363 trln AQSH dollari (14-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga ▲65 080 AQSH dollari (29-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2025) ▼1,859 trln AQSH dollari (14-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga ▼35 962 AQSH dollari (33-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2023) ▲ 0,937 (juda yuqori; 20-o‘rin o‘rin)
Aholi nomlanishi koreys erkak, koreys ayol, koreyslar
Valyuta Janubiy Koreya voni
(KRW, kod 410)
Internet domeni .kr, .한국
ISO kodi KR
Telefon kodi +82
Vaqt mintaqasi KST (UTC+9)
Yo‘l harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Koreya Respublikasi (kor. 대한민국, 大韓民國, Te Xan Min Guk, Koreya Respublikasi) — Sharqiy Osiyoda joylashgan davlat bo‘lib, norasmiy ravishda Janubiy Koreyadir.

Mamlakat maydoni 100 449 km²; 2025-yil oxiridagi hisob-kitoblarga ko‘ra, aholisi 51 million kishidan ortiq. U hududi bo‘yicha dunyoda 107-o‘rinda va aholisi soni bo‘yicha 30-o‘rinda.

Davlat Koreya yarimorolining janubida joylashgan. Uning yagona quruqlik chegarasi Koreya Xalq Demokratik Respublikasi bilan (davlatlarni demilitarizatsiya qilingan zona ajratib turadi), dengiz chegarasi esa Yaponiya bilan o‘tadi. Mamlakat g‘arbdan Sariq dengiz, sharqdan Yapon dengizi, janubdan esa Koreya bo‘g‘ozi va Sharqiy Xitoy dengizi bilan o‘ralgan.

Poytaxti va eng yirik shahri — Seul, boshqa yirik shaharlari — Pusan, Inchxon, Tegu va Tejon. Davlat tili — koreys tili.

Unitar davlat, prezidentlik respublikasi. Mamlakat prezidenti 4-iyun 2025-yildan buyon — Li Chje Myon, bosh vaziri 1-iyul 2026-yildan buyon — Xan Son Suk. Qonun chiqaruvchi hokimiyat Milliy majlisga tegishli bo‘lib, unga rais boshchilik qiladi.

Mamlakat 16 ta ma’muriy-hududiy birlikka bo‘linadi: 9 ta provinsiya, provinsiyaga teng maqomga ega 6 ta metropolitan shahar va alohida maqomdagi 1 ta shahar (Seul).

Koreya Respublikasi — bir millat ustun bo‘lgan davlat bo‘lib, unda koreyslar aholining qariyb 94 % ini tashkil etadi. 2025-yil dekabr holatiga ko‘ra, Koreya Respublikasida 2 783 247 nafar chet el fuqarosi yashaydi; bu jami aholining taxminan 5,44 % idir. Chet elliklarning aksariyati Xitoy, Vyetnam, AQSH, Tailand va O‘zbekistondan kelgan. Mamlakat aholisining 65 % dan ortig‘i dinga e’tiqod qilmaydiganlardir, asosiy dinlar esa buddaviylik va xristianlikdir.

Sanoatlashgan davlat, rivojlangan iqtisodiyotga ega. YAIMning xarid qobiliyati pariteti (XQP) bo‘yicha hajmi 2018-yilda 2,139 trillion AQSH dollarini (aholi jon boshiga qariyb 41 400 AQSH dollari) tashkil etgan. Pul birligi — Janubiy Koreya voni.

Ikkinchi jahon urushi natijasida Koreya, 1910—1945-yillarda Yaponiya imperiyasi nazoratida bo‘lgan, ikkiga bo‘lindi: shimoliy qism SSSR tasarrufiga, janubiy qism esa AQSH nazoratiga o‘tdi. Koreya Respublikasi 15-avgust 1948-yilda Amerika zonasida tashkil etildi, 9-sentyabrda esa sovet zonasi hududida Koreya Xalq Demokratik Respublikasi e’lon qilindi. Keyinchalik boshlangan Koreya urushi (1950—1953) mamlakatning bo‘linishini mustahkamladi.

KXDR bilan munosabatlarda saqlanib qolayotgan keskinlik Koreya Respublikasini faol harbiylar soni bo‘yicha dunyoda yettinchi o‘rinda turuvchi qurolli kuchlarni saqlashga majbur qiladi.

Nomi

Koreya Respublikasining tabiiy xaritasi

Koreys tilida Koreya Respublikasi Texanminguk (kor. 대한민국?, 大韓民國? Xalqaro fonetik alifbo (IPA): [ˈtɛ̝ːɦa̠nminɡuk̚]fayl haqida). Ko‘pincha to‘liq nomning qisqartirilgan shakli ishlatiladi — Xanguk (한국, 韓國). Kamroq hollarda Namxan (남한, 南韓), «Janubiy Xan» degani; bu atama Pukxan (북한, 北韓), «Shimoliy Xan», boshqacha aytganda, Shimoliy Koreyaga qarama-qarshi qo‘yiladi.

«Xan» atamasi qadimgi qabila ittifoqlari — Samxan qabila ittifoqlariga taalluqli bo‘lib, ular Koreya yarimoroli hududida yashagan. «Koreya» atamasi esa Koryo davlatining nomidan kelib chiqqan; bu davlat milodiy 918—1392-yillarda yarimorolda mavjud bo‘lgan. «Koryo» nomining o‘zi qadimgi Koguryo davlati nomiga borib taqaladi. Bu davlat yuksalish davrida Koreya yarimorolining shimoliy qismini, shuningdek hozirgi shimoli-sharqiy Xitoy va Rossiyaning hozirgi Primorye o‘lkasini ham egallagan.

Geografiya

Janubiy manzara, Chejudo oroli
Koreya Respublikasida kuz

Koreya Respublikasi Koreya yarimorolining janubiy qismini egallaydi. Yarimorol qit’aning asosiy qismidan 1100 km ga cho‘zilgan bo‘lib, u Osiyo materigiga tutashadi. Yarimorol g‘arbdan Sariq dengiz (Koreyada «G‘arbiy dengiz» deyiladi), sharqdan Yapon dengizi (Koreyada «Sharqiy dengiz» deyiladi), janubdan esa Koreya bo‘g‘ozi va Sharqiy Xitoy dengizi (Koreyada bularning barchasi «Janubiy dengiz» deb ataladi) bilan o‘ralgan. Mamlakatning umumiy maydoni — 99 720 km².

Mamlakat relyefi asosan tog‘li; tekisliklar hududining atigi 30 % ini egallaydi.

Sohillar yaqinida asosan kichik va kimsasiz bo‘lgan 3000 ga yaqin orol mavjud. Eng katta orol — Chejudo.

Relyef va foydali qazilmalar

Sharqiy Koreya tog‘lari
Chejudo orolining balandliklari

Janubiy Koreyaning eng baland cho‘qqisi — Xallasan vulqoni (1947 m) bo‘lib, u Chejudo orolida joylashgan. Mamlakatning sharqiy va markaziy qismlarini Sharqiy Koreya tog‘lari egallaydi. Ular asosiy (Txebek, Kyonsan) va yon (Sobek, Noryon, Chxaryon) tizmalaridan tuzilgan. Eng baland tog‘lar — Sobek tizmasidagi Chirisan (1915 m) va Txebek tizmasidagi Soraksan (1708 m).

Mamlakatning g‘arbiy va janubiy qismlarida kichik tekisliklar va pasttekisliklar joylashgan; Janubiy Koreya aholisining asosiy qismi shu yerlarda to‘plangan.

Koreyada zaxiralari uncha katta bo‘lmagan oltin, kumush, volfram, temir rudasi, qo‘rg‘oshin, rux, grafit va boshqa foydali qazilma konlari bor. Resurslarning katta qismini chetdan import qilishga to‘g‘ri keladi.

