Tailand haqida

Tailand Qirolligi
tailandcha ราชอาณาจักรไทย
Madhiya: «Phleng Chat»
Таиланд на карте мира
Tailand dunyo xaritasida
Tashkil topgan 1238-yil
Rasmiy tillar tailand tili
Poytaxt Bangkok
Eng yirik shaharlar Bangkok, Khonkhen, Chiangmay, Nonthaburi, Hatyay
Davlat boshqaruvi shakli konstitutsiyaviy monarxiya
Qirol Rama X
Valiahd shahzoda Dipangkorn Rasmichoti
Bosh vazir Anuthin Chanvirakun
Milliy assambleya raisi va Vakillar palatasi Sophon Saram
RaisiSenat Mongkol Surasadja
Davlat dini buddizm
Hududi
 • Jami 513 120 km² (dunyoda 50-o‘rin)
 • Suv yuzasining ulushi, % 0,4
Aholisi
 • Baholash (2021) 66 171 493 kishi (20-o‘rin)
 • Zichligi 130,5 kishi/km² (65-o‘rin)
YAIM (XQP)
 • Jami (2024) 1,644 trln AQSH doll. (23-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 23 401 AQSH doll. (74-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2024) 548,890 mlrd AQSH doll. (26-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 7812 AQSH doll. (88-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▲ 0,803 (yuqori; 66-o‘rin o‘rin)
Aholining nomlanishi tailandlik erkak, tailandlik ayol, tailandliklar
Pul birligi tailand bati, ฿
(THB, kodi 764)
Internet domeni .th
ISO kodi TH
Telefon kodi +66
Vaqt mintaqasi UTC+7
Yo‘l harakati chap tomonlama
Логотип Викисклада Wikimedia Commonsdagi mediafayllar

Tailand (tailandcha ประเทศไทย prathet thay), rasmiy nomi — Tailand Qirolligi (tailandcha ราชอาณาจักรไทย ratcha-anachak thay [râːtɕʰa ʔaːnaːtɕɑ̀k tʰɑj]) — davlat — Janubi-Sharqiy Osiyoda joylashgan; uning hududi Hindixitoy yarimorolining janubi-g‘arbiy qismi va Malakka yarimorolining shimoliy qismini egallaydi. 1939-yilgacha hamda 1945—1949-yillarda mamlakat Siam.

Aholi soni 2021-yil holatiga ko‘ra 66 171 493 kishini tashkil etgan. Poytaxti — Bangkok; davlat tili — tailand tili, u laos tiliga yaqin bo‘lib, tailand yozuvida yoziladi.

Davlat tuzumiga ko‘ra, Tailand konstitutsiyaviy monarxiya.

Etimologiya

1939-yilgacha davlat dunyoda Siam. Bu nom quyidagi so‘zlardan biri bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin: sanskrit tilidagi श्याम (śyāma) — «qoramtir» ma’nosidagi yoki mon tilidagi ရာမည (rhmañña) — «begona» ma’nosidagi so‘zdan yoxud xitoycha ushbu hududning nomi — Xian.

Ayrim olimlarning fikricha, mamlakat nomidagi thai (ไทย) so‘zi tailand tilida «erkin inson» degan ma’noni anglatadi. Tailandlik olim Thit Phumisak esa bu so‘z shunchaki «inson» degan ma’noni bildirishini ta’kidlaydi: uning tadqiqotlariga ko‘ra, ayrim qishloq hududlarida odamni ifodalash uchun odatda qo‘llaniladigan khon (คน) so‘zi o‘rniga aynan shu so‘z ishlatiladi. Shunday qilib, thai so‘zining kelib chiqishini etimonga *k(ə)ri: — «inson» so‘ziga bog‘lash mumkin.

Nomning land qismi «mamlakat» degan ma’noni anglatadi va german tillaridan kelib chiqqan. «Tailand» (inglizcha Thailand) — ingliz tilidagi mamlakat nomi varianti bo‘lib, 1939-yilda muomalaga kiritilgan va «mamlakat thailar» degan ma’noni anglatadi; mamlakatning tailandcha nomi esa Prathet Thai yoki Mueang Thai. [manba 164 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Mamlakat nomi eponimga aylangan va quyidagi atamalar paydo bo‘lishiga asos bo‘lgan: tailand mushugi, siam mushugi, siam egizaklari, muay-tay (tailand boksi) hamda tailand massaji.

Geografiya

Tailand relyefi

Tailand Janubi-Sharqiy Osiyoda, yarimorollarda Hindixitoy va Malakka joylashgan. Uning g‘arbiy qirg‘oqlarini Andaman dengizi, sharqiy qirg‘oqlarini esa Siam qo‘ltig‘i Janubiy Xitoy dengizi suvlari yuvib turadi. Mamlakat hududi shimoldan janubga cho‘zilgan (eng shimoliy va eng janubiy nuqtalari orasidagi masofa — 1860 km). Janubi-Sharqiy Osiyoning markaziy qismida joylashgani va mintaqa mamlakatlari orasida shimoldan janubga eng katta uzunlikka ega bo‘lgani sababli Tailandning iqlimi Janubi-Sharqiy Osiyodagi eng xilma-xildir. Shu bois asosiy ekinlardan yiliga bir necha marta hosil olinadi, sayyohlik mavsumi esa yil davom etadi. O‘rmonlar mamlakat hududining 37 % ini egallaydi: shimolda tropik barg to‘kuvchi o‘rmonlar, namroq janubiy hududlarda esa doim yashil tropik o‘rmonlar tarqalgan.

Ao Phang Nga milliy bog‘i

Mamlakatning shimoliy qismini Tailand tog‘lari egallaydi. Uning eng baland nuqtasi — Doyinthanon (2565 m). Shimoli-sharqdagi Isan deb ataladigan hududda Korat platosi joylashgan. Tailand markaziy mintaqasining asosiy qismini Chauphraya daryosi vodiysi egallaydi. Tailandning janubiy qismi Malakka yarimorolini shimolda Myanma, janubda esa Malayziya bilan bo‘lishadi.

Chegaralar

Tailand bilan chegaradosh davlatlar ro‘yxati:

Iqlimi

Tailand iqlimi mamlakat shimolida nam tropik, markaziy va janubiy qismlarida esa subekvatorial, Malayziya chegarasida esa ekvatorial iqlimdir. Bu holat mamlakat hududining katta qismi tropik va subekvatorial mintaqalarda joylashgani, shuningdek janubi-g‘arbiy va shimoli-sharqiy mussonlar ta’siri bilan izohlanadi. Tailandning eng shimoliy va eng janubiy nuqtalari orasidagi masofa 1860 km, geografik kengliklar farqi esa qariyb 15° ni tashkil etadi. Shimoldan janubga bunday cho‘zilganlik Tailand iqlimini Janubi-Sharqiy Osiyodagi eng xilma-xil iqlimlardan biriga aylantiradi..

Tailandda uch fasl kuzatiladi. Birinchisi may oyining o‘rtalarida boshlanib, oktabr o‘rtalarigacha davom etadi. Bu janubi-g‘arbiy musson olib keladigan yomg‘irlar mavsumi bo‘lib, yog‘inning eng ko‘p qismi avgust va sentabr oylarida tushadi. Bu davrda tropik siklonlar ham kuzatilib, ba’zan suv toshqinlariga sabab bo‘ladi. Noyabrga kelib yomg‘irlar to‘xtaydi va fevral o‘rtalarigacha davom etadigan salqin, quruq mavsum boshlanadi. Bu vaqtda shimoli-sharqiy musson ustunlik qiladi. Mussonlar susaygach, fevral–may oylarida kuchli issiq boshlanadi. Havoning namligi esa yangi musson mavsumi boshlanguniga qadar asta-sekin ortib boradi.

Hudud ekvatorga (mamlakat janubiga) qancha yaqin bo‘lsa, haroratning o‘zgarishi shuncha kichik bo‘ladi. Masalan, shimoldagi tog‘larda eng salqin oylarda (dekabrdan fevralgacha) tunda havo harorati nolgacha pasayishi mumkin, kunduzi esa +25 °C ga yetadi. Eng yuqori harorat aprel va may oylarida kuzatiladi — u +35 °C dan oshadi, ba’zan +40 °C ga ham yetadi.

Tailandda yiliga o‘rtacha 1200 dan 1600 mm gacha yog‘in tushadi. Biroq janub va sharqdagi ayrim hududlarda yillik yog‘in miqdori 4500 mm dan oshishi mumkin.

