

Tayga — biom bo‘lib, unda asosan ignabargli o‘rmonlar ustunlik qiladi. Ular, asosan, boreal mintaqaga xos qoraqarag‘ay, oqqarag‘ay, tilog‘och va qarag‘ay turlaridan tashkil topgan. «Tayga» so‘zi shimoliy mo‘tadil iqlim mintaqasining geografik kichik zonalaridan birini ham anglatadi. Arktikadan tashqaridagi hududlarda (Shimoliy Amerika) tayga «shimoliy o‘rmon» yoki «qorli o‘rmon» deb ham ataladi.
Tayga hozir Yer yuzidagi jami o‘rmon maydonining taxminan 29 % ini egallaydigan o‘rmonlar zonasidir.
Atamaning tarixi
«Tayga» tushunchasiga birinchi bo‘lib 1898-yilda rus botanigi P. N. Krilov batafsil ta’rif bergan. U taygani to‘q ignabargli boreal zich o‘sgan o‘rmon sifatida belgilab, uni qarag‘ayli bor o‘rmonlaridan, tilog‘ochli, qarag‘ayli va mayda bargli o‘rmonlardan farqlagan.
E. M. Murzayev «tayka» so‘zining dastlabki tog‘li Oltoy hududida «tog‘li joy» ma’nosini anglatganini yozadi. Bu uning qadimgi turkiy kelib chiqishidan dalolat beradi.
Tayganing geografik joylashuvi

Tayga mo‘tadil nam geografik zonada joylashgan. Uning o‘simlik qoplamasining asosini ignabargli daraxtlar tashkil etadi. Taygada ko‘p uchraydigan botqoqliklar katta maydonlarni egallaydi — xususan, shimoliy Sibir va Kanadaning materik qismida.
Tayga — dunyodagi eng yirik quruqlik biomi bo‘lib, uning maydoni 15 mln km² (Yer yuzidagi barcha o‘rmonlarning 29 % iga) teng. Shuningdek, u Rossiyaning maydoni jihatidan eng katta landshaft zonasidir. Uning kengligi mamlakatning Yevropa qismida 800 km ga, G‘arbiy va Sharqiy Sibirda esa 2150 km ga yetadi. Rossiyadagi tayga zonalari shakllana boshlaganidan keyin paydo bo‘lganlar — muzliklar.
Yevropada tayga o‘rmonlari deyarli butun Skandinaviya yarimorolini va Finlandiyani egallagan. Rossiyada tayganing janubiy chegarasi taxminan Pskov, Yaroslavl, Nijniy Novgorod, Yekaterinburg, Tomsk, Chita, Komsomolsk-na-Amure shaharlari va Sixote-Alinning o‘rta qismi orqali Uzoq Sharqda o‘tadi va bu yerda tayga o‘rnini aralash o‘rmonlar egallaydi. G‘arbiy va Sharqiy Sibir, Uzoq Sharq hududlarining katta qismi, Shimoliy va O‘rta Ural, Oltoy, Sayan, Baykalbo‘yi, shimoliy Sixote-Alin, shimoliy Katta Xingan tog‘ massivlari tayga o‘rmonlari bilan qoplangan.
Tayga o‘simlik qoplamining xususiyatlariga ko‘ra janubdan shimolga tomon uchta kichik zonaga bo‘linadi: janubiy, o‘rta va shimoliy. Shimoliy taygada nisbatan past bo‘yli va siyrak o‘sadigan tilog‘ochlar hamda qoraqarag‘aylar, ba’zan qarag‘aylar ustunlik qiladi. O‘rta taygada asosan yashil yo‘sinli qoraqarag‘ayzorlar, chernikali qoraqarag‘ayzorlar va bir qancha qarag‘ayzor turlari, Sharqiy Sibirda esa ko‘pincha qarag‘ay, qoraqarag‘ay va boshqa ayrim daraxtlar aralashgan tilog‘ochzorlar o‘sadi. O‘rta tayganing eng qulay yashash muhitlarida oqqarag‘ay, ba’zan esa ayrim keng bargli daraxtlar (jo‘ka, qayrag‘och, zarang) ham uchraydi. Janubiy tayganing o‘simliklari ancha xilma-xildir.
Tayganing eng janubiy chegarasi 42-parallelga (Xokkaydo orolining shimoliy qismi, Yaponiya), eng shimoliy chegarasi esa 72-parallelgacha (Taymir) yetadi. Kenglik bo‘yicha cho‘zilganligi jihatidan bu dunyodagi eng katta iqlim zonalaridan biridir.
