Amsterdam haqida

Shahar
Amsterdam
niderl. Amsterdam
Yuqoridan pastga, chapdan oʻngga: Reyksmyuzeum,
Konsertgebau, Qirollik saroyi — Dam maydonida,
Amsterdam kanallari, Milliy dengizchilik muzeyi,
ishbilarmonlik tumani — Zeydas tunda
52°23′ sh. k. 4°54′ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Niderlandiya
Provinsiya Shimoliy Gollandiya
Burgomistr (shahar hokimi) Femke Xalsema
Tarix va geografiya
Asos solingan 1300
Ilk bor tilga olingan 1275
Maydoni 243,65 km²
Markazning balandligi −2 m
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi ▲ 921 468 kishi (2023)
Aholi zichligi 4768 kishi/km²
Aholisining atalishi amsterdamlik erkak, amsterdamlik ayol, amsterdamliklar
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +31 020
Pochta indeksi 10xx
Boshqa maʼlumotlar
Амстердам (Нидерланды)
Амстердам (Нидерланды)

amsterdam.nl  (niderl.)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi sayohat qoʻllanmasi

Amsterdam (niderl. Amsterdam [ˌɑmstərˈdɑm], eski rus manbalarida, shuningdek, Amstel-damm, Amsteldagi toʻgʻon) — Niderlandiya poytaxti va mamlakatning eng yirik shahri (Niderlandiya). Niderlandiya konstitutsiyasiga koʻra, 1814 yildan buyon qirollik poytaxti hisoblanadi, biroq hukumat, parlament va Oliy sud Gaagada joylashgan. Amsterdam mamlakat gʻarbida, Shimoliy Gollandiya provinsiyasida, Amstel daryosining quyilish qismida, Ey qoʻltigʻi yonida joylashgan. Amsterdam Nordze kanali orqali Shimoliy dengiz bilan bogʻlangan.

2020 yil iyul holatiga koʻra, Amsterdam munitsipalitetining aholisi 869 709 kishini, shahar atrofi hududlari bilan birga (shahar aglomeratsiyasi) esa 2,4 million kishini (2013 yil yanvar holatiga koʻra) tashkil etgan. Amsterdam Randstad aglomeratsiyasining bir qismi. Bu aglomeratsiya kattaligi boʻyicha 6-oʻrinda turadi (Yevropada).

Amsterdam munitsipaliteti yettita tuman va Vesp shahar hududidan iborat.

Shahar nomi ikki soʻzdan kelib chiqqan: «Amstel» — daryo nomi, «dam» esa «toʻgʻon» degani. XII asrda bu kichik baliqchilar qishlogʻi boʻlgan, ammo Niderlandiyaning oltin asri davrida Amsterdam dunyoning eng muhim portlaridan biriga va yirik savdo markaziga aylangan.

Amsterdamda 100 kilometrdan ortiq kanal, qariyb 90 ta orol va 1500 ta koʻprik mavjud. Toʻrtta asosiy kanal — Xerengraxt, Keyzersgraxt, Prinsengraxt va Singelgraxt — birgalikda shaharni oʻrab turuvchi konsentrik yarim halqalarni hosil qiladi. Shu sababli shaharni «Shimoliy Venetsiya» deb atashadi.

Amsterdam mudofaa chizigʻi shahar atrofidagi 135 kilometrlik istehkomlar halqasidan iborat boʻlib, Butunjahon merosi obyekti sifatida YUNESKO tomonidan eʼtirof etilgan.

Shahar turli madaniyatlar jamlangan maskan: 2009 yil aprel oyida bu yerda 177 millat vakillari yashagan.

Amsterdam, shuningdek, Niderlandiyaning moliyaviy va madaniy poytaxtidir. Bu yerda dunyoning yirik kompaniyalaridan 7 tasining (eng yirik 500 kompaniya roʻyxatidagi) bosh qarorgohi joylashgan, jumladan, Philips va ING Groep. Shahar markazida dunyodagi eng qadimgi fond birjasi ham joylashgan.

Amsterdamda Greenpeace tashkilotining bosh ofisi joylashgan.