Iqlim

Mamlakat iqlimi asosan mo‘tadil mussonli. Mamlakat janubiy sohillari va Chejudo — orolida esa subtropik mussonli iqlim kuzatiladi. Koreya uchun tropiklardan tashqari mussonlar xos bo‘lib, ular mavsumiy ekvatorial depressiya ko‘chishlari bilan bog‘liq emas. Qishki musson Osiyo antisiklonidan Aleut depressiyasi va Janubiy yarimshardagi ekvatorial depressiya tomon yo‘naladi; u Sibir va Mo‘g‘ulistondan sovuq havo olib keladi. Sariq va Yapon dengizlari, subtropik quyosh va Manjuriya-Koreya tog‘lari iqlimni yumshatib, uni iliqroq va kamroq kontinental qiladi. Yozda Tinch okeani antisiklonidan passat shamoli esadi. U Osiyo depressiyasi tomon borayotib yozgi mussonga aylanadi va mo‘l yomg‘irli tropik dengiz havosini olib keladi. G‘arbiy yo‘nalishdagi havo oqimi bilan to‘qnashgan yozgi musson uning pastidan o‘tadi, g‘arbiy shamollar esa musson ustida esishda davom etadi. Ba’zan musson zaiflashib, g‘arbiy oqim yer yuzasigacha yetib keladi. Yoz boshida musson Yapon va Oxota dengizlaridan esib, mo‘tadil dengiz havosini olib kelishi ham mumkin. Janubiy Koreya iqtisodiyotiga tayfunlar ham zarar yetkazadi; ular ba’zan yoz va kuzda mamlakatga kirib keladi.

Koreya Respublikasida qish nisbatan quyoshli va quruq, Chejudo orolida va sharqiy sohillarda esa namroq bo‘ladi. Yanvarning o‘rtacha harorati mamlakat markazi va g‘arbida 0…−4 °С, shimoli-sharqiy tog‘larda −4…−7 °С, sharqiy va janubiy sohillarda −1…+3 °С, Chejudo orolida esa +6 °С gacha yetadi. Mamlakatning katta qismida eng past mutlaq harorat −15…−25 °С, subtropik mintaqalarda esa −5…−15 °С atrofida bo‘ladi.

Yoz issiq, nam va uzoq davom etadi. Avgustning o‘rtacha harorati sharqiy sohillarda +24 °С dan mamlakatning janubi-g‘arbida va Chejudo orolida +26 °С gacha o‘zgaradi. Tog‘larda balandlik ortishi bilan yoz salqinroq va qisqaroq bo‘ladi. Yillik o‘rtacha yog‘in materik hududlarida 1000 мм dan Chejudo orolida 1800 мм gacha o‘zgaradi. Yog‘inning katta qismi yozga to‘g‘ri keladi. Avgustda Sharqiy dengiz (Yapon dengizi) ochiq qismi va Koreya bo‘g‘ozining suv harorati shimolda +23 °С dan Chejudo yaqinida +27 °С gacha ko‘tariladi. Sayoz qo‘ltiqlarda suv iliqroq bo‘ladi.

O‘simlik dunyosi

Shimoliy va Janubiy Koreya hududida 3400 ga yaqin tomirli o‘simlik turi uchraydi. Mamlakatning katta qismi mo‘tadil iqlim mintaqasida joylashgan bo‘lib, zonalar keng bargli hamda mussonli subtropikoldi o‘rmonlar mintaqalariga (subboreal landshaftlarga) kiradi. Bu zonalarda balandlik mintaqalari va ignabargli-keng bargli hamda qarag‘ay o‘rmonlari uchraydi. Yarimorolning sohil va past tog‘li hududlarida boy tabiiy o‘simlik qoplami o‘rnini antropogen landshaftlar hamda tarkibi qashshoq ikkilamchi o‘rmonlar egallagan. Chejudo orolida subtropik nam o‘rmonlar mintaqasi mavjud; ularda barg to‘kuvchi daraxtlar bilan birga doim yashil va issiqsevar ignabargli daraxtlar salmoqli ulushga ega.

Sibirning sovuq «nafasi» ta’sirida Koreyaning subtropiklarida Yaponiyada saqlanib qolgan mahalliy palma, sitrus, banan va mangra daraxtlari yo‘qolib ketgan. Hozir palma, sitrus va bananlar mamlakat shaharlari va bog‘larini ko‘kalamzorlashtirishda ishlatiladi. Bundan tashqari, metasekvoyya, kriptomeriya, kuningamiya, kiparisovik va podokarpning sun’iy o‘rmonzorlari bor; ularning ayrimlari bu yerda muzlik davri.

gacha ham o‘sgan. Pleyistotsen davridagi sovuqlashuvdan ko‘plab ignabargli, barg to‘kuvchi va doim yashil daraxtlarning ko‘plab turlari omon qolgan. Ular haqida batafsil «Koreya Respublikasi geografiyasi».

Tarix

Chikchi
1908-yilda ko‘chalardagi koreyslar

Janubiy Koreya tarixi sovet-amerika bitimidan boshlanadi; u 1945-yil yoz oxirida yarimoroldagi ta’sir doiralarini taqsimladi. Bitimga ko‘ra, 38-paralleldan janubdagi Koreya hududi yurisdiksiya jihatidan AQSHga, shimoliy qismi esa Sovet Ittifoqiga o‘tdi.[manba 271 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Koreya Respublikasi 15-avgust 1948-yilda tashkil topdi. U o‘zini Muvaqqat hukumatning davomchisi deb hisoblaydi; bu hukumat 13-aprel 1919-yilda tuzilgan.[manba 271 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Mamlakat tarixida demokratik va avtoritar boshqaruv davrlari almashib turgan. Fuqaroviy hukumatlar Birinchi Respublika Li Sin Man davridan hozirgi Oltinchi Respublika.

gacha raqamlanadi. Birinchi Respublika boshida demokratik bo‘lgan, biroq keyinchalik tobora avtokratik tus oldi va 1960-yilda tugadi. Ikkinchi Respublika demokratik tamoyillarga asoslangan, biroq bir yilga yetmay ag‘darilgan va mamlakatda harbiy hukumat o‘rnatilgan. Uchinchi, To‘rtinchi va Beshinchi Respublikalar rasman demokratik deb hisoblansa-da, ular harbiy boshqaruvning davomi bo‘lgan deb qaraladi. Oltinchi Respublika tashkil topgach, mamlakat boshqaruvi yana demokratik yo‘lga qaytdi.[manba 271 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Janubiy Koreya tashkil topganidan buyon ta’lim, iqtisodiyot va madaniyat sohalarida katta taraqqiyotga erishdi. 1960-yillarda mamlakat mintaqaning eng qashshoq davlatlaridan biri edi, hozir esa zamonaviy rivojlangan sanoatlashgan davlatga aylangan. 1990-yillardan boshlab Koreya pop-musiqasi, televizion seriallari va kinosi dunyoning boshqa mamlakatlarida, ayniqsa Janubi-Sharqiy Osiyoda tobora mashhur bo‘lmoqda. Bu hodisa «Koreya to‘lqini».

29-oktyabr (2022-yil) kuni Itevon hududida odamlar tiqilinchidan ezilib qolishi oqibatida qariyb 150 kishi halok bo‘ldi. Ularning 4 nafari Rossiya fuqarosi edi. Mamlakat prezidenti Yun Sok Yol umummilliy motam e’lon qildi.

Siyosat va davlat tuzumi

Prezident

Koreya Respublikasining davlat boshlig‘i — prezident. Prezident lavozimini 4-iyun 2025-yildan buyon Li Chje Myon egallab kelmoqda.

3-dekabr (2024-yil) kuni Koreya Respublikasi prezidenti Yun Sok Yol harbiy holat e’lon qildi. U buni «konstitutsiyaviy tartibni saqlash» zarurati hamda Shimoliy Koreya tahdidi bilan izohladi. Bir necha soatdan so‘ng parlament qarorni bekor qildi va prezident bunga bo‘ysundi. Yun Sok Yolning reytingi 16-17 % gacha tushib, siyosiy vaziyatning keskinlashishiga olib keldi.

Prezident Yun Sok Yolga impichment 14-dekabrda, bosh vazir Xan Dok Suga impichment esa 27-dekabrda e’lon qilingach, prezident vazifasini vitse-premyer Chxve San Mok bajardi. 24-mart 2025-yilda Konstitutsiyaviy sud bosh vazir Xan Dok Suga nisbatan impichmentni rad etib, uni prezident vazifasini bajaruvchi lavozimida ham tikladi. Ammo 1-mayda Xan Dok Su prezidentlik saylovlarida qatnashish uchun iste’foga chiqdi. Uning ortidan impichment tayyorlanayotgani sababli vitse-premyer Chxve San Mok ham iste’foga chiqdi; davlat rahbari vazifasi unga o‘tishi kerak edi.

