
Tundra ( fincha tunturi — «daraxtsiz yassi cho‘qqi» ma’nosini bildiradi; bu so‘z saam tilidan tӯndar) — tabiiy zonalarning bir turi bo‘lib, o‘rmon o‘simliklari tarqalishining shimoliy chegarasidan tashqarida joylashadi. U doimiy muzlagan tuproqli, dengiz yoki daryo suvlari bosmaydigan, kuchli botqoqlashgan hududlardan iborat.
Tundra tayga zonasidan shimolda joylashgan. Yer yuzasining xususiyatiga ko‘ra, tundralar botqoqli, torfli va toshloq turlarga bo‘linadi. Tundraning janubiy chegarasi Arktikaning boshlanishi deb qabul qilinadi. Shimolda tundra arktika cho‘llari zonasi bilan chegaralanadi. «Tundra» atamasi ba’zan Antarktidadagi shunga o‘xshash tabiiy zonalarga nisbatan ham ishlatiladi.
Tundraning asosiy belgisi — qattiq iqlim, havoning yuqori nisbiy namligi, kuchli shamollar va ko‘p yillik muzloq sharoitida botqoqlashgan pasttekisliklarning mavjudligidir.
Atamaning etimologiyasi
Tilshunos M. Fasmerning fikricha, bu nom fincha tunturi — «daraxtsiz baland tog‘» yoki koltta-saam tilidagi tundar, tuoddar — «tog‘», kildin-saam tilidagi tӯnдар — «daraxtsiz yassi cho‘qqi», shimoliy saam tilidagi duoddâr — «daraxtsiz keng tog‘» so‘zlaridan o‘zlashgan.
Uzoq vaqt davomida bu so‘z rus tilida faqat ayrim hududlarga xos so‘z bo‘lib kelgan. Karamzin shunday yozgan: «Sibirga xos tundra so‘zi rus tili lug‘atiga kiritilishi kerak. Chunki mox bilan qoplangan keng, past va daraxtsiz tekisliklarni ifodalashga boshqa so‘zimiz yo‘q. Shoir, geograf yoki sayohatchi Sibir va Shimoliy Muz okeani qirg‘oqlarini tasvirlaganda aynan shunday tekisliklar haqida so‘z yuritishi mumkin…».
Tundraning Sibir shevalaridagi nomi ham qayd etilgan: senduxa.
Tasnifi

Tundralar odatda uchta kichik zonaga bo‘linadi (bir xil kichik zonalarning landshaftlari geografik uzunlikka qarab sezilarli farq qilishi mumkin):
- Arktika tundrasi — asosan o‘tsimon, qiyoq-paxtaboshli bo‘lib, unda yostiqsimon shakldagi butachalar va moxlar nam botiqlarda o‘sadi. O‘simlik qoplami tutash emas, butalar yo‘q. Mikroskopik suvo‘tlar uchraydigan yalang‘och gil «medalyonlar» hamda muzloq tuproqning ko‘tarilishidan hosil bo‘lgan do‘ngliklar keng tarqalgan.
- O‘rta yoki tipik tundra — asosan moxli tundra. Ko‘llar atrofida qiyoq-paxtabosh o‘simliklari, ularga oz miqdorda turli o‘tlar va boshoqdoshlar aralashgan o‘simliklar tarqalgan. Yer bag‘irlab o‘suvchi qutb tollari va pakana qayinlar paydo bo‘ladi. Ularning ustini moxlar va lishayniklar qoplaydi.
- Janubiy tundra — butazorli tundra; uning o‘simliklari geografik uzunlikka qarab ayniqsa keskin farqlanadi. Maydoni ~ 325 ming km² (32,5 mln ga).
Tog‘ tundrasi


Tog‘larning balandligiga qarab, tog‘ tundralari doimiy muzliklar mintaqasidan tashqari har qanday iqlim mintaqasi tog‘larida balandlik zonasi sifatida shakllanishi mumkin. Toshloq va shag‘alli tuproqlarda, yuqori tog‘ siyrak o‘rmonlaridan boshlab, ular tekislik tundrasidagi kabi butazorlar mintaqasi bilan boshlanadi. Undan balandroqda yostiqsimon past bo‘yli butachalar va ayrim o‘tlar o‘sadigan mox-lishaynikli mintaqa joylashgan. Tog‘ tundrasining eng yuqori mintaqasida esa tosh uyumlari orasida toshga yopishib o‘suvchi lishayniklar, siyrak, past bo‘yli yostiqsimon butachalar va moxlar uchraydi.
Antarktika tundrasi
Antarktika tundrasi ham alohida ajratiladi; u Antarktika yarimorolining bir qismini va janubiy yarimsharning yuqori kengliklaridagi ayrim orollarni o‘z ichiga oladi (masalan, Janubiy Georgiya, Janubiy Sendvich orollari).
Iqlimi