Flora va fauna

Tailandda dunyodagi eng kichik sutemizuvchilardan biri — cho‘chqaburun ko‘rshapalak.

Milliy ramzlar

Garuda dafn marosimida — Phumiphon Adulyadet.

Tailandda hurmat qilinadigan mavjudotlar orasida garuda (gerbda tasvirlangan afsonaviy qush-odam) va fil bor.

Davlat ramzlari

Tailand bayrog‘i beshta gorizontal yo‘lakdan iborat. Yuqoridan pastga qarab ular qizil, oq, ko‘k (ikki baravar kenglikda), oq va qizil ranglarda joylashgan. Qizil rang millat va hayot qonini, oq rang buddizmning pokligini, ko‘k rang esa monarxiyani ifodalaydi.

Tailand gerbida buddaviylik va hinduizm mifologiyasidagi mavjudot — qizil garuda tasvirlangan.

Tailand milliy madhiyasining matni (tailandcha — Phleng Chat Thai) 1939-yilda qabul qilingan (muallifi — Phra Jenduriyang); uning so‘zlari 1932-yilda qabul qilingan kuyga (muallifi — Luang Saranuppraphan) moslab yozilgan. Qonunga ko‘ra, Tailandda kuniga ikki marta — soat 8:00 va 18:00 da televideniye hamda radioda, shuningdek maktab, idora va teatrlarda yangraydigan milliy madhiyani eshitganda o‘rindan turish shart.

Milliy madhiyadan tashqari, qirollik madhiyasi ham mavjud — Phleng Sanlasoen Phra Barami («Monarxga salom») bo‘lib, u qirollik oilasi hozir bo‘lganida va ayrim rasmiy marosimlarda ijro etiladi.

BayroqGerb

Tarixi

Ayutthaya tasviri, Yohannes Vingbuns, 1665

Mamlakat tarixi Sukhothay qirolligidan boshlanadi. U 1238-yilda tashkil topgan. Uning vorisi Ayutiya (Ayutthaya) qirolligi bo‘lib, u 1350-yilda asos solingan. XV asr oxiriga kelib Ayutiya Hindixitoy yarimorolidagi yetakchi davlatga aylanib, Khmer imperiyasini (hozirgi Kambodja va Vyetnam janubi) o‘ziga bo‘ysundirgan. XVI asr boshidan Ayutiya va Yevropa davlatlari o‘rtasida aloqalar boshlangan: 1511-yilda bu yerga Portugaliya elchisi tashrif buyurdi, so‘ng quyidagi davlatlarning vakillari keldi: Fransiya, Niderlandiya va Angliya.

XVII asrning ikkinchi yarmidan boshlab Siam va Birma o‘rtasida Hindixitoy ustidan nazorat o‘rnatish uchun urushlar bo‘lib o‘tgan. Ular turlicha natijalar bilan kechgan va 1770-yillarda Siam foydasiga Taksin hamda Phra Buddha Yodfa Chulaloke tomonidan yakunlangan. Taksin 1782-yilda shafqatsizlarcha qatl etilganidan so‘ng, ikkinchisi Rama I nomi bilan taxtga chiqib, Chakri sulolasiga asos solgan. Ushbu sulola yarimorolning katta qismida hukmronlik qilgan. U, shuningdek, Bangkokning (1782-yilda asos solingan) bunyodkori hisoblanadi.

XIX asrning birinchi yarmida Siam va Vyetnam o‘rtasida bir necha urush bo‘lib, natijada Kambodja yana Bangkok nazoratiga qaytgan. XIX asrning ikkinchi yarmida Janubi-Sharqiy Osiyoda mustamlakachilik tizimi shakllana boshladi. Siam mintaqada mustaqilligini saqlab qolgan yagona davlat bo‘ldi. Bunga asosan uning Buyuk Britaniya mustamlakalari (Birma, Malayziya) va Fransiya mustamlakalari (Laos, Kambodja, Vyetnam) o‘rtasidagi bufer hududga aylangani sabab bo‘lgan.

Xalqaro mavqeyini mustahkamlash maqsadida Siam Birinchi jahon urushiga qo‘shildi va Antanta tomonida qatnashdi. Urushdan keyin uning ekspeditsiya korpusi Germaniya hududining bir qismini egallashda ishtirok etdi.

Asosan tinch inqilob natijasida 1932-yilda Tailand konstitutsiyaviy monarxiyaga aylandi. Ilgari Siam deb atalgan mamlakatga hozirgi nom ilk bor 1939-yilda, ikkinchi bor va uzil-kesil 1949-yilda berilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin, 1945-yil sentabrda Tailand Siam deb qayta nomlandi, 1949-yil iyulda esa yana Tailand nomini oldi. Urush davomida Tailand Yaponiyani qo‘llab-quvvatladi, urush tugaganidan keyin esa AQSHning ittifoqchisiga aylandi. O‘sha davrdagi tailand madaniyatining eng taniqli namoyandalaridan biri shahzoda Damrong Ratchanubab edi. U mamlakatning zamonaviy ta’lim va viloyatlarni boshqarish tizimlariga asos solgan. Shuningdek, tarixchi hamda o‘z davrida Tailandning eng nufuzli ziyolilaridan biri bo‘lgan.

Xususan, ishchi kuchi narxining 1970-yillarda Yaponiya, Singapur, Tayvan va Janubiy Koreya kabi mamlakatlarda oshishi natijasida transmilliy korporatsiyalarni ishlab chiqarishni ishchi kuchi arzonligicha qolgan mamlakatlarga, jumladan Tailandga ko‘chirishga undadi. Xorijiy (avvalo Yaponiya) investitsiyalar oqimi boshlandi. 1970–80-yillarda YAIM (yiliga qariyb 10 %) va eksport hajmi (yiliga 14 %) tez o‘sdi. Ammo bundan Tailand davlati kam foyda ko‘rdi; qulay investitsiya muhiti yaratish uchun infratuzilmaga xarajatlar ortdi va ular qisman qoplandi, xolos. Natijada to‘lov balansidagi taqchillik va tashqi qarz.

1990-yillarning o‘rtalariga kelib Tailand markaziy banki o‘zining valyuta zaxiralarini tugatdi va tailand batining qadrsizlanishi boshlandi. Tailand iqtisodiyotidagi inqiroz Osiyo moliyaviy inqirozining 1997-yildagi asosiy sababiga aylandi. Tailand Xalqaro valyuta jamg‘armasi va boshqa tashkilotlardan jami 17,2 mlrd AQSH dollari miqdorida kredit ko‘rinishida moliyaviy yordam oldi. Yordam davlat budjeti xarajatlarini keskin qisqartirish sharti bilan berildi. Mamlakat real YAIMning inqirozgacha bo‘lgan darajasiga faqat 10 yildan keyin erishdi.

26-dekabr 2004-yilda Tailandning janubi-g‘arbiy sohiliga yopirilgan sunami oqibatida 5400 kishi halok bo‘ldi, ularning yarmi sayyohlar edi; yana qariyb 3 ming kishi bedarak yo‘qoldi.

2006-yilda Tailanddagi davlat to‘ntarishi

19-sentabr 2006-yilda Tailandda harbiy to‘ntarish yuz bergani haqida xabarlar tarqaldi. Bosh vazir Thaksin Chinavat, BMT Bosh Assambleyasi sessiyasida Nyu-Yorkda bo‘lib turgan paytda mamlakatda favqulodda holat e’lon qildi va harbiylarni noqonuniy harakatlarni to‘xtatishga chaqirdi. Hukumatning asosiy binolarini egallab olgan to‘ntarish ishtirokchilari qirolga sadoqatlarini e’lon qildilar.

2008-yil yanvarda harbiylar hokimiyatni bosh vazir Samak Sundaravey boshchiligidagi yangi hukumatga topshirdi. 2008-yil avgust oxiri — sentabr boshida Tailand poytaxtida Sundaravey hukumatining tarafdorlari va muxoliflari o‘rtasida namoyishlar hamda to‘qnashuvlar bo‘lib o‘tdi. 2008-yil sentabr boshida sud qarori bilan Samak Sundaravey lavozimidan chetlatilgach va u qayta saylanishdan bosh tortgach, qirol Somchay Vongsavatni bosh vazir etib tasdiqladi.