Parlament

Mamlakatda bir palatali Milliy majlis mavjud (300 o‘rin).

246 deputat majoritar tizim bo‘yicha nisbiy ko‘pchilik ovoz bilan bir mandatli okruglarda, 54 nafari esa umumdavlat partiya ro‘yxatlari asosida 5 foizlik saylov chegarasi bilan saylanadi. Deputatlarning vakolat muddati — 4 yil.

Parlament saylovlari 1948-yildan o‘tkazila boshlangan. 1972—1988-yillarda mamlakatda diktatura hukm surib, saylovlar amalda soxta bo‘lgan. 1988-yildan Koreya Respublikasi demokratik davlatga aylandi va parlament saylovlari har besh yilda bir marta o‘tkaziladi.

Koreya Respublikasi parlamenti zarur asoslar bo‘lmasa, favqulodda holatni bekor qilish huquqiga ega. Parlament 3-dekabr 2024-yilda joriy etilgan harbiy holatni bekor qilishga ovoz berib, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat o‘rtasidagi muvozanatni namoyon etdi.

Siyosiy partiyalar

Mamlakatning eng yirik asosiy partiyalari quyidagilar:

Inson huquqlari

Janubiy Koreyadagi inson huquqlari himoyachilari 1948-yilda qabul qilingan Davlat xavfsizligi to‘g‘risidagi qonunni tanqid qiladi. Bu qonun Shimoliy Koreyani «davlatga qarshi tashkilot» deb belgilaydi hamda KXDR haqida har qanday ijobiy ma’lumotni tarqatishni amalda taqiqlaydi. Janubiy Koreya hukumati ruxsatisiz KXDR hududiga borishga urinish 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Janubiy Koreya hududida Shimoliy Koreya veb-saytlari bloklanadi.

1990-yillargacha Janubiy Koreyada chuchxe g‘oyalariga xayrixoh bo‘lgan va Shimoliy Koreyaga ketishni istagan odamlarni uzoq muddat qamoqda saqlash amaliyoti mavjud edi. Bunday mahbuslar «Uzoq muddatli mahbuslar».

» deb atalgan. Amnesty International (Xalqaro amnistiya) ma’lumotlariga ko‘ra, Davlat xavfsizligi to‘g‘risidagi qonunning noaniq ifodalari «hukumat harakatlarini, ayniqsa Shimoliy Koreyaga oid siyosatini tanqid qilayotgani aytilgan shaxs va guruhlarni o‘zboshimchalik bilan ta’qib qilish uchun ishlatilmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda Shimoliy Koreya muammolaridek nozik masalalarni muhokama qilayotganlar tobora ko‘proq jinoiy ishlar bo‘yicha sudga tortilmoqda». Masalan, 1-dekabr 2015-yilda to‘qqiz shifokor va tibbiyot oliygohlarining uch talabasi davlatga xiyonat hamda KXDR foydasiga targ‘ibotda ayblandi. Ulardan chuchxe g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi shimoliy koreys materiallari, shuningdek xotiralar Kim Ir Sen va Kim Chen Irga oid esdaliklar topilgan edi. Tergovchilar ayblanuvchilar elektron xatlar orqali qurolli kurashga da’vat etganini aniqlashdi. Natijada 2017-yilda ayblanuvchilarga shartli hukm chiqarildi.

Ma’muriy bo‘linish

Koreya Respublikasining ma’muriy bo‘linishi

2026-yil iyul holatiga ko‘ra, Koreya Respublikasi alohida bo‘ysunuvdagi 2 ta shaharga (txikpyolsi), 5 ta metropolitan shaharga (kvanyoksi), maxsus avtonomiyaga ega 1 ta shaharga (txikpyol-chachxisi), 5 ta provinsiyaga (to) va maxsus avtonomiyaga ega 3 ta provinsiyaga (txikpyol-chachxido).

) bo‘linadi. Ular, o‘z navbatida, yanada kichik ma’muriy birliklarga ajraladi: shahar (si), uyezd (kun), shahar munitsipal okrugi (ku), shaharcha (ip), volost (myon), tuman (ton) va qishloq (ri). «Maxsus maqomdagi shahar», «bevosita bo‘ysunuvchi shahar», «provinsiya» va «shahar» atamalari rasmiydir; qolgan atamalar esa ularning ma’nosini imkon qadar yaqin ifodalovchi erkin tarjimalardir.

Iqtisodiyot

Koreya Respublikasi iqtisodiy jihatdan rivojlangan va aholi jon boshiga daromadi yuqori davlatdir. 2022-yil holatiga ko‘ra, o‘rtacha oylik ish haqi ₩4147924,67 ($3089,68) ni tashkil qiladi. 1-yanvar 2024-yildan eng kam ish haqi ₩9860 ($7,52) soatiga va ₩2060740 ($1571,88) oyiga etib belgilangan.

Janubiy Koreyaning Pusan

Afzalliklari: jahondagi eng yirik kema ishlab chiqaruvchi davlat (bozorning 45% ulushi). Xitoyda Koreya mahsulotlariga, ayniqsa avtomobillarga talab katta.

Zaif tomonlari: qarzdorlikning yuqoriligi va xalqaro kapital harakatlariga sezgirlik. Davlat sektori iqtisodiyotga yuk bo‘lmoqda.

2023-yil holatiga ko‘ra, Koreya Respublikasi iqtisodiyoti Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) ma’lumotlari bo‘yicha dunyoda 14-o‘rinda: uning YAIM (xarid qobiliyati pariteti) 2,92 trln AQSH dollarini, nominal YAIMi esa dunyoda 14-o‘rinni (1,71 trln AQSH dollari) tashkil etadi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, aholi jon boshiga YAIM (nominal) 158 AQSH dollari (1960-yil) qiymatidan 33 121 AQSH dollariga (2023-yil) yetgan. XVJ ma’lumotlariga ko‘ra, aholi jon boshiga YAIMi (XQP bo‘yicha) 2 169 AQSH dollaridan (1980-yil) 56 552 AQSH dollarigacha (2023-yil) o‘sgan.

Janubiy Koreya iqtisodiyotining asosiy yo‘nalishlari davlatning oltmish yillik tarixi davomida keskin o‘zgardi. 1940-yillarda mamlakat iqtisodiyoti asosan qishloq xo‘jaligi va yengil sanoatga tayangan. Keyingi bir necha o‘n yillikda e’tibor yengil sanoat va iste’mol tovarlari ishlab chiqarishga, 70- va 80-yillarda (XX asr) esa og‘ir sanoat va yuqori texnologiyalar rivojiga yo‘naltirildi. Keyingi 30 yil davomida, mamlakat prezidenti Pak Chon Xi 1962-yilda birinchi besh yillik reja boshlanganini e’lon qilganidan keyin mamlakat iqtisodiyoti juda tez o‘sdi va uning tuzilishi tubdan o‘zgardi. 1960—1990-yillardagi yuksak ko‘rsatkichlar sabab iqtisodiy adabiyotlarda Koreya Respublikasi Singapur, Gonkong va Tayvan bilan bir qatorda «Osiyo yo‘lbarsi» deb ataladi. Mamlakat iqtisodiy taraqqiyotida yirik korporatsiyalar (chebollar) katta rol o‘ynagan; ularning mahsulotlariga bugun butun dunyoda talab yuqori.

80-yillarda jadal iqtisodiy o‘sish o‘n yillik oxiriga kelib yiliga 6,5 % gacha sekinlashdi, ish haqlari oshishi bilan inflyatsiya ham kuchaydi.

Xizmat ko‘rsatish sohasi mamlakat iqtisodiyotida ustunlikka erishib, YAIMning 71,5 % ini tashkil qilmoqda (2007).