O‘simlik va hayvonot dunyosi



Tayga uchun butazorlarning quyi qavati yo‘qligi yoki sust rivojlanganligi (chunki o‘rmonga kam yorug‘lik tushadi), shuningdek, o‘t-buta qavati hamda yo‘sin qoplamining («yashil yo‘sinlar») bir xilligi xosdir. Butalar turlari (archa, uchqat, smorodina va boshqalar), past bo‘yli butachalar (chernika, brusnika va boshqalar) hamda o‘tlar (nordon o‘t, grushanka) Yevrosiyoda ham, Shimoliy Amerikada ham kam uchraydi.
Yevropaning shimolida (Finlandiya, Shvetsiya, Norvegiya, Rossiya) qoraqarag‘ay o‘rmonlari ustunlik qiladi. Shimoliy Amerikada (Kanada, Alyaska) esa Amerika tilog‘ochi aralashgan qoraqarag‘ay o‘rmonlari tarqalgan. Ural taygasiga och rangli ignabargli o‘rmonlar, ayniqsa oddiy qarag‘ay o‘rmonlari xosdir. Sibir va Uzoq Sharqda esa siyrak tilog‘ochli tayga hukmron bo‘lib, unda kedr yotig‘i, daur rododendroni va boshqa o‘simliklardan iborat quyi buta qavati mavjud.
Tayganing hayvonot dunyosi tundranikiga qaraganda boyroq va xilma-xilroq, ammo keng bargli hamda aralash o‘rmonlar faunasiga nisbatan kambag‘alroq. Bu yerda silovsin, rosomaxa, bo‘ri, tulki, qo‘ng‘ir ayiq, daryo suvsari, sobol, latcha, oqsuvsar va boshqa hayvonlar keng tarqalgan; tovushqonlar, yerqazarlar hamda kemiruvchilar: qunduzlar, burunduqlar, sichqonlar, dala sichqonlari, olmaxonlar va uchar olmaxonlar ko‘p uchraydi. Tuyoqli hayvonlardan quyidagilar mavjud: shimol bug‘usi va asl bug‘u, los, elik, kabarga (Sibirda), o‘rmon bizoni (Kanadada) va vapiti bug‘usi (Shimoliy Amerika va Uzoq Sharqda).
Tayganing ko‘plab hududlariga iqlimi yumshoqroq bo‘lgan bargli o‘rmonlarga xos o‘rmon va o‘rmon-o‘tloq hayvonlari ham kirib keladi: suv yerqazari, Yevropa tipratikani, rusak quyoni, sariq bo‘yinli, o‘rmon va dala sichqonlari, mitti sichqon, oddiy dala sichqoni, suvsar, qora sassiqko‘zan, norka, asl bug‘u, elik. Sibir taygasiga xos endemik turlar: sobol, o‘rmon lemmingi, Oltoy ko‘rsichqoni, yassi boshli, to‘q tishli, mitti yerqazarlar.
Taygada 300 dan ortiq qush turi uya quradi. Bu yerda karqur, oddiy ryabchik (рябчик), yong‘oqchi qush (kedrovka), qaychitumshuqlar, bir nechta qizilishton va boyo‘g‘li turlari keng tarqalgan. Sibir qorayalog‘i, oq bo‘yinli zonotrixiya, yashil o‘rmon sayroqi qushi kabi tayga qushlari qishda janubga ko‘chadi. Shimoliy Amerika taygasiga Yevrosiyodagilar bilan bir xil urug‘larga mansub Amerika turlari xos (Kanada silovsini, Amerika soboli, sobolga o‘xshash suvsar, Amerika tovushqoni, Pensilvaniya dala sichqoni).
Tayganing qahraton qishi sovuqqonli hayvonlar yashashi uchun jiddiy to‘siqdir. Shu sababli sudralib yuruvchilar deyarli uchramaydi (Yevrosiyoda uchta tur mavjud: oddiy qora ilon, oddiy tasma ilon va tirik tug‘uvchi kaltakesak); suvda va quruqlikda yashovchilardan esa Sibir burchaktishi, salamandralar, o‘rmon qurbaqasi, leopard qurbaqa, Amerika qurbaqasi.
Hasharotlar juda ko‘p (Kanadada ularning taxminan 32 000 turi uchraydi); ulardan ko‘p uchraydiganlar — qon so‘ruvchi mayda hasharotlar.