2014-yilda Tailanddagi harbiy to‘ntarish

20-may 2014-yilda harbiy holat joriy etildi. 22-may 2014-yilda tartibsizliklarning oldini olish uchun harbiylar butun mamlakat bo‘ylab soat 22:00 dan 05:00 gacha komendantlik soatini joriy etdi. Kurort hududlarida u ikki haftadan keyin, Bangkokda esa biroz keyinroq bekor qilindi. Tailand armiyasi qo‘mondoni general Prayut Chan-Ocha televideniye orqali xalqqa murojaat qilib, mamlakatda harbiy to‘ntarish bo‘lganini e’lon qildi. Konstitutsiyaning amal qilishi ham to‘xtatildi.

Janubiy Tailanddagi mojaro

1948-yildan beri Tailandda janubiy Pattani, Yala va Narathivat viloyatlarida qurolli mojaro davom etmoqda. Bu yerda ko‘plab etnik malaylar — musulmonlar yashaydi. Mojaro 2000-yillar boshida yana keskinlashdi va Tailanddan kengroq muxtoriyat yoki mustaqillik talab qilayotgan separatistik guruhlar faoliyati bilan bog‘liq. BRN (Barisan Revolusi Nasional[inglizcha]) kabi asosiy isyonchi tashkilotlar partizanlar urushini olib bormoqda.

2020-yilgi norozilik namoyishlari

2020-yilda Tailandda hukumatga qarshi norozilik namoyishlari boshlandi. Ularda mamlakat tarixida ilk bor monarxiyani isloh qilish masalasi parlamentda muhokama etish darajasigacha ko‘tarildi.

Davlat tuzumi

Boshqaruv shakli mamlakatda — konstitutsiyaviy monarxiya.

Davlat boshlig‘i — Chakri sulolasidan bo‘lgan qirol. Tailand qirollari Rama VII davridan keyin mutlaq hokimiyatdan mahrum bo‘lgan, ammo ular oliy bosh qo‘mondon, milliy birlik ramzi va buddizm himoyachisi bo‘lib qolgan. 2016-yilda vafot etgan avvalgi qirol Rama IX xalqning cheksiz hurmatiga sazovor bo‘lgan; bu hurmat ba’zan siyosiy inqirozlar davrida ham qo‘llanilgan. Uning vafotidan so‘ng o‘g‘li Maha Vajiralongkorn Mahidol Rama X nomi bilan qirol bo‘ldi.

Tailand parlamenti binosi

Tailand parlamenti — 2014-yilgacha 150 o‘rinli Senat va 480 o‘rinli Vakillar palatasidan iborat ikki palatali Milliy assambleya edi. 2014-yil mayda uning o‘rnini harbiy rejim tayinlagan 220 a’zodan iborat Milliy qonunchilik assambleyasi egalladi; 2016-yilda a’zolar soni 250 taga oshirildi. 2017-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, ikki palatali parlamentni tiklash ko‘zda tutilgan: 250 o‘rinli Senat harbiylar tomonidan tayinlanishi, 500 o‘rinli Vakillar palatasi esa umumxalq saylovida 4 yil muddatga saylanishi kerak edi (saylovlar 2019-yil fevralga rejalashtirilgan edi).

Bosh vazir — Anuthin Chanvirakun (5-sentabr 2025-yildan).

Tailand quyidagi tashkilotning faol a’zosi — Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasining.

Ma’lumot manbasi — Economist Intelligence Unit; ushbu tashkilot 2018-yilda mamlakatni demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim toifasiga kiritgan.

Ma’muriy bo‘linishi

Mamlakat viloyatlari

Geografiya, iqlim, tabiiy resurslar zaxirasi, relyef shakllarining xilma-xilligi va aholining etnik tarkibiga ko‘ra, Tailand beshta asosiy mintaqaga bo‘linadi: Markaziy, Sharqiy, Shimoliy, Shimoli-sharqiy va Janubiy Tailand.

Tailand 77 ta viloyat (changvat)ga bo‘linadi. 2013-yilda munitsipal tuzilma — mamlakat poytaxti Bangkok mustaqil 77-viloyat maqomini oldi.

Tashqi siyosati

Rossiya–Tailand munosabatlari

Qirol Chulalongkorn 1897-yilda Rossiyada Nikolay II bilan, Aleksandr saroyi

XIX asr oxirida Tailand (o‘sha paytda Siam) Rossiya imperiyasini ehtimoliy ittifoqchi sifatida ko‘rgan. U Yevropadagi mustamlakachi davlatlardan mustaqilligini himoya qilish va siyosiy suverenitetini saqlab qolishda Rossiya yordamiga umid qilgan. Ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar asta-sekin mustahkamlangan. 1882-yilda kontr-admiral A. B. Aslanbegov qo‘mondonligidagi Rossiya eskadrasi Chakri sulolasi hokimiyatga kelganining yuz yilligi munosabati bilan Siamga tashrif buyurgan. 1888-yilda rus bastakori P. A. Shchurovskiy Siam madhiyasining musiqasini yaratdi; u 1932-yildan boshlab qirollik oilasining shaxsiy madhiyasiga aylandi. 1891-yilda Rossiya taxtining vorisi Nikolay Bangkokka tashrif buyurdi. Shu yili Siam shahzodasi Damrong Qrimga kelib, Rossiya imperatori Aleksandr III qabulida bo‘ldi. 1896-yilda shahzoda Chira imperator Nikolay II ning toj kiyish marosimida mehmon sifatida qatnashdi.

Rossiya pochta markasi 1997-yilda Rossiya va Tailand o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar o‘rnatilganining 100 yilligiga bag‘ishlab chiqarilgan; Katta saroy (Petergof) va «Katta kaskad» favvorasi (chapda), shuningdek Vat Benchamabophit (o‘ngda)

Rossiya va Siam o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar rasmiy ravishda qirol Chulalongkorn ((Rama V)ning 2–10-iyul 1897-yilda Rossiyaga tashrifi vaqtida o‘rnatilgan. 4-dekabr 1897-yilda Aleksandr Olarovskiy Siamdagi Rossiya imperiyasining ishonchli vakili va bosh konsuli etib tayinlandi. Rossiyaning Siamdagi bosh konsulligi Bangkokda ochildi, keyinchalik u diplomatik missiyaga aylantirildi va 1917-yilgacha faoliyat yuritdi. 23-iyun 1899-yilda Bangkokda yurisdiksiya, savdo va dengiz qatnoviga oid deklaratsiya imzolandi. Rossiya–Siam munosabatlarining do‘stona xarakteri va madaniy aloqalarning kengayishi tufayli Siam qirollik gvardiyasi 1970-yillargacha Rossiya leyb-gusarlari formasini kiygan; uning ayrim unsurlari bugungi kungacha saqlanib qolgan.

XIX asr oxiri — XX asr boshida Siam qirollik oilasi a’zolari va amaldorlaridan bir qanchasi Rossiyaga tashrif buyurdi. Ko‘plab yosh zodagonlar Moskva va Sankt-Peterburgda tahsil oldi. Qirol Chulalongkorn (Rama V)ning o‘g‘li shahzoda Chakrabon bir necha yil Rossiyada yashab, Pajlar korpusida va Quruqlik qo‘shinlari akademiyasida o‘qidi, Rossiya armiyasida xizmat qildi. 1906-yilda u Yekaterina Desnitskayaga uylandi, ularning bir o‘g‘li tug‘ildi.

1917-yildan keyin ikki tomonlama munosabatlarda qisqa tanaffus yuz berdi. SSSR va Tailand o‘rtasida diplomatik munosabatlar 12-mart 1941-yilda o‘rnatildi. 1947-yilda diplomatik vakolatxonalar almashinuvi to‘g‘risida bitim imzolandi va bir yil o‘tib Tailand poytaxtida elchixona ish boshladi. Sovuq urush davrida va 70-yillar oxirigacha ikki tomonlama munosabatlar betaraflik ruhida kechdi.

Munosabatlarning yangi bosqichi Tailand bosh vaziri Kriangsak Chamananing 1979-yilda SSSRga rasmiy tashrifidan boshlandi. Ushbu tashrif davomida Sovet–Tailand do‘stlik jamiyati tashkil etildi. 80-yillar o‘rtalaridan boshlab jahon siyosatidagi ijobiy o‘zgarishlar tufayli ikki tomonlama munosabatlar yana asta-sekin mustahkamlana boshladi. 1987-yilda ikki mamlakat tashqi ishlar vazirlarining ilk o‘zaro tashriflari bo‘lib o‘tdi. 1988-yil mayda Tailand bosh vaziri general Prem Tinsulanon Moskvaga rasmiy tashrif buyurdi. 1990-yil fevralda SSSR Vazirlar Kengashi raisi N. I. Rij­kov rasmiy tashrif bilan Bangkokka keldi.