Janubiy Koreyada tijorat faoliyati Koreya Respublikasining Tijorat kodeksi bilan tartibga solinadi.

bilan tartibga solinadi. Aholi

Koreya Respublikasi aholisining 2024-yildagi yosh-jins piramidasi
Koreya Respublikasi aholisining 1960—2020-yillardagi yosh-jins piramidalari

2025-yil dekabr holatiga ko‘ra, Janubiy Koreya aholisi 51 117 378 kishini tashkil etadi. Mamlakatning tub va asosiy aholisi — koreyslar. XIX asr oxiridan beri Koreyada bir necha o‘n ming xitoylik ham yashab kelgan. 2006-yilda ularning soni 20 700 kishi deb baholangan; aksariyatida Tayvan pasporti bor. So‘nggi yillarda Koreyada chet elliklar soni ortmoqda. 2012-yil noyabr ma’lumotiga ko‘ra, mamlakatda 1,4 mln chet ellik bo‘lgan. Ulardan qisqa muddatli (3 oygacha) vizaga ega 293 ming, uzoq muddatli vizaga ega 944 ming, doimiy yashovchi esa 188 ming kishi edi. Ularning qariyb yarmi XXR fuqarolari bo‘lib, taxminan uchdan ikki qismi etnik koreyslardir.

2025-yil dekabr holatiga ko‘ra, Koreya Respublikasida 2 783 247 chet el fuqarosi yashagan, bu mamlakat aholisining qariyb 5,44 % ini tashkil etadi. Ularning uchdan biri Xitoy fuqarolari (980 670), keyingi o‘rinlarda Vyetnam (337 183), AQSH (180 230), Tailand (169 848), O‘zbekiston (102 804), Filippin (74 125), Yaponiya (70 375) va boshqa davlatlar fuqarolari (868 012) turadi. 2025-yil dekabr holatida barcha chet el fuqarolaridan 2 159 052 nafari uzoq muddatli, 624 195 nafari qisqa muddatli rezidentlar edi. Bu raqamlarga Koreyaga kelib, keyinchalik Koreya Respublikasi fuqaroligini olgan chet elliklar kiritilmagan; bunday naturalizatsiya qilingan fuqarolarning jami soni 200 000 dan oshgan (2019). Xitoy, O‘zbekiston, Rossiya va Qozog‘istondan kelgan ko‘plab muhojirlar etnik koreyslardir.

Shaharlar

Koreya Respublikasining eng yirik shaharlari

Сеул
Seul
Пусан
Pusan

№ Shahar Hudud Aholi № Shahar Hudud Aholi

Инчхон
Inchxon
Тэгу
Tegu

1 Seul Maxsus maqomdagi shahar 9 360 400 11 Yon’in Kyongido 1 083 456
2 Pusan Bevosita bo‘ysunuvchi shahar 3 278 280

12 Sonnam Kyongido 916 615
3 Inchxon Bevosita bo‘ysunuvchi shahar 3 012 997 13 Puchxon Kyongido 773 689

4 Tegu Bevosita bo‘ysunuvchi shahar 2 366 660 14 Chxonju Chxunchxon-Pukto 853 563
5 Tejon Bevosita bo‘ysunuvchi shahar 1 439 889 15 Ansan Kyongido 624 788
6 Kvanju Bevosita bo‘ysunuvchi shahar 1 412 986 16 Chonju Cholla-Pukto 638 964
7 Suvon Kyongido 1 196 671 17 Chxonan Chxunchxon-Namdo 658 537
8 Ulsan Bevosita bo‘ysunuvchi shahar 1 099 866 18 Namyanju Kyongido 733 244

9 Chxanvon Kyonsan-Namdo 1 003 176 19 Xvason Kyongido 956 503
10 Koyan Kyongido 1 071 802 20 Anyan Kyongido 548 005
Aholini ro‘yxatga olish (Population Census), 주민등록 인구통계 행정안전부, (Ichki ishlar va xavfsizlik vazirligining ro‘yxatga olish ma’lumotlari asosidagi aholi statistikasi) Koreya statistika xizmati. 2024

Din

Janubiy Koreyaning asosiy dinlari — an’anaviy buddaviylik va mamlakatga nisbatan yaqinda kirib kelgan xristianlik. Har ikkala yo‘nalishga konfutsiylik kuchli ta’sir ko‘rsatgan. U Choson sulolasining 500 yil davomidagi rasmiy mafkurasi bo‘lgan. Shuningdek, oddiy koreyslarning asosiy dini bo‘lgan shomonlik ham ta’sir qilgan.

Janubiy Koreya hukumati 2003-yilda to‘plagan statistik ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakat aholisining qariyb 46 % i hech bir dinga e’tiqod qilmaydi. Xristianlar aholining 29,3 % ini tashkil etadi (18,3 % i — protestantlar, 10,9 % — katoliklar), buddaviylar esa 22,8 % ni tashkil etadi. Seul shahrida dunyodagi eng ko‘p tashrif buyuriladigan xristian cherkovi — Yoido To‘liq Injil cherkovi joylashgan bo‘lib, unga haftasiga 750 mingdan ortiq e’tiqodli kishi a’zo yoki tashrif buyuruvchi sifatida qatnashadi. Mamlakatda mormonlar va Yahova shohidlari.

ham mavjud. Boshqa dinlar tarafdorlari dindor aholining qariyb 2,5 % ini tashkil qiladi. Bular asosan Vonbulgyo (von-buddaviylik) va Chxondogyo maktablari tarafdorlari bo‘lib, ikkinchi yo‘nalish daosizm, konfutsiylik va xristianlik unsurlarini birlashtiradi. Konfutsiylikka e’tiqod qiluvchilar kam, ammo uning ta’siri koreyslarning turmush tarzida hamon seziladi.

Janubiy Koreyada 150 mingga yaqin musulmon (aholining 0,3 % i) bor. Ular asosan Pokiston va Bangladeshdan kelgan mehnat muhojirlari, shuningdek 35 mingga yaqin koreysdir.

Koreyada pravoslavlar ham bor. Tarixan Pravoslav cherkovi missiyasi XIX asr oxiridan faoliyat ko‘rsata boshlagan. Bu yerda pravoslavlikning asos solinishiga katta hissa qo‘shgan ilk missiya rahbari arximandrit Xrisanf (Shchetovskiy) bo‘lgan. Hozir Koreyadagi Pravoslav cherkovi Konstantinopol patriarxati yurisdiksiyasiga bo‘ysunadi. Rahbari — mitropolit Sotiriy. Cherkovga asosan Koreyaga vaqtincha ishlash uchun kelgan pravoslavlar, mahalliy aholi bilan turmush qurgan Rossiya fuqarolari, Rossiyadan tarixiy vataniga ko‘chib kelgan koreyslar hamda mahalliy koreyslarning ayrimlari qatnaydi.

Tillar

Koreys tilining yangrash namunasi

Koreya Respublikasining davlat tili — janubiy koreys tili — alohida til (til izolyati) hisoblanadi. Grammatik tuzilishiga ko‘ra, bu agglyutinativ til bo‘lib, so‘z tartibi SOV shaklidadir. Ilgari yozuvda xitoy ierogliflari (xancha) ishlatilgan; hozirgi vaqtda asosan xangil alifbosidan foydalaniladi. U Shimoliy Koreya tilidan farq qiladi va bir nechta shevalarga ega.

Madaniyat

Janubiy Koreyaning an’anaviy me’morchiligi
«Tano bayramidagi sahna».
, rassom Sin Yun Bok

Koreya qadimiy va boy madaniyatga ega.