Koʻplab yirik xalqaro kompaniyalar Amsterdamda faoliyat yuritadi yoki bu yerda bosh qarorgoh ochgan, jumladan, Uber, Netflix va Tesla.

Koʻplab diqqatga sazovor joylar, xususan, Reyksmyuzeum, Vinsent van Gog muzeyi, Shahar muzeyi, Amsteldagi Ermitaj, Qizil chiroqlar mahallasi (De Vallen) — har yili shaharga qariyb 4,2 million sayyohni jalb etadi.

Boshqa muhim madaniy markazlar qatoriga NEMO muzeyi, Tropiklar muzeyi, Dengizchilik muzeyi ham kiradi.

Amsterdamning turli davrlarda yashagan mashhur aholisi orasida rassomlar Rembrandt va Van Gog, Anna Frank, faylasuf Benedikt Spinoza.

2005 yilda «I amsterdam» brendi ishga tushirildi. Niderlandiyaning KesselsKramer reklama agentligi yaratgan Amsterdamning yangi ramzi ingliz tilidagi «I Am» — «Men ...man» grammatik tuzilmasiga asoslangan. Uning oʻziga xosligi shundaki, «Am...» ayni paytda shahar nomining dastlabki harflari boʻlib, brendning individualligini taʼkidlaydi: gap shaharni oʻzgacha qiladigan har bir inson («I» — «men») haqida ketadi. 2018 yil dekabr boshida «Iamsterdam» harflari muzeylar oldidagi maydondan olib tashlandi.

Etimologiyasi

1170 va 1173 yillardagi suv toshqinlaridan soʻng Amstel daryosi boʻyida yashovchi mahalliy aholi daryo ustiga koʻprik va toʻgʻon qurib, qishloqni «Amestelledamme» (soʻzma-soʻz «Amsteldagi toʻgʻon») deb atagan. Bu nomning eng qadimgi maʼlum qoʻllanishi 27 oktabr 1275 yildagi hujjatda uchraydi. U qishloq aholisini graf Floris Vga koʻprik boji toʻlashdan ozod qilgan. Hujjatda «Amestelledamme yaqinida yashovchi odamlar», yaʼni Amstel daryosidagi toʻgʻon yaqinida yashovchilar tilga olinadi. 1327 yilga kelib qishloq nomi «Amsterdam» (Aemsterdam).

Tabiiy-geografik tavsifi

Geografik oʻrni

Amsterdamning sunʼiy yoʻldoshdan koʻrinishi

Amsterdam Niderlandiyaning shimoli-gʻarbida, Shimoliy Gollandiya provinsiyasida, Amstel daryosining quyilish qismida, Eysselmer koʻrfazi qirgʻogʻida joylashgan. Shahar markazidan oqib oʻtuvchi Amstel daryosi kanallar va suv yoʻllari tarmogʻini hosil qiladi. Bundan tashqari, Nordze kanali orqali shahar Shimoliy dengiz bilan, Amsterdam–Reyn kanali orqali esa Reyn daryosi bilan tutashadi. Shahar dengiz sathidan 2 m pastda joylashgan. Amsterdam kuchli urbanizatsiyalashgan shahar: umumiy maydoni 219,4 kv km, aholi zichligi esa 4457 kishi / 1 kv km ni tashkil qiladi. Bogʻlar va qoʻriqlanadigan tabiiy hududlar shahar maydonining 12 % ini egallaydi. Kuchli urbanizatsiya natijasida Amsterdamning tabiiy landshafti va relyef shakllari deyarli yoʻqolgan.

Iqlimi

Amsterdam dengiz taʼsiri kuchli boʻlgan moʻtadil iqlim mintaqasida joylashgan. Shaharda shimoli-gʻarbiy shamollar ustunlik qiladi, kuchli shamol esishi va boʻronlar tez-tez kuzatiladi.

Qishda harorat kamdan-kam hollarda 0 °C dan pastga tushadi. Skandinaviya va Sharqiy Yevropadan sovuq havo massalari kelganda sovuq urishi kuzatiladi. Shaharda yoz odatda jaziramadan koʻra iliqroq boʻladi. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 760 mm boʻlib, uning asosiy qismi martdan oktabrgacha yogʻadi.