28-dekabr 1991-yilda Tailand hukumati Rossiya Federatsiyasini suveren davlat sifatida tan oldi va o‘zaro manfaatli ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirish niyatini tasdiqladi.

Tomonlar bir qator konstruktiv kelishuvlarga erishdi, xususan, sobiq SSSRning Tailand oldidagi 36,5 mln dollarlik qarzini tartibga solish masalasida.

Prezident Putin va sobiq bosh vazir Thaksin Chinavat 2003-yilgi OTIH (APEC) sammiti boshlanishidan oldin

13-dekabr 2005-yil Rossiya va Tailand turistlar uchun vizasiz safarlar to‘g‘risidagi bitimni imzoladi. Unga ko‘ra, rossiyaliklar Tailandda, tailandliklar Rossiyada 30 kungacha vizasiz bo‘lishi mumkin edi. Bitim 23-mart 2007-yildan kuchga kirdi.

2024-yil mayda Tailand hukumati BRIKSga a’zo bo‘lish uchun ariza berishni ma’qulladi va bu niyatini 2024-yil oktabrda o‘tkaziladigan sammit munosabati bilan Moskvaga rasman bildirdi.

Kambodja bilan munosabatlar

Kambodja va Tailand chegarasining ayrim qismlari, jumladan dengiz chegarasi hamon aniq belgilanmagan.

5-noyabr 2009-yilda Tailand o‘z elchisini Kambodjadan chaqirib oldi. Bunga Kambodja hukumati Tailandning sobiq yetakchisi Thaksin Chinavatni iqtisodiy maslahatchi etib tayinlaganiga norozilik sabab bo‘ldi; natijada ikki davlat o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar yomonlashdi.

24-iyul 2025-yilga o‘tar kechasi Tailand hududidagi, Kambodja da’vo qilayotgan chegaraga yaqin qadimiy Ta Moan Thom ibodatxonasi yaqinida yana to‘qnashuvlar yuz berdi. Tailand rasmiylarining ma’lumotlariga ko‘ra, jangovar harakatlarda mamlakatning 12 fuqarosi, jumladan 11 nafar tinch aholi vakili (ular orasida bir o‘smir va sakkiz yoshli bola bor) va bir harbiy xizmatchi halok bo‘lgan. Tailand ma’lumotlari e’lon qilingan paytda Kambodja rasmiylari o‘z tomonidagi talafotlar haqida ma’lumot bermagan edi. Tailand Mudofaa vazirligi matbuot kotibi Surasant Kongsirining bayonotiga ko‘ra, Tailand–Kambodja chegarasi bo‘ylab kamida olti tumanda jangovar to‘qnashuvlar davom etgan. Mojaroning kuchayishi sababli Tailand hukumati Surin, Buriram, Sisaket va Ubon Ratchathani nomli to‘rtta chegara viloyati aholisini evakuatsiya qilishga qaror qildi. Ikkala tomon vaziyat keskinlashganida bir-birini aybladi. Tailand armiyasiga ko‘ra, Ta Moan Thom ibodatxonasi yaqinida birinchi bo‘lib Kambodja qurolli kuchlari o‘t ochgan, Kambodja Mudofaa vazirligi esa o‘z harbiylari faqat mudofaa maqsadida harakat qilganini va Tailand tomonining o‘qqa tutishiga javob qaytarganini ta’kidladi.

Qurolli kuchlar

Tailand Qirolligi qurolli kuchlari uch tarkibiy qismdan iborat: Qirollik quruqlik qo‘shinlari, Qirollik harbiy-dengiz kuchlari va Qirollik harbiy-havo kuchlari. Mamlakatda erkaklar uchun ikki yillik majburiy harbiy xizmat mavjud. 2017-yilda mudofaa xarajatlari YAIMning 1,5 % ini tashkil etgan. Qurolli kuchlarda 306 ming kishi xizmat qiladi, yana 245 ming kishi zaxirada turadi.[ishonchli bo‘lmagan manba].

Iqtisodiyoti

Manzara — Bangkok. Poytaxt mamlakatning eng yirik shahri va moliyaviy-iqtisodiy markazi hamdir.
Zavod ishchilari

Afzalliklari: mamlakat barqaror bozor iqtisodiyotiga muvaffaqiyatli o‘tgan. Inflyatsiya (0,7 %, 2017-yil holatiga ko‘ra). Iqtisodiy o‘sish sur’atlari nisbatan yuqori, davlat qarzi past. Ishchi kuchi Osiyo va Yevropaning rivojlangan mamlakatlariga qaraganda hanuz nisbatan arzon va yaxshi ta’lim olgan. 2019-yil holatiga ko‘ra, ishsizlikning keskin kamayishi va ishchi kuchi tanqisligining kuchayishi sharoitida ish haqi o‘sishini iqtisodiy o‘sishning sekinlashuvi ham to‘xtata olmayapti.

Zaif tomonlari: korrupsiya darajasi yuqori. Bozor islohotlari sekin amalga oshmoqda. Infratuzilma va ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga investitsiyalar kam. Eng katta muammo — tug‘ilish darajasining pastligi va aholining boyroq mamlakatlarga ko‘p emigratsiya qilishi sababli mehnatga layoqatli aholi tanqisligi yil sayin ortib borishi hamda pensionerlar sonining ko‘payishidir.

Tailand iqtisodiyoti, Xalqaro valyuta jamg‘armasi 2023-yil holatiga ko‘ra, dunyoda 23-o‘rinni egallaydi. Bu YAIM (XQP bo‘yicha) (1,58 trln AQSH dollari) ko‘rsatkichidir; nominal YAIM bo‘yicha esa dunyoda 30-o‘rin (512 mlrd AQSH dollari). Jahon banki Aholi jon boshiga YAIM (nominal) mamlakatda 104 dollardan (1960-yil) 6909 dollargacha (2022-yil) oshgan. Xalqaro valyuta jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, aholi jon boshiga YAIM (XQP bo‘yicha) mamlakatda 1576 dollardan (1980-yil) 21 154 dollargacha (2022-yil) oshgan.

Tailand iqtisodiyoti eksportga juda bog‘liq: uning ulushi mamlakat YAIMining yarmidan ko‘prog‘ini tashkil etadi. Asosiy eksport tovarlari mashinalar, uskunalar va elektronika bo‘lib, 2017-yilda ushbu tovarlar guruhining umumiy qiymati 84,8 mlrd dollar yoki 39,5 % bo‘lgan. Keyingi o‘rinlarda kauchuk va plastmassa buyumlari — 26,1 mlrd dollar (12,1 %), shuningdek kimyoviy mahsulotlar, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, jumladan oziq-ovqat va yengil sanoat mahsulotlari turadi. 2017-yilda umumiy eksport hajmi 215 mlrd dollarni tashkil qilgan.

2012-yilda Tailand dunyodagi eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchilar orasida 9-o‘rinni egallagan. Bu yerda asosan Yaponiya va Koreya kompaniyalari ishlab chiqarish quvvatlarini joylashtiradi.

1-yanvar 2020-yildan eng kam ish haqi miqdori hududga qarab kuniga 313–336 bat (ya’ni $10.44 dan $11.21 gacha) bo‘lgan.

Qishloq xo‘jaligi

Sholi o‘rimi

Tailand guruch yetishtirish va uni jahon bozoriga chiqarish bo‘yicha eng yirik davlatlardan biri; uning asosiy eksport mahsuloti — guruch: mamlakat har yili jahon bozoriga turli navdagi 9 million tonnagacha guruch chiqaradi. Ular qatorida tabiiy nozik xushbo‘yligi uchun shunday nomlangan «yasmin» guruchi ham bor. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining Tailand YAIMidagi ulushi taxminan 10 %. Guruchdan tashqari, maniok, makkajo‘xori, batat, ananas, kokos (asosan janubiy mintaqada), shakarqamish, banan, soya, palma yog‘i ham ishlab chiqariladi. Mamlakat durian[ishonchli bo‘lmagan manba] eksportidan katta daromad oladi. Durian yetishtirishni ilk bor aynan shu yerda o‘rganishgan. Tailand dengiz mahsulotlari, avvalo krevetkalar.