Koreya me’morchiligi ko‘p asrlik tarixga ega. Koreya me’morchiligining eng qadimiy va diqqatga sazovor yodgorliklaridan biri — Kyonbokkun saroyi. U Seulda joylashgan bo‘lib, 1394-yilda qurilgan («Quyosh nuri va baxt saroyi»). Saroy majmuasi bir necha pavilondan iborat. Kinjonjon taxt zali atrofida Txedjo podshohning (hukmronlik yillari — 1392—1398) shaxsiy xonalari bo‘lgan. U Choson sulolasi asoschisidir. Pavilonlardan biri — Kyonxveru — nilufar ko‘li o‘rtasida joylashgan. Saroy hududida, shuningdek, Koreya Milliy etnografiya muzeyi bor, unda koreyslarning an’anaviy kundalik turmushi buyumlari namoyish etiladi. Saroyning shimolida Chxonvade («Ko‘k cherepitsali uy») — Koreya Respublikasi prezidenti.

qarorgohi joylashgan. Koreya Respublikasida ko‘plab bayramlar nishonlanadi. Dunyoda koreys oshxonasi keng tanilgan. Koreyslarning jang san’ati txekvondo butun dunyoga tarqalgan. Shuningdek, mamlakat madaniyatining bir qismiga kibersport ham aylangan, ayniqsa «StarCraft».

o‘yini mashhur. Koreya kinosi quyidagi rejissyorlarning ishlari bilan tanilgan: Kim Ki Duk, Pak Chxan Uk, Im Kvon Txek, Pak Kvan Su, Li Kvan Mo, Kan Je Gyu, Pon Jun Xo, Li Chxan Don.

kabi rejissyorlarning ishlari bilan tanilgan. Oshxona

9-yanvar (2024-yil) kuni Koreya Respublikasida ilgari koreys oshxonasining o‘ziga xos qismi hisoblangan it go‘shtini iste’mol qilish davlat darajasida taqiqlandi.

Ta’lim, fan va texnika

Mamlakatda ta’lim va fan sohasini oliy darajada Koreya Respublikasi Ta’lim, fan va texnika vazirligi boshqaradi. U 2008-yilda Ta’lim vazirligi hamda Fan va texnika vazirligi birlashtirilishi natijasida tuzilgan. Birinchi milliy astronomik observatoriya — Kyonxi astronomik observatoriyasi bo‘lgan.

Kiberxavfsizlik

2013-yilning birinchi yarmida hukumat OAVlari, televideniye va bank veb-saytlariga qaratilgan kiberhujumlar hukumatni 5000 nafar yangi kiberxavfsizlik mutaxassisini 2017-yilgacha tayyorlashga undadi. Janubiy Koreya hukumati bu hujumlarda hamda 2009, 2011 va 2012-yillardagi shunga o‘xshash hodisalarda shimoliy qo‘shnisini aybladi, biroq Pxenyan ayblovlarni rad etdi.

2013-yil sentyabr oxirida Mudofaa vazirligi va Milliy razvedka xizmati kompyuter xavfsizligi tanlovini e’lon qildi. G‘oliblar 29-sentyabr 2013-yilda aniqlandi va 80 mln von (74 000 dollar) mukofot jamg‘armasini bo‘lishib oldi.

Aerokosmik tadqiqotlar

«Maketi: Naro-1

1992-yildan boshlab Janubiy Koreya kosmosga 10 tagacha sun’iy yo‘ldosh uchirdi; ularning barchasi xorijiy tashuvchi raketalar va xorijiy kosmodromlar orqali uchirilgan. Xususan, Rossiya bilan hamkorlikda «Arirang-1» 1999-yilda va «Arirang-2» 2006-yilda uchirildi. «Arirang-1» to‘qqiz yil faoliyat ko‘rsatgach, 2008-yilda kosmosda yo‘qotildi.

2008-yil aprel oyida Li So Yon Rossiya kosmik kemasida parvoz qilgan birinchi koreys ayol kosmonavt bo‘ldi. Kema nomi — Soyuz TMA-12.

2009-yil iyun oyida Koxin uyezdida, Cholla-Namdo provinsiyasida Janubiy Koreyaning ilk kosmodromi — Naro qurib bitkazildi. «Naro-1»ning 2009-yil avgustdagi ilk uchirilishi muvaffaqiyatsiz bo‘ldi. 2010-yil iyundagi ikkinchi urinish ham natija bermadi, ammo «Naro-1»ning uchinchi uchirilishi 2013-yil yanvarda muvaffaqiyatli o‘tdi. Hukumat «Naro-2» raketasini 2018-yilgacha yaratishni rejalashtirdi.

AQSHning doimiy siyosiy bosimi Janubiy Koreyaning yirik raketa va raketa-kosmik dasturlarini amalga oshirishiga jiddiy to‘sqinlik qilmoqda.

Robototexnika

KAIST tomonidan ishlab chiqilgan Albert HUBO besh barmog‘ining hammasi bilan aniq imo-ishoralarni ko‘rsata oladi.

Robototexnika Koreyada 2003-yildan boshlab asosiy milliy loyihalar qatoriga kiritilgan. 2009-yilda hukumat erkin iqtisodiy hududlarda robotlar yaratish rejalarini e’lon qildi, jumladan Inchxon va Masan.

2005-yilda Koreya ilg‘or fan va texnologiyalar instituti odamga o‘xshash HUBO robotini ishlab chiqdi. 2006-yil mayda Koreya sanoat texnologiyalari instituti (Korea Institute of Industrial Technology) jamoasi Koreyaning birinchi android-roboti EveR-1 ni yaratdi.

2010-yil fevralda o‘qituvchilar yetishmasligi sababli ingliz tilini o‘rgatuvchi robotlar ishlab chiqish rejalari haqida ma’lum bo‘ldi. 2013-yildayoq eng muvaffaqiyatli ishlanmalar maktabgacha ta’lim muassasalarida paydo bo‘la boshladi. Robototexnika ko‘ngilochar sohada ham o‘rin egalladi. Koreyada robot o‘yinlari festivali 2004-yildan har yili o‘tkazilib, robototexnika fan va texnologiyalarini rivojlantirishga ko‘maklashadi.

Ta’lim

Seul milliy universiteti

Janubiy Koreyada ta’lim davlatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Janubiy Koreya ta’lim tizimi texnologik jihatdan eng ilg‘or tizimlardan biridir. Ta’lim muassasalarida optik tolali ulanishlar orqali yuqori tezlikdagi keng polosali internet mavjud. Shu imkoniyatdan foydalanib, dunyodagi birinchi raqamli darslik ham ishlab chiqilgan va 2013-yildan maktablarda bepul tarqatila boshlangan.

Janubiy Koreya xorijiy talabalar sonini oshirish uchun yangi ta’lim dasturini qabul qildi. Ta’lim, fan va texnologiyalar vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2010-yil oxiriga borib, Janubiy Koreyada chet ellik talabalar uchun stipendiyalar soni ikki barobar oshishi, xorijiy talabalar soni esa 100 000 nafarga yetishi kutilgan.

Janubiy Koreyada maktab ta’limi rasman bepul bo‘lsa-da, boshlang‘ich maktab bosqichida qimmat pulli repetitorlik keng tarqalgan. Boshlang‘ich maktabdagi majburiy milliy imtihonlar tizimi ota-onalarni yiliga qariyb 24 mlrd yevro sarflashga majbur qilmoqda, shu bilan birga repetitorlik xizmatlari hajmi har yili 3 % ga oshmoqda. UNESCO Ta’limni rejalashtirish instituti direktori, professor Mark Brey bu tizimni «soya ta’limi» deb atagan. Undan boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining qariyb 73 % i va o‘rta maktab o‘quvchilarining 55 % i foydalanadi.

Transport, energetika va infratuzilma

«Mugunxva» poyezdi va KTX-Sanchxon

Janubiy Koreya transporti mamlakatning temiryo‘l va avtomobil yo‘llari, havo hamda dengiz yo‘llaridan iborat transport aloqalari tizimidir.

Korail poyezdlari Janubiy Koreyaning barcha yirik shaharlarini bog‘laydi. Hozirda ikkita temiryo‘l liniyasi — Kyonison va Tonxe qayta tiklanmoqda. Koreyaning KTX tezyurar poyezdlari Kyonbuson kabi yo‘nalishlarda qatnaydi. Seul, Pusan, Inchxon, Tegu, Tejon va Kvanju singari yirik shaharlarda metro mavjud. Aksariyat shaharlarda ekspress-avtobus terminallari bor.