Amsterdam iqlimi (Sxipxol aeroporti), 1991–2020 yillar
Koʻrsatkich \ Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sent Okt Noy Dek Yil
Oʻrtacha maksimal harorat, °C 6,2 6,9 10,1 14,3 17,8 20,3 22,5 22,4 19,2 14,7 10,0 6,9 14,3
Oʻrtacha harorat, °C 3,8 4,1 6,5 9,8 13,3 16,0 18,1 18,0 15,1 11,3 7,4 4,6 10,7
Oʻrtacha minimal harorat, °C 1,2 1,0 2,8 5,2 8,6 11,3 13,5 13,4 11,0 7,7 4,5 1,9 6,8
Yogʻinlar (meʼyor), mm 67 55 52 40 54 65 82 99 84 87 85 82 850
Havo namligi, % 84 80 72 63 63 65 66 66 70 77 84 85 73
Quyoshli soatlar, soat 69,0 94,3 146,0 197,7 230,7 217,2 225,4 203,5 154,2 116,9 66,8 58,2 1780

Tarixi

Amsterdam xaritasi (1538)

XIII asr boshlarida Amsterdam Amstel yer egalari tasarrufidagi baliqchilar qishlogʻi edi. Shahar haqidagi dastlabki hujjatli maʼlumot 27 oktabr 1275 yilga tegishli. Shahar paydo boʻlishiga hududni suv toshqinlaridan himoya qilgan toʻgʻon sabab boʻlgan. Uning kelib chiqishi nomida ham aks etgan (soʻzma-soʻz «Amstel daryosidagi toʻgʻon»). XV asrga kelib Amsterdam Niderlandiyaning eng yirik savdo shahriga aylangan.

Urush vaqtida (Sakson yillik urush) Amsterdamning eng yirik raqib porti — Antverpen — ispanlar tomonidan bosib olingan (1585 yil). Natijada Antverpen savdogarlari, hunarmandlari va Ispaniya inkvizitsiyasidan qochgan koʻplab yahudiylar Amsterdamga ommaviy koʻchib kelgan. XIV va XV asrlarda shahar savdo markaziga aylangan. XVI asrda yahudiy savdogarlar Antverpendan Amsterdamga sayqallash olmos texnologiyasini olib kelgan. 1960-yillarda Amsterdam Yevropa hippilari harakatining markaziga aylangan. «Provo» va «kabauterlar» qonunga itoatkor shaharliklarni qoʻrquvga solgan.

Bayrogʻi va gerbi

Amsterdam gerbi

Amsterdam gerbida uchta Avliyo Andrey xochi tasvirlangan (garchi shaharning homiysi Avliyo Nikolay hisoblansa ham). Bu xochlar bayroqning ham tarkibiy qismidir. Uchta Avliyo Andrey xochi shaharning uch fazilatini: jasorat, qatʼiyat va mehr-shafqatni ifodalaydi. Shahar shiori — Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig («Jasur, qatʼiyatli, rahmdil») — 1947 yilda qirolicha Vilgelmina tomonidan Ikkinchi jahon urushida namoyon etilgan jasorat eʼtirofi sifatida berilgan. Xalqona talqinda bu uch xoch shaharga tahdid solgan uch xavf — suv, olov va epidemiyani anglatadi.

Gerbda xochlardan tashqari Avstriya imperiyasi toji ham mavjud. 1489 yilda Maksimilian I xizmatlari va qarzlari uchun minnatdorlik sifatida Amsterdamga gerbini qirollik toji bilan bezash huquqini bergan. 1508 yilda Maksimilian I Muqaddas Rim imperiyasi imperatori sifatida toj kiygach, toj imperatorlik toji bilan almashtirilgan. XVII asrda u yana Rudolf II toji bilan almashtirilgan. Gerbda sherlar XVI asrda, Niderlandiya respublika boʻlgan paytda paydo boʻlgan.