Qishloq xo‘jaligida aholining taxminan yarmi band bo‘lib, Tailand hududining 40 % dan ortig‘i ekin maydonlari sifatida ishlatiladi. Bu maydonlarning yarmidan ko‘pi sholizorlardir. Mamlakat uzoq vaqt sholi yetishtirish bo‘yicha jahonda yetakchilik qilgan va faqat yaqindagina birinchi o‘rinni Hindiston hamda Vyetnamga boy bergan.

Transport

Aeroport — Suvarnabhumi

Tailandda 19 ta ro‘yxatdan o‘tgan aviakompaniya faoliyat yuritadi. Ularning umumiy aviaparki 276 ta samolyotdan iborat bo‘lib, 2015-yilda 54 mln dan ortiq yo‘lovchi tashigan. Mamlakatda 101 ta aeroport bor, ulardan 63 tasining uchish-qo‘nish yo‘lagi qattiq qoplamali; 8 tasida uchish-qo‘nish yo‘lagi uzunligi 3 km dan ortiq.

Tailand temiryo‘llarining umumiy uzunligi 4127 km; deyarli barchasi tor izli (1000 mm), standart izli (1435 mm) yo‘llar esa bor-yo‘g‘i 84 km. Temiryo‘l polotnosining uchastkalardagi holati yaxshi bo‘lib, soatiga 100 km tezlikda harakatlanish uchun yetarli. Yo‘lovchilarga uch toifadagi vagonli poyezdlar xizmat ko‘rsatadi: 1-toifa — konditsionerli, 2-toifa — konditsionersiz, 3-toifa — o‘rindiqli va tailandliklar uchun bepul qatnovli. Yuk poyezdlari asosan konteynerlar tashiydi. Avtomobil yo‘llari tarmog‘i 180 ming km bo‘lib, shundan 450 km tezkor magistrallardir (2006-yil ma’lumotiga ko‘ra).

Daryolardagi kema qatnoviga yaroqli qismlarning umumiy uzunligi qariyb 4 ming km. Mamlakatda 781 ta kema bo‘lib, ularning sig‘imi 1000 yalpi registr tonnadan dan ortiq. Ularning 240 tasi tanker, 25 tasi quruq yuk tashuvchi, 23 tasi konteyner kemasi va 94 tasi boshqa turdagi yuk kemalaridir. Konteyner terminallariga ega eng yirik portlar: Laem Chabang[inglizcha] (7,2 mln TEU) va Bangkok (1,5 mln TEU). Shuningdek, Map Ta Phutda suyultirilgan gazni qabul qilish terminali mavjud.

Turizm

Turizm Tailand iqtisodiyotiga katta daromad keltiradi va mamlakat YAIMining qariyb 16—18 % ini tashkil etadi. Bunda ichki turizmning ham ulushi sezilarli.

2018-yilda Tailandga 38 milliondan ortiq xorijlik tashrif buyurgan. Eng mashhur sayyohlik manzillari — Bangkok, Chiangmay, Pattayya, Phuket, Samui va Krabi.

Energetika

2015-yilda elektr energiyasi ishlab chiqarish 167,9 mlrd kVt-soatni (dunyoda 24-o‘rin), iste’mol esa 168,3 mlrd kVt-soatni (23-o‘rin) tashkil etdi. Elektr energiyasi importi eksportdan ortiq — mos ravishda 14,41 mlrd va 2,267 mlrd kVt-soat. Tailand elektr stansiyalarining umumiy nominal quvvati 40,97 mln kVt (dunyoda 24-o‘rin) bo‘lib, uning 76,7 % i issiqlik elektr stansiyalariga (asosan tabiiy gazga), 8,9 % i gidroelektr stansiyalariga va 14,2 % i muqobil qayta tiklanuvchi energiya manbalariga to‘g‘ri keladi.

Tailand neftga bo‘lgan ehtiyojining bir qismini o‘z qazib olish hajmi hisobiga qoplaydi; 2016-yilda bu kuniga 257,5 ming barrelni (dunyoda 33-o‘rin) tashkil etgan. Biroq neft importi eksportdan ancha yuqori: kuniga 830,5 ming barrelga nisbatan 12,2 ming barrel (2014-yil ma’lumotlari). 2017-yilda tasdiqlangan neft zaxiralari bo‘yicha Tailand dunyoda 52-o‘rinni (396,4 mln barrel), tabiiy gaz bo‘yicha 43-o‘rinni (206,8 mlrd m³) egallagan. Yiliga iste’mol qilinadigan 53 mlrd m³ gazning 40 mlrd m³ i Siam qo‘ltig‘i tubidagi Platong dengiz konida qazib olinadi. Qolgan qismi Qatardan, suyultirilgan tabiiy gazni Map Ta Phut LNG terminaliga yetkazib berish orqali import qilinadi.

Telekommunikatsiyalar

Statsionar telefon aloqasi uncha rivojlanmagan: 2017-yilda mamlakatda 2,91 mln abonent, ya’ni 4 ta telefon liniyasi har 100 kishiga to‘g‘ri kelgan (dunyoda 49-o‘rin). Xizmatlarni ham davlat telefon kompaniyasi, ham xususiy operatorlar ko‘rsatadi. Mobil aloqa abonentlari soni bo‘yicha Tailand dunyoda 11-o‘rinda — 121,53 mln; bu aholi sonidan 1,78 baravar ko‘p. Tailand asosiy suvosti kabel tizimlariga ulangan va Intelsatning Hind hamda Tinch okeanlaridagi ikki yo‘ldoshi bilan aloqa uchun yer usti stansiyalariga ega. Mamlakatda 32 mln dan ortiq kishi internetdan foydalanish imkoniyatiga ega (2016-yil, dunyoda 21-o‘rin); ularning 8 mln dan ortig‘i keng polosali internetga ulangan (dunyoda 18-o‘rin).

Tashqi savdo

2018-yil holatiga ko‘ra, eksport hajmi 262 mlrd AQSH dollari, import 227 mlrd dollar, tashqi savdoning ijobiy saldosi esa 35 mlrd dollar bo‘lgan.

Asosiy eksport mahsulotlari: mashinalar, uskunalar va elektronika (32 %), jumladan ofis texnikasi hamda integral sxemalar; transport vositalari (12,8 %), jumladan avtomobillar; plastmassa va rezina buyumlari (11,7 %), oziq-ovqat hamda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (jumladan guruch, shakar va dengiz mahsulotlari).

2018-yildagi asosiy xaridorlar: Xitoy (31 mlrd dollar), AQSH (29,3 mlrd dollar), Yaponiya (24,9 mlrd dollar), Vyetnam (13 mlrd dollar) va Gonkong (12,5 mlrd dollar).

Asosiy import mahsulotlari: mashinalar, uskunalar va elektronika (29 %), jumladan integral sxemalar, uzellar va agregatlar, tele-radioeshittirish hamda aloqa uskunalari; yoqilg‘i (17,6 %), jumladan xom neft, tabiiy gaz va neft mahsulotlari; metallurgiya mahsulotlari va xomashyosi (11,9 %), shuningdek turli tayyor mahsulotlar va yarimtayyor buyumlar, oltin hamda qishloq xo‘jaligi xomashyosi.

2018-yildagi asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy (45,6 mlrd dollar), Yaponiya (31,6 mlrd dollar), Malayziya (13,9 mlrd dollar), AQSH (12,8 mlrd dollar) va Singapur (9,86 mlrd dollar).

Aholisi

Tailand aholisi asosan etnik tailandliklar va laosliklardan (~80 %) iborat. Bundan tashqari, mamlakatda katta etnik xitoyliklar (~10 %) jamoasi mavjud. Tailandning sobiq bosh vaziri Thaksin Chinavat ham shu jamoaga mansub. Boshqa etnik guruhlar orasida malaylar, hmonglar, khmerlar, shuningdek vyetnamliklar; ular Tailandning sharqiy hududlariga hatto Vyetnam urushi davridayoq joylashgan.

Tailandda shahar aholisi ulushi 45,7 % ni tashkil etadi.

Tillar

Bitiktosh — Ramkhamhaeng (Silajaruek Pokhun Ramkhamhaeng), Bangkok milliy muzeyi

Tailandning rasmiy tili — tailand tili (ภาษาไทย /pʰa: sa: tʰɑj/, phasa-thai). U tay tillari guruhiga mansub tay-kaday tillari oilasiga kiradi va tailand yozuvi yordamida yoziladi. U laos tiliga yaqin bo‘lib, jamiyatning turli tabaqalari so‘zlashadigan bir nechta variantga ega.