Janubiy Koreyaning Inchxon xalqaro aeroporti 2001-yilda qurib bitkazilgan yirik aeroportdir. 2007-yilda u yiliga 30 mln yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan. Boshqa yirik xalqaro aeroportlar — Kimxe va Cheju. Shuningdek, yettita ichki aeroport va ko‘plab vertolyot qo‘nish maydonlari mavjud.

mavjud. Inchxon xalqaro aeroportidagi magnit levitatsiyali poyezd bekati

«Korean Air» aviakompaniyasi 1962-yilda tashkil etilgan va 2008-yilda 21,64 mln yo‘lovchiga, jumladan 12,49 mln xorijlikka xizmat ko‘rsatgan. Janubiy Koreya aviakompaniyalari 297 ta xalqaro yo‘nalishda qatnaydi.

Janubiy Koreya atom elektr stansiyalari (AES) soni bo‘yicha dunyoda beshinchi, Osiyoda ikkinchi o‘rinni egallaydi (2010-yil holatiga ko‘ra). AESlar mamlakat elektr energiyasining 45 % ini yetkazib beradi, bu turli zamonaviy reaktorlarning rivojlanishini rag‘batlantiradi.

Janubiy Koreya yadro reaktorlarini eksport qiladi va BAA, Iordaniya va Argentina bilan yetkazib berish shartnomalariga ega. 2010-yil holatiga ko‘ra, Janubiy Koreya va Turkiya ikki yadro reaktori qurilishi bo‘yicha muzokaralar olib bormoqda. Janubiy Koreya Argentina uchun yengil suvli yadro reaktori qurish tenderida ishtirok etishga tayyorlanmoqda.

Xalqaro munosabatlar

Janubiy Koreya 188 dan ortiq davlat bilan diplomatik aloqalarga ega; 112 davlatda doimiy elchixonalari, shuningdek 42 ta konsullik muassasasi va 4 ta vakolatxonasi bor. U BMT a’zosi bo‘lib, tashkilotga Shimoliy Koreya bilan bir vaqtda, 1991-yilda kirgan. 2007—2017-yillarda Janubiy Koreyaning sobiq tashqi ishlar vaziri Pan Gi Mun BMT bosh kotibi lavozimida ishlagan.

2010-yilda Janubiy Koreya va Yevropa Ittifoqi savdo to‘siqlarini kamaytirish maqsadida erkin savdo bitimini tuzdi. Shuningdek, Janubiy Koreya Kanada va Yangi Zelandiya bilan shunga o‘xshash bitim tuzish bo‘yicha muzokaralar o‘tkazmoqda. Janubiy Koreya G-20 sammitiga mezbonlik qildi, u 2010-yil noyabrda Seulda bo‘lib o‘tdi.

Mamlakat Jahon savdo tashkiloti (JST) va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) a’zosi.

a’zosidir. Rossiya

1990-yil sentyabrigacha SSSR bilan Koreya Respublikasi o‘rtasida rasmiy diplomatik munosabatlar mavjud emas edi. SSSR faqat Kim Ir Senning Pxenyandagi hukumatini tan olgan; u rasman butun Koreya hukumati maqomiga da’vo qilgan (Koreya Respublikasining Seuldagi hukumati ham xuddi shunday da’vo qilgan). Ikki mamlakat o‘rtasidagi aloqalar faqat 1980-yillarning oxirlarida, ayniqsa Seulda muvaffaqiyatli o‘tgan 1988-yilgi Olimpiada o‘yinlaridan so‘ng rivojlana boshladi.

20-sentyabr 2004-yilda Janubiy Koreya prezidenti No Mu Xyon Rossiyaga tashrifini boshlash arafasida «Izvestiya» gazetasiga intervyu berib, 2004-yilda Rossiya va Koreya o‘rtasidagi Do‘stlik va savdo shartnomasining 120 yilligi hamda koreyslarning Rossiyaga ixtiyoriy ko‘chib kelishining 140 yilligi nishonlanishini aytdi.

Prezident Rossiya va Koreya Respublikasi kosmos sohasidagi hamkorlik bitimini imzolab, qo‘shma tadqiqot markazi tashkil etganini ta’kidladi. Koreya Respublikasi Rossiya texnologiyalari yordamida sun’iy Yer yo‘ldoshini uchirdi va ikkinchi yo‘ldoshni uchirishni rejalashtirdi. Rossiya Koreya Respublikasiga kosmonavtlar tayyorlashda yordam beradi.

Prezidentning so‘zlariga ko‘ra, koreyslarning Rossiyaning Uzoq Sharqiga 1864-yilda ixtiyoriy ko‘chishi Koreya uchun o‘ta og‘ir davrga to‘g‘ri kelgan, o‘sha paytda koreyslar o‘z davlatidan ayrilgan edi. Keyin Rossiyadagi turli siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar tufayli 172 ming koreys Uzoq Sharqdan Markaziy Osiyoga majburan ko‘chirildi.

O‘sha davrda koreyslar juda og‘ir qiyinchiliklarni boshidan kechirgan bo‘lsa-da, Koreya kuchsiz mamlakat bo‘lgani uchun ularga yordam bera olmagan. Shu sabab Koreya o‘zini «Rossiya koreyslari» oldida «qarzdor» deb hisoblaydi. Ular mehnatsevarligi tufayli Sovet Ittifoqida katta muvaffaqiyatlarga erishgan va, xususan, 1989-yilda Sovet Ittifoqi bilan Koreya Respublikasi o‘rtasida diplomatik munosabatlar o‘rnatilishiga hissa qo‘shgan.

Janubiy Koreya prezidenti No Mu Xyonning Rossiyaga tashrifi arafasida koreyalik rasmiylar asosan Janubiy Koreyaga Rossiyadan energiya resurslarini, ayniqsa gazni Koviqta konidan ( (Irkutsk viloyati) yetkazib berish masalasini muhokama qilgan. Janubiy Koreya energiya tashuvchilarining 70 % ini Yaqin Sharq davlatlaridan import qiladi va yetkazib berish manbalarini Sharqiy Sibir hamda Uzoq Sharq.

hisobiga diversifikatsiya qilishi kerak. «Gazprom» kompaniyasi esa Koviqta konini o‘zlashtirishni birinchi darajali vazifa deb hisoblamay, investitsiyalarni Saxalin sohilidagi dengiz shelf konlariga yo‘naltirishni afzal ko‘radi.

Janubiy Koreya prezidenti No Mu Xyonning Rossiyaga tashrifi davomida quyidagi hujjatlar imzolandi:

  • «Rosneft» va Koreya milliy neft kompaniyasi ((Korea National Oil Corporation) tomonidan «Saxalin-3» loyihasini (Saxalin shelfidagi Venin blokida neft qazib olish) va Oxota dengizining G‘arbiy Kamchatka shelfi hududini birgalikda o‘zlashtirish to‘g‘risidagi memorandum (geologik qidiruvga 250 mln dollar investitsiya kiritilishi ko‘zda tutilgan);
  • energiya resurslarini Koreya yarimoroli;
  • ga tashish sohasidagi hamkorlikni faollashtirish zarurati haqidagi deklaratsiya; Nijnekamsk ((Tatariston)da yangi neftni qayta ishlash va neft-kimyo majmuasini loyihalash, uskunalar yetkazish va qurish bo‘yicha, Koreya tomonidan 1,7 mlrd dollar investitsiya kiritilishini ko‘zda tutuvchi bitim;
  • «Samsung» bilan Xabarovsk neftni qayta ishlash zavodini 500 mln dollarga o‘n yil davomida modernizatsiya qilish loyihasi bo‘yicha bitim;
  • Janubiy Koreya tovarlari va xizmatlarining Rossiyaga yetkazib berilishini moliyalashtirish uchun 50 mln dollarlik kredit bitimlari.

Imzolangan bitimlar bo‘yicha investitsiyalarning umumiy miqdori 4 mlrd dollardan oshadi.

1-yanvar 2014-yildan Koreya Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi o‘rtasida vizasiz tartib joriy etildi.