Iqtisodiyoti

Moliya

Amsterdamning moliyaviy tumani — Zeydas

Amsterdam — Niderlandiyaning moliyaviy poytaxti. Banklar va korporatsiyalar soni boʻyicha u Yevropaning London, Parij, Frankfurt va Barselonadan keyingi eng yirik shaharlaridan biridir. Amsterdamda Niderlandiya banki, ABN AMRO, Akzo Nobel, Heineken, ING Groep, Ahold, TNT Express, TomTom, Delta Lloyd Group, VimpelCom Ltd va Philips kabi tashkilotlarning bosh qarorgohlari joylashgan. Tarixiy shahar markazida ayrim kompaniyalarning ofislari hanuzgacha mavjud, biroq ularning aksariyati janubiy chekkaga koʻchirilgan.

Amsterdam fond birjasi — dunyodagi eng qadimgi birja va Yevropadagi eng yirik birjalardan biri. U shahar markazidagi Dam maydoni yaqinida joylashgan.

Sanoati

Olmos sayqallovchi

Amsterdam va uning atrofida elektrotexnika sanoati hamda mashinasozlik korxonalari joylashgan. Ayniqsa, samolyotsozlik, kemasozlik, kimyo va yogʻochni qayta ishlash sanoati hamda neftni qayta ishlash rivojlangan. Bundan tashqari, shahar olmosga ishlov berish va olmos savdosi markazidir.

Niderlandiya poytaxti yengil sanoati bilan ham tanilgan. Bu yerda mamlakatdagi ushbu tarmoq umumiy aylanmasining taxminan 50 % i jamlangan. Oziq-ovqat sanoati qahva, tamaki, kakao, kokos yogʻi, kartoshka, don va qand lavlagini qayta ishlashga asoslangan.

Turizm

Amsterdam Yevropaning eng mashhur turistik markazlaridan biri boʻlib, har yili unga 4,63 milliondan ortiq xorijiy mehmon tashrif buyuradi (2009 yil maʼlumotlariga koʻra). Mehmonxonalarning uchdan ikki qismi shahar markazida joylashgan. Toʻrt va besh yulduzli mehmonxonalar barcha yotoq oʻrinlarining qariyb 42 % ini tashkil qiladi. Sayyohlarning koʻpchiligi (74 %) Yevropaning boshqa mamlakatlaridan keladi. Yevropadan tashqaridagi mamlakatlardan kelganlar orasida eng katta ulush AQSH fuqarolariga (jami sayyohlarning 14 % i) toʻgʻri keladi.

«Kofeshoplar»

Kofeshop — kannabis va undan tayyorlangan mahsulotlarni omma uchun sotish ruxsatnomasiga ega muassasa turi (asosan Niderlandiyada). Qonunga koʻra, kofeshop bir mijozga 5 grammdan ortiq marixuana sota olmaydi. Bu shaxs yonida olib yurishi mumkin boʻlgan marixuananing eng koʻp miqdoriga qoʻyilgan qonuniy cheklov bilan bogʻliq. Kofeshoplar faoliyati «Opium toʻgʻrisidagi qonun» va Niderlandiyaning giyohvand moddalar siyosati bilan tartibga solinadi. Ayrim baholarga koʻra, faqat Niderlandiya poytaxtining markaziy qismida marixuana savdosining yillik aylanmasi 100 million yevroga yetadi. Bunda asosiy xaridorlar sayyohlardir. Amsterdamda jami 173 ta kofeshop bor. Litsenziyalar soni davlat tomonidan tartibga solinadi. Ishlash qoidalarini qayta-qayta buzgan kofeshoplarni hukumat yopishi mumkin. Yangi muassasalar ochish uchun boʻsh litsenziyalar lotereya asosida taqsimlanadi.

Transport

Amsterdamda velosipeddan juda koʻp odam foydalanadi. 2019 yilda shaharda 880 mingdan ortiq velosiped boʻlgan. Demak, Amsterdamda velosipedlar soni odamlar sonidan koʻp. Har kuni aholining 63 % i velosipeddan asosiy transport vositasi sifatida foydalanadi. Ayrim shaharliklarda ikki yoki undan ortiq velosiped bor (Niderlandiya boʻyicha oʻrtacha har bir kishiga 1,3 ta velosiped toʻgʻri keladi). Amsterdamning har bir aholisi yiliga oʻrtacha 900 kilometr velosiped haydaydi. Velosipedlarning mashhurligi qulay harakatlanish, Amsterdam hududining nisbatan kichikligi, maxsus veloyoʻlaklarning koʻpligi, tekis relyef va avtomobildan foydalanishning nisbatan noqulayligi bilan izohlanadi. Turli hisob-kitoblarga koʻra, shaharda har yili 80 mingdan 120 mingtagacha velosiped oʻgʻirlanadi.