Tundra juda qattiq subarktika iqlimi bilan ajralib turadi. Bu yerda faqat sovuqqa va kuchli shamollarga chidamli o‘simliklar hamda hayvonlar yashaydi. Tundrada yirik hayvonlar kam uchraydi.
Tundrada qish nihoyatda uzoq davom etadi: qish fasli 8—9 oyga cho‘zilishi mumkin. Tundraning katta qismi Qutb doirasidan shimolda joylashgani sababli, qishda bu yerda qutb tuni kuzatiladi. Qishning qanchalik qattiq kechishi iqlimning kontinentallik darajasiga bog‘liq. Qishda o‘rtacha harorat −10 dan −30 °C gacha bo‘ladi.
Odatda tundrada iqlimiy yoz bo‘lmaydi yoki u juda qisqa davom etadi: butun iliq davr 2—2,5 oydan oshmaydi. Tundrada eng iliq oyning (iyul yoki avgust — shimoliy yarimsharda) o‘rtacha harorati 5 dan 10 °C gacha bo‘ladi. Iliq kunlar kelishi bilan barcha o‘simliklar jonlanadi, qutb kuni (yoki oq tunlar — qutb kuni kuzatilmaydigan tundra hududlarida) boshlanadi.
Kuz va bahor juda qisqa davom etadi. May va sentabr (shimoliy yarimsharda) tundraning bahor va kuz oylaridir. Aynan mayda qor qoplami erib ketadi, sentabr oxirida esa odatda yana hosil bo‘ladi.
Yog‘inlar
Tundraga yog‘in kam tushadi (yiliga 200—300 mm); iqlim qanchalik kontinental bo‘lsa, yog‘in ham shunchalik kam bo‘ladi. Biroq tundrada bug‘lanish juda sust bo‘lgani uchun yog‘in miqdori doimo bug‘lanishdan ortiq bo‘ladi. Natijada tundra botqoqlashadi; namlanish koeffitsiyenti 1,5 ni tashkil etadi.
Tuproqlari
Tundra tuproqlariga yupqa qor qoplami (5—50 sm) xos bo‘lib, kuchli shamollar uni uchirib ketadi. Tuproqdagi doimiy muzloq uning unumdorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Tuproqlar tundra-gleyli va torfli bo‘lib, kislotali xususiyatga ega.
Tundraning maydoni ~ 11,56 mln km².
Hayvonot va o‘simlik dunyosi
Tundra o‘simliklarini asosan lishayniklar va moxlar tashkil etadi; bu yerda uchraydigan yopiq urug‘li o‘simliklar — past bo‘yli o‘tlar (ayniqsa boshoqdoshlar oilasidan), qiyoqlar, qutb ko‘knorilari va boshqalar, butalar va butachalar (masalan, driada, qayin va tolning ayrim pakana turlari, rezavorli butachalar — knyajenika (княженика), golubika (голубика), moroshka (морошка)).
Odatda Rossiya tundrasida shimol bug‘ulari, tulkilar, qutb tulkilari, qor qo‘ylari, bo‘rilar, lemminglar va oq quyonlar uchraydi. XX asrning 70-yillarida tundraga yangi tur sifatida qo‘yho‘kizlar ham keltirilgan. Qushlar kam uchraydi: Laplandiya podorojnigi (лапландский подорожник), oq rjanka (белая ржанка), qiziltomoq pipit (краснозобый конёк), zuyok (зуёк), qor buntingi (пуночка), qutb boyo‘g‘lisi va oq kaklik.
Daryo va ko‘llarda baliq ko‘p (nelma, chir, omul, ryapushka va boshqalar).
Tundraga saam shoiri Ivan Yakovlevich Matryoxinning ko‘plab she’rlari bag‘ishlangan:
- Tundra — nafis go‘zallik bilan to‘la,
- Tundra — naqadar ulkan kuch senga ato,
- Tundra — kengliklaringning chegarasi yo‘q,
- Tundra — bug‘u podalari, qushlar galasi.
Tundraning botqoqlashgani yozda faol bo‘ladigan ko‘plab qon so‘ruvchi hasharotlarning ko‘payishiga imkon yaratadi. Yozning sovuq bo‘lishi tufayli tundrada sudralib yuruvchilar deyarli yo‘q: past harorat sovuqqonli hayvonlarning yashash imkoniyatini cheklaydi.
Tundrada ekologik falokat yuz berish ehtimoli
Inson faoliyati, ayniqsa neft qazib olish, neft quvurlarini qurish va ulardan foydalanish oqibatida tundraning ayrim hududlarida ekologik falokat yuz berish xavfi paydo bo‘lgan. Quvurlardan yoqilg‘i sizib chiqishi atrof-muhitning ifloslanishiga olib kelishi mumkin.
Yangi neft quvurlarini qurishda yovvoyi bug‘ular ko‘chish davrida hudud bo‘ylab erkin harakatlanishi uchun maxsus o‘tish joylarini tashkil etish kerak. Bu ularga tundraning ilgari yetib bo‘lmagan qismlarida yosh daraxtlar, butalar, moxlar va lishayniklarning yangi o‘sib chiqqan qismlarini yeyish imkonini beradi.
Tundrada hozir ekologik inqiroz mavjudligi haqidagi da’volarga e’tirozlar olimlarning ma’lumotlariga tayanadi. So‘nggi 35 yil ichida dunyoda o‘rmon qoplami maydoni 7 % ga oshgan. Bunga asosan global tundraning Rossiyadagi hududlarida boreal o‘rmonlar kengaygani sabab bo‘lgan, ayni paytda tropik o‘rmonlar (junglilar) maydoni qisqarishda davom etmoqda.

Adabiyotlar
- Tundra // Katta Rossiya ensiklopediyasi. 32-jild. — M., 2016. — B. 501.
- Tundra / Aleksandrova V. D. // Sekinyurarlar — Ulyanovo. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 26).
- Tsinzerling Yu. D. SSSR Yevropa qismining shimoli-g‘arbida o‘simlik qoplamining geografiyasi. — L., 1932.
- Gribova S. A. Tundralar. — L., 1980.