Tayga o‘rmonida o‘rmon-tundraga qaraganda hayvonlar yashashi uchun sharoit qulayroq. Bu yerda muqim yashovchi hayvonlar ko‘proq. Dunyoda taygadagidek ko‘p uchramaydiganlar — mo‘ynali hayvonlar.
Qishda taygada yashovchi umurtqasizlarning aksariyat qismi, barcha amfibiyalar va sudralib yuruvchilar, shuningdek, ayrim sutemizuvchilar anabioz yoki qishki uyqu holatiga o‘tadi; boshqa ayrim hayvonlarning faolligi ham pasayadi.
Insonning taygadagi hayvonlar yashash muhitini o‘zgartirishi (o‘rmonlarni kesish, yong‘inlar, foydali qazilmalarni qazib olish) uning hayvonot dunyosi tarkibiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan, odatdagi turlar soni kamayib, yangi turlar kirib keladi (qur, oddiy og‘maxon).
Tayga turlari

Daraxt turlarining tarkibiga ko‘ra quyidagilar farqlanadi:
- och rangli ignabargli tayga (bu taygada oddiy qarag‘ay, ayrim Amerika qarag‘ay turlari, shuningdek, Sibir tilog‘ochi va Dauriya tilog‘ochi o‘sadi)
- va ko‘proq uchraydigan to‘q ignabargli tayga (qoraqarag‘ay, oqqarag‘ay, kedr qarag‘ayi).
Ikkinchisining daraxt turlari sof (qoraqarag‘ayli, tilog‘ochli) va aralash (qoraqarag‘ay-oqqarag‘ayli) o‘rmonzorlarni hosil qilishi mumkin. Bu yerda tuproqning keng tarqalgan turi — chimli-podzol tuproq[manba 111 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Namlik yetarli. Tuproqdagi gumus miqdori — 1—6 %.
Taygani muhofaza qilish
Yevrosiyo taygasi, ayniqsa Sibirning ulkan tayga massivlari «sayyoraning yashil o‘pkasi» deb ataladi (bu ta’rifga qiyos qilinadigan o‘rmonlar — tropik yomg‘ir o‘rmonlari).
Tayganing o‘ziga xos va noyob tabiiy landshaftlarini muhofaza qilish hamda o‘rganish uchun Shimoliy Amerikada va Yevrosiyoda bir qator qo‘riqxonalar va milliy bog‘lar tashkil etilgan. Ular orasida Vud-Baffalo, Barguzin qo‘riqxonasi va boshqalar bor.
Taygada sanoat ahamiyatiga ega yog‘och zaxiralari jamlangan, yirik foydali qazilma konlari (ko‘mir, neft, gaz va boshqalar) topilgan hamda o‘zlashtirilmoqda.
Mahalliy aholi an’anaviy ravishda quyidagilar bilan shug‘ullanadi: mo‘ynali hayvonlarni ovlash, dorivor xomashyo yig‘ish, yovvoyi mevalarni, yong‘oqlarni, rezavorlarni va qo‘ziqorinlarni terish, baliq ovlash, o‘rmonchilik (daraxt kesish va yog‘ochni qayta ishlash), chorvachilik.
Adabiyotlar
- Aleksandrova V. D., Yurkovskaya T. K. (tahrirchilar). RSFSR Yevropa qismidagi qora tuproq bo‘lmagan mintaqani geobotanik rayonlashtirish. — Leningrad: Nauka, 1989. — 64 bet.
- Zmitrovich I. V. Kareliya bo‘ynining o‘rta taygasi: zonal, intrazonal va ekstrazonal hodisalar. — Ekologiya, o‘rmonshunoslik va landshaftshunoslik xabarnomasi. — 2011. — № 12. — 54—76-betlar.
- Krilov I. P. Tayga tabiiy-tarixiy nuqtayi nazardan. — Tomsk o‘lkasining ilmiy ocherklari. — 1898. — 1—15-betlar.
- Krilov I. P. Fitogeografik rayonlashtirish masalasiga doir. — Tomsk: TDU xabarlari, 1925. — 75-jild. — 232—239-betlar.
- Parmuzin Yu. P. SSSR taygasi. — Moskva: Misl, 1985. — 303 bet.
- Pyavchenko N. I. Torf botqoqliklari, ularning tabiiy va xo‘jalik ahamiyati. — Moskva: Nauka, 1985. — 152 bet.