Xitoy

2010-yilda Xitoy Janubiy Koreyaning eksporti (Koreya Respublikasi eksportining 23,2 % i) va importi (mamlakat importining 16,8 % i) bo‘yicha birinchi o‘rinni egalladi. Ikki mamlakat o‘rtasidagi tovar ayirboshlash 1994—2010-yillarda 11,7 mlrd dollardan 100 mlrd dollardan ortiqqa o‘sdi. Tarixan Koreya Xitoy bilan yaqin munosabatlarga ega. Janubiy Koreya davlati tashkil topguniga qadar koreyalik mustaqillik kurashchilari Yaponiya istilosi paytida xitoylik askarlar bilan hamkorlik qilgan. Biroq Ikkinchi jahon urushidan so‘ng Janubiy Koreya AQSHga yaqinlasha boshladi. XXR Shimoliy Koreyaga Koreya urushi davomida yordam berdi. Natijada Janubiy Koreya va XXR o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar deyarli butunlay uzildi. Rasmiy diplomatik aloqalar 24-avgust 1992-yilda qayta tiklandi. Tomonlar ikki tomonlama aloqalarni yaxshilab, 40 yillik savdo embargosini bekor qildilar. Koreya Respublikasi Xitoy Respublikasi bilan rasmiy aloqalarni uzdi, chunki XXR Tayvandagi hukumatni xalqaro miqyosda tan olishga to‘sqinlik qilib, o‘zini Xitoyning yagona vakili deb hisoblaydi.

Yevropa Ittifoqi

Yevropa Ittifoqi va Janubiy Koreya yirik savdo hamkorlaridir. Erkin savdo bitimi 2010-yil sentyabrida ma’qullandi va 1-iyul 2011-yilda kuchga kirdi. Janubiy Koreya Yevropa Ittifoqining savdo hajmi bo‘yicha sakkizinchi yirik hamkori, YI esa Janubiy Koreyaning ikkinchi yirik eksportchisiga aylandi. Ularning savdo aylanmasi €65 mlrd dan oshgan (2008-yil). O‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 7,5 % bo‘lib, bu 2004—2008-yillarga to‘g‘ri keladi.

Yevropa Ittifoqi 1962-yildan boshlab Janubiy Koreyadagi eng yirik xorijiy investorga aylandi; 2006-yilda to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (TTXI) ulushi qariyb 45 % ni tashkil qildi. Shunga qaramay, qat’iy standartlar va mahsulot hamda xizmatlarga qo‘yiladigan talablar savdo to‘siqlarini keltirib chiqargani sababli YI kompaniyalari Janubiy Koreya bozoriga kirish va unda faoliyat yuritishda katta qiyinchiliklarga duch keladi. YI Janubiy Koreya bilan doimiy ikki tomonlama muloqot orqali vaziyatni yaxshilashga intiladi.

Buyuk Britaniya

2023-yil noyabrda prezident Yun Sok Yolning Londonga davlat tashrifi munosabati bilan Koreya Respublikasi va Buyuk Britaniya o‘zaro munosabatlarni «global strategik sheriklik» darajasiga ko‘tarish to‘g‘risida kelishib oldi va xavfsizlik hamda iqtisodiyot sohalaridagi hamkorlikni chuqurlashtirdi. Bitim global muammolarga munosabat bildirish borasida ularning umumiy pozitsiyasini ta’kidlaydi. Bundan tashqari, kiberxavflarga qarshi turish salohiyatini kuchaytirish maqsadida «strategik kibersheriklik» yaratildi. Tomonlar mudofaa va xavfsizlik sohasidagi hamkorlikni ham kengaytirishga kelishdi.

Yaponiya

Liankur orollari — Yaponiya va Janubiy Koreya o‘rtasidagi bahsli hudud.

Janubiy Koreya va Yaponiya 1965-yilda diplomatik munosabatlarni tikladi. Biroq Janubiy Koreyada ko‘plab hal qilinmagan nizolar tufayli yaponlarga qarshi kayfiyat saqlanib qolgan; ularning ko‘pi Yaponiya hukmronligi davriga, ya’ni 1910-yilda mamlakat Yaponiyaga qo‘shib olingan vaqtga borib taqaladi.

24-iyul 2019-yilda Koreya Respublikasi josuslikda ayblangan Yaponiyaning ikki harbiy vakilini mamlakatdan chiqarib yubordi.

Shimoliy Koreya

Seul va Pxenyan o‘rtasidagi savdo aloqalari (norasmiy, Gonkong orqali) 1980-yilda tiklandi. O‘shanda KXDR Koreya Respublikasidan 1,03 mln Gonkong dollari miqdorida tovar sotib oldi; 1981-yilda Janubiy Koreyaning Shimoliy Koreyaga eksporti 1,43 mln Gonkong dollarini, importi esa 0,17 mln Gonkong dollarini tashkil etdi. 1990-yilda Koreya Respublikasida Shimoldan keladigan tovarlarni bojxona bojlaridan ozod qiluvchi qonun qabul qilindi; 1995-yilda esa JST bitimini amalga oshirish to‘g‘risidagi qonun KXDR bilan savdoni «ichki davlat almashinuvi» deb belgiladi. 1991-yilgacha o‘zaro savdo hajmi kam edi: 1990-yilda Koreya Respublikasidan eksport 1,3 mln dollar, KXDRdan import esa 12,3 mln dollar bo‘lgan. Keyin tovar aylanmasi keskin o‘sdi: 1991-yil — 111,3 mln dollar, 1995-yil — 287,3 mln dollar, 2000-yil — 425 mln dollar, 2005-yil — 1055 mln dollar, 2010-yil −1912 mln dollar, 2012-yil — 1971 mln dollar. 1998-yilgacha KXDRdan eksport Koreya Respublikasidan importdan yuqori edi, biroq 1999-yilda Janubiy Koreya eksporti 211,8 mln dollar bo‘ldi; keyin vaziyat yana o‘zgardi va 2012-yilda Shimoliy Koreya eksporti (1074 mln dollar) Janubiy Koreya importidan yana oshdi. Bundan tashqari, 1990—2000-yillarda bir qancha qo‘shma loyihalar amalga oshirildi: Kim­gansanga sayyohlik sayohatlari (1998-yildan; 2008-yilning o‘zida bu yerga qariyb 200 ming janubiy koreyalik tashrif buyurdi, biroq 2010-yilda majmuaning barcha obyektlari Pxenyan tomonidan musodara qilindi); 2004-yilda ikki mamlakat temiryo‘llari tutashtirildi (2008-yilda Pxenyan qarori bilan poyezdlar tranziti to‘xtatildi); 2004-yildan Keson sanoat majmuasi ishlay boshladi (2012-yilda u yerda 53 448 shimoliy koreyalik va 785 janubiy koreyalik ishchi mehnat qilib, umumiy qiymati 469,5 mln dollarlik mahsulotni, asosan to‘qimachilik mahsulotlari, poyabzal va elektr tovarlarini eksport uchun ishlab chiqargan).

Koreya urushidan keyin Shimoliy va Janubiy Koreya tinchlikka intilish haqidagi bitimni imzoladi. 4-oktyabr 2007-yilda ikki davlat rahbarlari tinchlik, yuqori darajali muzokaralar, iqtisodiy hamkorlik hamda temiryo‘l, avtomobil va havo aloqasini tiklash masalalari bo‘yicha sakkiz bandli kelishuvga erishdilar.

Yarashuvga qaratilgan siyosat va sa’y-harakatlarga qaramay, 1993, 1998, 2006, 2009, 2013 va 2016-yillardagi raketa sinovlari yarashuvni qiyinlashtirdi. 27-may 2009-yilda KXDR sulh Koreya yarimorolida kuchini yo‘qotishini, agar Janubiy Koreya IBOR dasturida to‘liq qatnashsa, bildirdi. Vaziyatni Janubiy Koreyaning «Chxonan» harbiy kemasi halokati 2010-yil mart oyida yanada og‘irlashtirdi. 2010-yil mayda Li Myon Bak Seul Shimoliy Koreyaga diplomatik va moliyaviy javob chorasi sifatida, qo‘shma Keson sanoat hududi va gumanitar yordamdan tashqari, Shimoliy Koreya bilan barcha savdoni to‘xtatishini bildirdi. Shimoliy Koreya avval barcha aloqalarni uzish, oldingi hujum qilmaslik bitimini butunlay bekor qilish va janubiy koreyaliklarning Keson sanoat hududiga kirishni cheklash bilan tahdid qildi, ammo keyin bu tahdidlaridan voz kechib, aloqalarni uzmadi. Shundan so‘ng Keson sanoat hududida ish faolligi susaydi, lekin 16-sentyabr 2013-yilda KXDR va Koreya Respublikasi uzoq va murakkab muzokaralardan so‘ng qo‘shma majmua faoliyatini tikladilar.