Yosh va jins piramidasi — Tailand aholisi, 2025-yil
Sabai kiygan tailand ayollari, Jim Tompson uy-muzeyi

Din va e’tiqodlar

Haykal — Budda — Nan viloyatida

Qirolga sig‘inish bilan bog‘liq nominal (nisbatan mo‘tadil) marosimlardan tashqari, tailandliklar buddaviy ta’limotga e’tiqod qiladi. XIII asrda Tailandda buddizmning theravada — «oqsoqollar ta’limoti» degan ma’noni anglatadi. Bu yo‘nalish haqida ma’lumot beruvchi asosiy manba — «Pali kanoni».

2015-yil ma’lumotlariga ko‘ra, Tailand aholisining 93,46 % i buddizmga, 5,37 % i esa islomga e’tiqod qiladi (asosan janubda yashaydigan malaylar); xristianlar mamlakat aholisining qariyb 1 % ini tashkil etadi.

Meditatsiya qilayotgan buddaviylik novisi

Buddizm va boshqa diniy e’tiqodlar tailand san’atida hamda monastirlar hayotida aks etgan. Tarixan Siamda ikki madaniyat mavjud bo‘lgan: buddaviy qadriyatlarga asoslangan va hinduizm ta’sirini o‘zlashtirgan saroy madaniyati, shuningdek xalq qo‘shiqlari va raqslari bilan ajralib turadigan dehqon qishloqlari madaniyati. Raqslardan eng mashhuri — ramvong; bu madaniyatda ruhlarga ishonish, ertaklar, qishloq xo‘jaligi hamda inson umriga oid marosimlar muhim o‘rin tutadi.[manba 36 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Xalq madaniyatiga hunarmandchilik ham kiradi: ro‘zg‘or buyumlari yasash, yog‘ochga ishlov berish, uy sharoitida ipak to‘qish, tok novdasi, rattan va shunga o‘xshash materiallardan buyumlar to‘qish. Saroy madaniyatiga an’anaviy tailand musiqa orkestri hamrohligida ijro etiladigan khon klassik tailand teatri kiradi. Unda «phi phat» orkestri, qo‘shiq va roviylarning ifodali o‘qishi ishtirok etadi. Buddaviy monastirlar me’morchiligi, ibodatxonalardagi devoriy freskalar va Budda haykallari ham shu madaniyatga mansub.[manba 36 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Tailandning an’anaviy haykaltaroshligida, avvalo, Budda tasvirlari yetakchi o‘rin tutadi. Ular jahondagi buddaviy san’atning eng muhim asarlari qatoriga kiradi. Budda aniq ma’no anglatuvchi muayyan kanonik holatlarda tasvirlanadi; haykallarning ko‘plab uslublari mavjud. Bularning barchasini Bangkok milliy muzeyida ko‘rish mumkin. Bangkokning g‘arbida, Nakhonpathom shaharchasi yaqinida dunyodagi eng katta stupa — balandligi 127 metr bo‘lgan Phra Pathom Chedi joylashgan. Chiangmaydan 16 km shimoli-g‘arbda esa tog‘ cho‘qqisida joylashgan buddaviylik ziyoratgohlaridan biri — Vat Phrathat Doy Suthep ibodatxonasi.

Tailandda 32 700 dan ortiq buddaviylik ibodatxonasi mavjud bo‘lib, ularda qariyb 370 ming rohib va yangi rohiblar yashaydi. Bu taxminan 1 nafar rohibga 170 fuqaro to‘g‘ri kelishini anglatadi.[manba 36 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Tailanddagi ahamiyati bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadigan din — islom bo‘lib, unga aholining qariyb 4,6 % i e’tiqod qiladi; bu e’tiqodchilar asosan janubda, Malayziya bilan chegaradosh viloyatlarda yashaydi.

Tailandda xristianlik ham mavjud. Tailand (Siam)da xristianlar haqidagi eng qadimgi ma’lumot taxminan 1505-yilda Janubi-Sharqiy Osiyoga tashrif buyurgan italiyalik sayohatchi Ludoviko di Vartemaning yo‘l qaydlarida uchraydi. Uning yozishicha, bu yerda dastlabki xristianlar armanlar bo‘lib, ular shu yerda doimiy yashagan va Hindiston bilan savdo qilgan. XVI—XVII asrlarda xristianlikni katolik missionerlar tarqatgan. Hozir mamlakatda katolik va protestant jamoalari, shuningdek o‘n bitta Rus pravoslav cherkovi jamoasi hamda bir monastiri faoliyat yuritadi. Turli baholarga ko‘ra, mamlakat aholisining 0,7 % dan 1,7 % gacha qismi xristianlikka e’tiqod qiladi. Ular asosan shimoldagi tog‘li hududlarda yashaydi. Xristianlarning katta qismi katoliklar, ammo protestant jamoalari ham mavjud — presviterianlar, baptistlar, adventistlar, lyuteranlar va Xudo assambleyalari e’tiqodchilari.

Madaniyat va jamiyat

Ustozga yuksak hurmat ifodasi

Ijtimoiy iyerarxiyaga hurmat tailandliklar madaniyatida muhim o‘rin tutadi. Bun Khun odati ota-ona, vasiylar va ustozlarga hurmatni ta’kidlaydi. Mamlakatda qirollik sulolasi va qirolga hurmat targ‘ib qilinadi. Tailandning avvalgi hukmdori Phumiphon Adulyadet (Rama IX) «osmon elchisi», «ota» va «boquvchi» deb atalgan. tailand pullariga hurmatsizlik qilish qo‘pollik sanaladi, chunki ularda Tailand qirolining tasviri bor.

Adabiyot

Tailand alifbosi 1283-yilda qirol Buyuk Ramkhamhaeng tomonidan yaratilgan. Tailand tilida yozilgan dastlabki asarlardan biri 1292-yilda yaratilgan Ramkhamhaeng katta bitiktoshidagi yozuvdir. Unda qirolning tarjimayi holi va qirollik yilnomasi bayon etilgan.

Adabiy asarlarni yozib saqlashning qadimiy usuli — Samut Thai — tailand adabiyotida

Tailand adabiyoti uzoq vaqt hind hinduizm madaniyati ta’sirida bo‘lgan. Tailand adabiyotining eng muhim asarlaridan biri — Ramayana hind eposining Ramakien deb nomlangan, Rama I va Rama II hukmronligi davrida yozilgan varianti hamda she’rlari Sunthon Phu. Tailandcha Ramayana asl nusxadan maymun-xudo Hanumanning muhimroq o‘rin egallashi va asar baxtli yakunlanishi bilan farq qiladi. Eposning eng qadimgi nusxalarining ko‘pi 1767-yilda birma qo‘shinlari Ayutthaya shahriga hujum qilganida yo‘qolgan.

Ayniqsa Rattanakosin davrida (1782—1932) tailand adabiyoti yuksalib, eng ravnaq topgan bosqichiga yetgan. Bu davrning katta she’riy va ijodiy quvvati yo‘qolgan yoki unutilgan milliy merosni qayta tiklashga sarflangan. Tirik shoirlar xotirasi asosida Ramakien va Khun Chang Khun Phaen asarlari tiklanib, yozib olingan. She’riyat tobora nafislashgan. Xorij klassiklarining asarlari, jumladan xitoycha «Uch podsholik» romani (Lo Guanchjun), «Suv bo‘yidagi qissa» romani (Shi Nayan) va boshqalar tailand tiliga tarjima qilingan.

Bugungi kunda Tailandning asosiy milliy shoiri Sunthon Phu hisoblanadi. U 30 ming misradan iborat «Phra Aphai Mani» (พระอภัยมณี, 1835-yil) dostonining muallifidir. Dostonda shahzoda Aphai Mani, uning ukasi Sisuvan va o‘g‘li Sisamutning sarguzashtlari tasvirlanadi. Tailand qirollari Rama V va Rama VI ham adabiy ijod bilan shug‘ullangan. Har yili 26-iyunda Tailandda Sunthon Phu kuni nishonlanadi. 1986-yilda Tailandda UNESCO ishtirokida shoir tavalludining 200 yilligi tantanali nishonlangan.