Jamoat transporti

Amsterdam tramvayi
Koʻtarma koʻprik

Amsterdamda jamoat transporti tizimi yaxshi rivojlangan. Shaharda metro, anʼanaviy va tezyurar tramvaylar, avtobus tarmogʻi hamda parom orqali Ey daryosidan oʻtish yoʻnalishlari mavjud. Barcha shahar jamoat transporti GVB (Gemeentevervoerbedrijf, yaʼni munitsipal transport korxonasi) boshqaruvida. Amsterdamni atrofidagi hududlar bilan bogʻlovchi shahar atrofi avtobuslari boshqa operatorlarga, jumladan Arriva va Connexxion kompaniyalariga qarashli. Amsterdam orqali Niderlandiyaning boshqa yirik shaharlari bilan bogʻlovchi temiryoʻl liniyalari oʻtadi.

Shahar transportining barcha turlarida magnitli transport kartalari va yoʻl chiptalari amal qiladi.

Avtomobil transporti

Shahar orqali , , , , , , va :

Havo transporti

«Sxipxol» aeroportiga 20 daqiqada elektr poyezdda markaziy vokzaldan borish mumkin. Bu Niderlandiyaning eng yirik va Yevropaning kattaligi boʻyicha 4-aeroportidir. Aeroport 1916 yilda quritilgan Xarlem koʻli oʻrnida qurilgan. «Sxipxol»da oltita uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud. Hozirgi paytda[qachon?] aeroportni kengaytirish rejalari ishlab chiqilmoqda.

Fan va taʼlim

NEMO muzeyi tunda

Amsterdamda ikkita universitet joylashgan: Amsterdam universiteti va Erkin universitet.

Amsterdam universitetiga 1632 yilda Maʼrifat litseyi sifatida asos solingan va dastlab unda ikki fakultet: iqtisodiyot va falsafa boʻlgan. 1877 yilda litseyga universitet maqomi berilgan. Hozir universitet yetti fakultetga boʻlingan: gumanitar fanlar, ijtimoiy fanlar, tabiiy fanlar, iqtisodiyot va biznes, huquq, tibbiyot hamda undan alohida tashkil etilgan stomatologiya fakulteti. Bu yerda 25 mingdan ortiq talaba tahsil oladi.

Erkin universitetga 1880 yilda protestant jamoasi mablagʻlari hisobidan asos solingan. 60-yillarga qadar (XX asr) bu universitetda deyarli faqat protestant diniga mansub talabalar tahsil olgan. Universitet tarkibida 13 ta fakultet va 11 ta ilmiy-tadqiqot instituti mavjud.

Shaharda yirik «NEMO» ilmiy muzeyi faoliyat koʻrsatadi (unga 1997 yilda asos solingan). Muzey asosan yoshlar uchun moʻljallangan. Chipta sotib olgan tashrif buyuruvchilar fizika, kimyo, biologiya va boshqa fanlarning asosiy qonuniyatlari bilan erkin oʻyin shaklida tanishishi mumkin.

Amsterdam jamoat kutubxonasi — Yevropadagi eng yirik kutubxona.

Shom paytida kanallar kesishgan joy manzarasi: Reguliersgraxt[niderl.] va Keyzersgraxt kanallari
Qirollik saroyi — Dam maydonida

Arxitekturasi va diqqatga sazovor joylari

Koʻcha: Damrak
Avliyo Nikolay cherkovi[ingl.]
Yodgorlik: B. Spinoza (Amsterdam)
Tanga minorasi