15-sentyabr 2017-yilda KXDR ballistik raketa uchirgani munosabati bilan Koreya Respublikasi javoban «Xyonmu-2» turidagi ikkita ballistik raketani uchirdi.

Amerika Qo‘shma Shtatlari

Prezident Pak Kin Xe AQSH prezidenti Barak Obama bilan ikki tomonlama uchrashuvda, 7-may 2013-yil

Ikkinchi jahon urushidan so‘ng AQSH Koreyani mustamlakachilikdan ozod qilishda (asosan janubda, shimolda esa Sovet Ittifoqi) ishtirok etdi. Koreya urushidan so‘ng Janubiy Koreya va AQSH «O‘zaro mudofaa shartnomasi»ni imzoladi. Unga ko‘ra, Tinch okeani tomondan tomonlardan biriga hujum qilinsa, har ikkisi javob qaytaradi. 1967-yilda o‘zaro mudofaa shartnomasi Janubiy Koreyani AQSHni Vyetnam urushida qo‘llab-quvvatlash uchun katta qo‘shin yuborishga majbur qildi. 2007-yilda Janubiy Koreya va AQSH o‘rtasida erkin savdo bitimi imzolandi, ammo uni amalga oshirish ikkala davlat parlamentlari tasdiqlaguncha kechikdi. 12-oktyabr 2011-yilda AQSH Kongressi uzoq vaqt to‘xtab qolgan Janubiy Koreya bilan savdo bitimini ma’qulladi va u 15-mart 2012-yilda kuchga kirdi.

2019-yilda Koreya Respublikasi hududidagi AQSH harbiylari 28,5 ming nafar edi. 5-aprel 2019-yilda Koreya Respublikasi parlamenti AQSH qo‘shinlarini saqlash xarajatlarini 8,2 % ga oshirish to‘g‘risidagi bitimni ratifikatsiya qildi.

Armiya

Qo‘shni tajovuzkorlarning hujumlari bilan bog‘liq uzoq tarix va Shimoliy Koreya bilan saqlanib qolayotgan keskinlik Janubiy Koreyani byudjetining 15 % ini armiyaga sarflashga va erkaklar uchun majburiy harbiy xizmatni saqlashga undagan. Janubiy Koreya faol qo‘shinlar soni bo‘yicha dunyoda yettinchi o‘rinda (655 ming nafar, 2012-yil holatiga ko‘ra), zaxiradagi qo‘shinlar soni bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda (4,5 mln nafar, 2012-yil holatiga ko‘ra), mudofaa byudjeti hajmi bo‘yicha o‘n birinchi o‘rinda turadi. Koreya Respublikasi faol va zaxira qo‘shinlar bilan muntazam mashg‘ulotlar o‘tkazadi. Harbiylar sonining aholi jon boshiga nisbati bo‘yicha mamlakat KXDRdan keyin dunyoda ikkinchi o‘rinda.

Janubiy Koreya armiyasi quruqlik qo‘shinlari, harbiy-dengiz kuchlari, harbiy-havo kuchlari va dengiz piyodalari korpusidan iborat. Bu kuchlarning aksariyati Koreya demilitarizatsiya qilingan zonasi yaqinida joylashgan. Janubiy Koreyaning barcha erkak fuqarolari konstitutsiyaga ko‘ra harbiy xizmatni o‘tashga majbur. 2011-yilgacha millatlararo nikohlardan tug‘ilgan Koreya fuqarolari harbiy xizmatdan ozod etilgan edi, ammo 2011-yilda bu imtiyoz bekor qilindi. Hozir muddatli harbiy xizmat odatda 21 oy davom etadi.

Boshqariladigan raketa qurollari bilan jihozlangan «Qirol Sejon» turidagi esminets (DDG 991)

Shuningdek, har yili 1800 nafar koreys erkak AQSH armiyasining Koreyadagi bo‘linmasida (KATUSA) xizmat qiladi.

Tank K2 Qora pantera

Janubiy Koreya armiyasida 2500 ta tank, shu jumladan K1 va K2 Qora pantera xizmatda. Ular mamlakat mexanizatsiyalashgan zirhli texnikasi va piyoda kuchlarining asosidir. Artilleriya tizimlari arsenali katta, jumladan 1700 ta o‘ziyurar qurilma — M109 va K9 Thunder, shuningdek 680 ta vertolyot va uchuvchisiz uchish apparatlarining turli xillari mavjud.

Janubiy Koreya harbiy-dengiz flotining asosini «Chxunmugon Li Sunsin» va «Qirol Sejon» turidagi esminetslar, «Tokto», turidagi universal desant kemalari va 214-turdagi suvosti kemalaridan tashkil topgan jangovar guruhlar tashkil etadi.

Janubiy Koreya harbiy-havo kuchlarida 840 ta samolyot mavjud, bu mamlakatni harbiy-havo kuchlari hajmi bo‘yicha dunyoda to‘qqizinchi o‘ringa qo‘yadi. Ularning asosini F-15K, KF-16C/D, F/A-50, F-4E va KF-5E/F.

samolyotlari tashkil etadi. 2011-yil mayda «Korea Aerospace Industries» Ltd. $400 mln lik, Indoneziyaga 16 ta T-50 Golden Eagle samolyotini sotish bo‘yicha bitim imzoladi.

TA-50 Golden Eagle

Janubiy Koreya vaqti-vaqti bilan AQSH qo‘shinlariga yordam berish maqsadida o‘z harbiylarini xorijga yuboradi. U oxirgi 50 yil davomida AQSH qatnashgan aksariyat yirik mojarolarda ishtirok etgan. 2004-yilda Janubiy Koreya Iroqqa 3300 nafar harbiy yubordi; bu koalitsiya kuchlari orasida AQSH va Buyuk Britaniyadan keyingi uchinchi eng yirik kontingent edi.

AQSH Sharqiy Osiyoda harbiy inqirozlar yuzaga kelganda Janubiy Koreyani himoya qilish hamda Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi harbiy salohiyatini oshirish uchun mamlakatga salmoqli harbiy kontingent joylashtiradi. AQSH rejalarida Janubiy Koreya hududida Amerika raketaga qarshi mudofaa tizimining ayrim qismlarini joylashtirish ham bor (2017-yilgacha Tegu yaqinida yangi «THAAD» majmuasini o‘rnatish rejalashtirilgan). Bu AQSH va Rossiya, shuningdek Janubiy Koreya va Rossiya munosabatlarida qo‘shimcha keskinlik tug‘diradi. Janubiy Koreyada taxminan 28500 nafar AQSH harbiysi joylashtirilgan. Ular Osan, Kunsan, Tonduchxon, Tegu shaharlarida xizmat qiladi. Biroq 2006-yil sentyabrda AQSH va Koreya Respublikasi prezidentlari Janubiy Koreya o‘z mudofaasida yetakchi rolni o‘z zimmasiga olishi kerakligi bo‘yicha kelishib oldi.

Sport

Janubiy Koreyada o‘ziga xos an’anaviy sport turlari bor, ular orasida txekvondo va xapkido kabi jang san’atlari ajralib turadi, biroq G‘arb mamlakatlaridan kirib kelgan sport turlari kengroq rivojlangan. Eng ommabop sport turlari — alpinizm, futbol, beysbol, basketbol, suzish, yengil atletika, boks va figurali uchish. 2010-yilda mamlakatdagi birinchi Formula-1 Gran-prisi o‘tkazildi.

Koreya Respublikasida 1988-yilgi yozgi Olimpiada o‘yinlari bo‘lib o‘tgan. 2018-yilda Pxenchxan shahrida XXIII qishki Olimpiada o‘yinlari bo‘lib o‘tdi.

ham o‘tkazildi. Kibersport

Janubiy Koreya videoo‘yinlar bo‘yicha sport musobaqalari — kibersportning vatani hisoblanadi. Mamlakatda «StarCraft» o‘yini nihoyatda mashhur bo‘lib, Janubiy Koreya milliy madaniyatining bir qismiga aylangan.

Adabiyotlar

Havolalar