Tasviriy san’at

Ramakien tasviriy san’ati, Vat Phrakeu

Tailand tasviriy san’ati an’anaviy ravishda buddaviylikka oid bo‘lgan. Tailand san’ati va me’morchiligiga khmer hamda mon san’ati ta’sir ko‘rsatgan. Zamonaviy tailand san’ati an’anaviy milliy unsurlar bilan uyg‘unlashadi. Dastlab Tailand rassomlari Budda hayotiga oid syujetlar asosida devoriy rasmlar chizgan. Turli davrlardagi Budda tasvirlari o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Rassomlar uslubida etnik motivlar aks etgan. O‘rta asrlarda mamlakatda kitob miniatyurasi san’ati paydo bo‘lgan.

An’anaviy tailand rasmlari perspektivadan foydalanilmasdan chizilgan. Rasmdagi har bir unsur kattaligi uning ahamiyatini ko‘rsatgan. Kompozitsiyaning asosiy usuli suratda bir-biridan ajratilgan alohida hududlarni joylashtirishdan iborat. Perspektiva XIX asr o‘rtalarida G‘arb madaniyati ta’sirida paydo bo‘lgan. Khonglik rohib-rassom Khrua tailand rangtasvirida chiziqli perspektivadan birinchi bo‘lib foydalangan rassom hisoblanadi.

Tailand amaliy-bezak san’ati kulolchilik, suyak va yog‘och o‘ymakorligi, toshbaqa kosasi bilan ishlash hamda matoga rasm tushirishda yuksak mahorat darajasiga yetgan.

Me’morchilik

Tailand ibodatxonasi «Krueng Lamyong»

Tailandning ilk yirik davlati Sukhothay shakllanguniga qadar uning hududlari (XII asrdan boshlab esa butun mamlakat) mon va khmer davlatlari — Bapnom, Dvaravati, Chenla va Kambujadesha tarkibiga kirgan. Kambujadesha qulagach, Tailand davlatlari Sukhothay, Ayutiya va Bangkok Kambodja madaniyatining asosiy merosxo‘rlariga aylandi, chunki Kambodjaning o‘zida bu madaniyat rivojlanishi uchun sharoit qolmagan edi. Tailand me’morchiligi Kambodja me’morchiligidan kelib chiqqan.

Tailand badiiy madaniyatining butun taraqqiyoti buddizm bilan bog‘liq. Tailandcha buddizm hinduizmning ayrim motivlarini ham o‘zlashtirgan. Monumental me’morchilikning asosiy inshootlari stupa va ibodatxonadir. Tailand stupalari mon va khmer namunalaridan (prasang, prasat, chedi; «pra» old qo‘shimchasi «muqaddas» degani) kelib chiqqan. Ibodatxonalar taraqqiyotining asosi — vihan — g‘isht yoki tosh ustunlari va yog‘och tomi bo‘lgan bino.

Vat Benchamabophit — Bangkokda

Tailand me’morchiligining eng yorqin namunasi — Bangkokdagi ibodatxonalar majmuasi va Katta qirollik saroyidir. Ibodatxona hududidagi binolar shakli va vazifasiga ko‘ra farqlanadi: ular odatda ziyoratgohlar, diniy marosim zallari, kutubxonalar va maktablardir. Devorlarga hindu eposi («Ramakien»: qirol Rama 2 Ramayanani tailand tiliga tarjima qilgan) sahnalari va afsonaviy hayvonlar tasvirlari tushiriladi. Monastir hovlilarida ko‘pincha muqaddas Bodhi daraxti uchraydi. Shuningdek, bu yerda g‘ayritabiiy kuchga ega va monastirni qo‘riqlaydi deb hisoblanadigan afsonaviy mavjudotlarning ko‘plab haykallari bor.

Tailand ibodatxonalari me’morchiligi yillar davomida o‘zgargan bo‘lsa-da, barcha me’moriy uslublar bir xil tamoyillarga amal qiladi. Tailand ibodatxonasi, kamdan-kam istisnolardan tashqari, ikki qismdan iborat: Phuttha-vata va Sangha. Phuttha-vata (tailandcha พุทธาวาส) — Buddaga bag‘ishlangan joy. U bir nechta binoni o‘z ichiga oladi:

Mandapa, Vat Ratchanadda
  • Mandapa (tailandcha มณฑป) — kvadrat yoki xochsimon bino, tailand buddaviy ibodatxonasi yoki majmuasidagi muqaddas inshoot. Bu yerda relikviyalar va muqaddas bitiklar saqlanishi mumkin. Kattaroq me’moriy majmuaning bir qismi bo‘lgan khmer yoki hind mandapasidan farqli ravishda, tailand mandapasi alohida binodir;
  • Stupa (tailandcha เจดีย์) — qo‘ng‘iroqsimon minora shaklida quriladi, ko‘pincha oltin bilan qoplanadi; uning ichida relikviyalar saqlanadigan xona bo‘ladi;
  • Prang (tailandcha ปรางค์) — khmer minora-ibodatxonasining tailandcha ko‘rinishi bo‘lib, Sukhothay va Ayutthaya davrlari ibodatxonalarida barpo etilgan;
  • Ubosot (tailandcha อุโบสถ yoki tailandcha โบสถ์) — vatning eng muqaddas qismi. Sema deb ataladigan sakkizta tosh (ใบเสมา) muqaddas hudud chegarasini belgilaydi;
  • Vihara (tailandcha วิหาร) — tailand ibodatxonalarida Buddaning asosiy tasvirlari saqlanadigan joy. Bu rohiblar va oddiy dindorlar yig‘iladigan zaldir;
  • Ho trai (tailandcha หอไตร) — ibodatxona kutubxonasi yoki muqaddas bitiklar ombori. U thora ko‘rinishida — piramidasimon tomi ustunlarga tayangan kubsimon bino shaklida quriladi;
  • Sala (tailandcha ศาลา) — soyali ochiq ayvon, dam olish joyi;
  • Sala kan parian (tailandcha ศาลาการเปรียญ) — dindorlar va’z tinglaydigan yoki diniy ta’lim oladigan katta ochiq zal. Kunning ikkinchi yarmida ibodat qilishda foydalaniladi;
  • Ho rakhang (tailandcha หอระฆัง) — qo‘ng‘iroqxona. Rohiblarni uyg‘otish, ertalabki va kechki marosimlarni e’lon qilish uchun ishlatiladi;
  • Phra rabiang (tailandcha พระระเบียง) — muqaddas ichki hudud atrofiga yashash joyi sifatida quriladi.

Ibodatxona yoniga qo‘shimcha ravishda krematoriy yoki maktab ham quriladi.

Musiqa va raqslar

Zamonaviy tailand klassik raqsi khon, lakhon va fon turlariga bo‘linadi.

Khon niqob teatri

Khon niqob teatri va boshqa klassik siam raqslari Ayutthaya qirolligi davrida vujudga kelgan. Khon mamlakatdagi eng qadimiy teatr janri edi. Dastlab khon raqsi faqat qirol saroyida ijro etilgan. Teatr truppasi faqat erkaklardan tashkil topgan; ular ayol rollarini ham o‘ynagan. Khonning ayollar ijro etadigan turi — khon phu ying (tailandcha: โขน ผู้หญิง) ham bo‘lgan. Hozir khon teatrida ayollar ham ishlaydi.

Khon teatrining an’anaviy niqobi

Tomosha vaqtida aktyorlar matnni aytmaydi — uni sahna ortida o‘qib berishadi. Tomoshaga orkestr ijrosi va xonandalar qo‘shig‘i hamrohlik qiladi. Aktyorlarning barcha imo-ishoralari va harakatlari ramziy ma’noga ega. Sahnada Ramakiendan parchalar namoyish etiladi. Dastlab qirollik Khon teatri truppasi ochiq havoda, dekoratsiyasiz chiqish qilgan. XIX asr o‘rtalariga kelib sahna bezaklari paydo bo‘lib, tomoshalar saroyda o‘tkazila boshlangan.

Tailand musiqasi klassik va xalq musiqa an’analarini qamrab oladi. Tailand klassik musiqasi taxminan 800 yil avval shakllangan.

Tailandda an’anaviy musiqaning luk thung va molam uslublari, shuningdek ajdarlar raqsini ifodalovchi marosim musiqasi — Piphat mashhur.

Musiqa ijro etishda ching, sitra (Jakhe), Klong Thap (qadahsimon) va Klong Kaek (bochkasimon) barabanlari hamda yog‘och tayoqchalar ishlatiladi. Ko‘plab bastakorlar asarlarini nota bilan yozib qoldirgan. Masalan, Luang Pradit Phayroh (1881—1954) mahalliy shifrlangan nota yozuvi shakllaridan, Montri Tramot (1908—1995) esa standart G‘arb nota yozuvidan foydalangan.