Amsterdamning tarixiy markazida oʻrta asrlardan yaxshi saqlanib qolgan binolar — cherkovlar, turar joy va savdogarlar uylari koʻp. Keng va tarmoqlangan kanallar tarmogʻi tufayli koʻplab binolar (qarang: Kanal boʻyidagi uy) ulkan yogʻoch qoziqlarga tayanib turadi. Vaqt oʻtishi bilan ayrim qoziqlar chiriydi va uylar qiyshayib, goʻyo «raqsga tushayotgandek» koʻrinadi; yonidagi binolarning tayanchi ularni qulashdan saqlaydi. Baʼzi binolar fasadida tashqariga chiqib turgan koʻndalang toʻsinlar uchraydi. Ular blok va arqonlar tizimi yordamida dengiz va daryo kemalaridan yuklarni bevosita chordoqdagi omborxonalarga koʻtarish uchun ishlatilgan. Peshtoqning haykaltaroshlik bezaklari koʻpincha toʻrtburchak yoki yumaloq suvoq romi shaklida boʻlib, uy egasining kasbini ifodalovchi bezaklar (asbob-uskunalar, novvoylar, baliqchilar, tikuvchilar haykalchalari va hokazo) bilan uygʻunlashadi.

Poytaxtning markaziy koʻchasi — Damrakda madaniyat markazlari, koʻplab kafelar, hunarmandchilik ustaxonalari va muzeylar joylashgan. Damrakning Rokin koʻchasi bilan kesishgan joyida tarixiy Dam maydoni joylashgan. Maydonning gʻarbiy qismida eng diqqatga sazovor meʼmoriy obidalardan biri — Qirollik saroyi boʻlib, u 200 yildan ortiq vaqtdan buyon Niderlandiya monarxlari qarorgohi hisoblanadi. Yaqinida Madam Tyusso muzeyi joylashgan. Saroyning sharq tomonida Milliy monument boʻlib, u 1956 yilda Niderlandiya xalqining natsizmga qarshi kurashda bergan qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan.

Amsterdamdagi yahudiy xalqi tarixini Yahudiylar tarixi muzeyi yoritadi. Muzey poytaxtdagi sobiq «Katta sinagoga» binosida joylashgan.

Amsterdamning oʻrta asr minoralari ham diqqatga sazovor: Tanga minorasi, Sxreyersstoren va Montelbanstoren bugungacha juda yaxshi saqlanib qolgan. Shuningdek, Tarozilar palatasi binosi ham diqqatga sazovor; u 1488 yilda qurilgan.

Zamonaviy arxitektura yodgorliklari orasida eklektik uslubdagi Tushinski teatri (hozirgi kinoteatr) mavjud; u 1921 yilda qurilgan.

Amsterdam kanallarida koʻplab «suzuvchi uylar» bor. Odatda bular «weekend homes» — egalari dam olish kunlari yoki bayramlarda keladigan uylar boʻlib, ular faqat Niderlandiya aholisiga tegishli emas. Amsterdam yoshlar orasida yengil giyohvand moddalarni isteʼmol qilishga faqat maxsus muassasalar — «kofeshoplar»da ruxsat etilgani, shuningdek, qizil chiroqlar mahallasi De Vallen bilan ham mashhur. Bu yerda jinsiy xizmat koʻrsatuvchi ayollar odatda qizil chiroq bilan yoritilgan, vitrinalarga oʻxshab bezatilgan eshik-deraza ortida oʻzlarini namoyish etadi.

Amsterdamda katta Artis Zoo hayvonot bogʻi joylashgan. Unda 750 dan ortiq hayvon turi va 300 dan ortiq oʻsimlik turi mavjud.

Muzeylar

Koʻpriklar

Sport

Shaharda har yili koʻplab musobaqalar oʻtkaziladi. Shulardan Amsterdam marafoni va Dam tot Damloop yugurish musobaqasini alohida taʼkidlash mumkin. Markaziy Yohan Kroyf Arena stadioni quyidagi futbol klubining uy maydoni hisoblanadi: «Ayaks».

Din

Amsterdamda protestantlar, katoliklar, musulmonlar va boshqa din vakillari yashaydi. Shaharda monastir va cherkov jamoasi Rus pravoslav cherkoviga qarashli.

Eski cherkov (niderl. Oude Kerk)

Qardosh shaharlar

Benilyuks mamlakatlaridagi qardosh shaharlar

Adabiyotlar

Havolalar