Tailand musiqasidan tashqari, laos, lava, hmong, akha, khmer, lisu, karen va lahu kabi etnik ozchiliklar ham o‘z an’anaviy musiqa shakllarini saqlab kelmoqda.

Oshxona

Tailand oshxonasining asosini guruchli taomlar tashkil etadi. Guruch go‘sht, baliq, dengiz mahsulotlari va boshqalar bilan iste’mol qilinadi. Bu yerda oq, qora, qizil, xushbo‘y va yopishqoq kabi turli guruch navlari yetishtiriladi. Tailand taomlarining yana bir asosi — bug‘doy, guruch, tuxum yoki mosh unidan tayyorlanadigan ugra va boshqa turlardagi xamir mahsulotlaridir.

Mamlakatda tailand karrisi («kaeng») juda keng tarqalgan. Bu yerda karrining turli ko‘rinishlari tayyorlanadi: sariq karri (Kaeng kari), shimoliy Tailand karrisi (Kaeng khae), shirin yashil karri (Kaeng khiao wan), quyuq achchiq karri (Kaeng phet), nordon karri (Kaeng som), musulmoncha karri (Kaeng matsaman), karrili ugra sho‘rva (Khao soi), qaymoqsimon yumshoq karri (Phanaeng) va boshqalar.

Tailand oshxonasining eng mashhur taomlari: achchiq-nordon Tom Yam sho‘rvasi; achchiq papayya salati — Som tam; kokos suti va tovuq go‘shtli Tok Kha Kai sho‘rvasi (Tom Kha Kai); Poh Piah Sod kolbasali bulochkalari; Mi Krob sousli makaron; Yam Nua grilda pishirilgan go‘shti; guruch ugrasi — Pad tay va boshqalar.

Kino va ko‘ngilochar soha

Tailandda kino ishlab chiqarish XX asrning 30-yillarida boshlangan; undan avval filmlar vaqti-vaqti bilan suratga olingan.

XX asr oxiridan boshlab Tailand kinosining «yangi to‘lqini» rivojlandi. Tailandlik rejissyorlar Pen-Ek Ratanaruang (tailandcha เป็นเอก รัตนเรือง) va Apichatpong Virasetakul (tailandcha อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล) jahon miqyosida tanildi, ularning filmlari xalqaro kinofestivallarga nomzod etib ko‘rsatiladi. 2010-yilda «O‘zining oldingi hayotlarini eslaydigan Bunmi amaki» (tailandcha ลุงบุญมีระลึกชาติ filmining rejissyori Apichatpong Virasetakul «Oltin palma shoxi» mukofotini» Kann kinofestivalida qo‘lga kiritdi.

Tailandning mashhur kinoaktyorlari: Toni Jaa, Mit Chaybancha, Metani Sombat. Yakkakurashlar haqidagi quyidagi filmlar mashhur bo‘lgan: «Ong Bak», «Ajdaho sharafi», «Shokolad», «Ong Bak 2: Yengilmas», «Ong Bak 3». Mashhur qo‘rqinchli filmlar: «Fobiya», «Fobiya 2».. Mashhur dramatik filmlar: «Yomon daho». Mashhur lakornlar (Tailand teleseriallari — sovun operalari): «Hayot to‘lqinlari», «Mening qonuniy erim». Mashhur xonandalar va raqqoslar: Phumphuang Duangchan, Tata Yang,Bam-Bam, Lisa Manoban.

Folklor

Mae Nak

Tailand folklorining negizi etnik diniy e’tiqodlardan kelib chiqqan. Xalq e’tiqodlari uzoq vaqt avloddan avlodga og‘zaki yetkazilgan. Tailand folklorida ko‘plab ruhlar uchraydi: Mae Nak (แม่นาก), Pretlar (เปรต), Nang Tani (นางตานี). Tailand xalq ertaklari va rivoyatlaridan keksalar yosh avlodni tarbiyalash uchun foydalangan. Ko‘plab ertaklarda kattalar, ota-onalar va rahbarlarga hurmatni singdiradigan axloqiy saboqlar bor. Ruhlar olami haqidagi rivoyatlar bolalarni ehtiyotkor bo‘lishga, kechasi uyda qolishga, mahalliy urf-odat va marosimlarni hurmat qilishga o‘rgatadi. Ko‘pgina tailand xalq ertaklari buddaviy matnlarga asoslangan.

Xalq amaliy san’ati

O‘yma sham, sham festivali — Ubon Ratchathani

Tailand xalq amaliy san’ati buyumlari bilan mashhur. Ular mamlakatning har bir joyida uchraydi, eng yirik hunarmandchilik markazlari esa Bangkok va Chiangmaydir. Tailand Osiyodagi ipak va paxta matolari, mebel hamda o‘yma yog‘och buyumlarini eng ko‘p ishlab chiqaruvchi mamlakatlardan biridir. Bu yerda sopol buyumlar, lateks mahsulotlari, qutichalar, naqshli yelpig‘ichlar va soyabonlar, bronza va jez buyumlari, tailand qo‘g‘irchoqlari, shuningdek kumush va Osiyoga xos an’anaviy «sariq» oltindan qimmatbaho toshlar (yoqut, zumrad, sapfir) bilan ishlangan zargarlik buyumlari sotiladi.

Taqvim

Tailandliklar tailand quyosh taqvimi ( buddaviy taqvimining bir turi) bo‘yicha yashaydi. Ushbu taqvimda yil hisobi Batamom nirvanaga erishish — Buddaning miloddan avvalgi 543-yildagi voqeasidan boshlanadi (shunday qilib, 2026 milodiy yil Grigoriy taqvimi bo‘yicha 2569 buddaviy era yiliga to‘g‘ri keladi).

Sport

Tailand boksi yoki muay-tay (tailandcha มวยไทย) — Tailandning qadimiy muay boran jang san’atidan kelib chiqqan yakkakurash turi. «muay» atamasi sanskritcha mavya va tay so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, «erkinlar jangi» yoki «erkin olishuv» deb tarjima qilinadi.

Zamonaviy muay-tayda musht, oyoq panjalari, boldir, tirsak va tizzalar bilan zarba berish mumkin. Shu sababli muay-tay «sakkiz a’zo jangi» deb ataladi. Karate yoki ushu turlaridan muay-tayning farqi — unda rasmiy harakatlar majmualari (kata, taolu) mavjud emas. Ularning o‘rnini ikki-uch zarbadan iborat asosiy kombinatsiyalar, sparring hamda zarba yostiqchalari va qoplar bilan mashq qilish egallaydi.

Muay-tay o‘z vatanida XVI asrdayoq ommalashgan, ammo jahon miqyosida XX asrning ikkinchi yarmidagina tanilgan. Bunga tailandlik jangchilarning boshqa yakkakurash vakillari ustidan qozongan bir qator yorqin g‘alabalari sabab bo‘lgan. Hozir ham muay-tay Tailandda juda ommabop bo‘lib, hatto «Muay-tay milliy boks kuni» deb ataladigan bayram mavjud. Tailand tashqarisida ham ushbu sportning mashhurligi ortmoqda. Bunda aralash yakkakurashlarning rivojlanishi muhim rol o‘ynaydi, chunki ularda tik turgan holda jang qilishda muay-tay usullaridan keng foydalaniladi.

Sharhlar

  1. ↑ Нередко употребляется также написание «Тайла́нд», однако правильным является вариант «Таила́нд» (см., например, Большую советскую энциклопедию).

Bibliografiya

  • A. V. Kochetov Vritraning oltin boltasi: Tailand bo‘ylab sayohat / Taqrizchilar: P. A. Elyanov, tarix fanlari doktori E. O. Berzin. — Moskva: Misl, 1987. — 160, [32] bet — 100 000 nusxa (muqova)
  • K. Kinel, D. Mishukova Tailand. Ibodatxonalar va saroylar qirolligi. — Moskva: Veche, 2011. — (Tarixiy yo‘lko‘rsatkich).
  • V. Pogadayev Qirollik fillari mamlakati // Osiyo va Afrika bugun. — 2003. — № 9.
  • Arthit Boonyasophat. Ma’muriy ma’lumotlar (tailandcha) (PDF). Viloyat ma’muriyati departamenti (20-fevral 2019-yil). Murojaat sanasi: 6-iyun 2020-yil.

Havolalar